دوكتور پيا
سەنبى, 19 قاڭتار 2013 8:04
جۇمىس كۇنى اياقتالىپ, اۋرۋحاناداعى ابىر-سابىر باسەڭسىگەلى قاشان. ول كابينەتىندە ءالى وتىر. كۇندەگى ادەتى وسى. بۇگىن دە وتا جاسالعان سىرقاتتارعا سوعىپ, حال-جاعدايلارىن بىلگەننەن كەيىن, حاتشى قىز الدىنا قويىپ كەتكەن قۇجاتتاردى قاراپ شىقتى. ەندى ۇيگە قايتسا دا بولار ەدى. بىراق, ونى ءجىپسىز بايلاپ وتىرعان تاعى ءبىر جاعداي بار. ەرتەڭ سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققان, دەرتى ابدەن اسقىنىپ وتا جاساۋدان باسقا امال قالماعان سىرقاتتىڭ تاعدىرى شەشىلمەك. ءيا, قوستانايلىق جانىبەك وسپانوۆتىڭ تاعدىرى شىن مانىندە قىل ءۇستىندە تۇر. ونى اجال اۋزىنان اراشالاپ قالۋ ءۇشىن جۇرەگىن اۋىستىرۋ كەرەك. مۇنداي وتا قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى جاسالماعان.
سەنبى, 19 قاڭتار 2013 8:04
جۇمىس كۇنى اياقتالىپ, اۋرۋحاناداعى ابىر-سابىر باسەڭسىگەلى قاشان. ول كابينەتىندە ءالى وتىر. كۇندەگى ادەتى وسى. بۇگىن دە وتا جاسالعان سىرقاتتارعا سوعىپ, حال-جاعدايلارىن بىلگەننەن كەيىن, حاتشى قىز الدىنا قويىپ كەتكەن قۇجاتتاردى قاراپ شىقتى. ەندى ۇيگە قايتسا دا بولار ەدى. بىراق, ونى ءجىپسىز بايلاپ وتىرعان تاعى ءبىر جاعداي بار. ەرتەڭ سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققان, دەرتى ابدەن اسقىنىپ وتا جاساۋدان باسقا امال قالماعان سىرقاتتىڭ تاعدىرى شەشىلمەك. ءيا, قوستانايلىق جانىبەك وسپانوۆتىڭ تاعدىرى شىن مانىندە قىل ءۇستىندە تۇر. ونى اجال اۋزىنان اراشالاپ قالۋ ءۇشىن جۇرەگىن اۋىستىرۋ كەرەك. مۇنداي وتا قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى جاسالماعان. ەرتەڭگى وتاعا دايىندىق بارىسىن مينۋت سايىن دەرلىك قاداعالاپ وتىرعانى سودان. بىلاي الىپ قاراعاندا, ءتيىستى دايىندىق جاسالدى, ءبارى ەسكەرىلگەن سياقتى. وتاعا قاتىسۋعا تىلەك ءبىلدىرگەن چەحيالىق ارىپتەسى كەلدى. دونور جۇرەگى بار. ءساتىن سالسا, ءبارى ويداعىداي بولۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, كوڭىلدە قوبالجۋ دا جوق ەمەس. ونىڭ ويىنا وسىدان ەكى اي بۇرىن وتا جاساۋ بارىسىندا ورىن العان توتەنشە جاعداي ورالدى. سول جولى ول ءارىپتەستەرىنە جۇرەك تالماسىنا ۇشىراعان, بۇرىن دا جەرگىلىكتى جەردە وتا جاسالعانمەن, ناتيجەسى كوڭىلدەگىدەي بولماعان ون توعىز جاسار ازاماتتى اجال اۋزىنان الىپ قالۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار ەكەنىن, كەشىكتىرمەي جۇرەگىنە ءبىر مەزگىلدە ەكى كومەكشى قۇرالدى اۋىستىرىپ قوندىرۋ قاجەتتىگىن ايتقاندا, وزىمەن كوپتەن بەرى ءبىرگە كەلە جاتقان, تالاي سىنداردان بىرگە وتكەن سىرمىنەز جاندار وسىنىڭ ارتى قالاي بولار ەكەن دەگەندەي ءۇنسىز قالعان. ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وتا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە عانا ەمەس, شىعىس ەۋروپادا دا جاسالماعان. امەريكانىڭ ءوزى مۇنداي تاۋەكەلگە تاياۋدا عانا بارعانى بەلگىلى. كارديوحيرۋرگيا سالاسىندا ازىرشە وسى ءمۇمكىندىكتى پايدالانعان التى ەل عانا. ءبارى ويداعىداي اياقتالسا, قازاقستان جەتىنشى بولادى. بەس ساعاتقا سوزىلعان دايىندىقتان كەيىن دارىگەرلەر وتا جاساۋعا كىرىستى. مىنە, وسى ارادا وتا ۇستەلىنىڭ ماڭىنداعىلاردى ابىگەرگە سالعان جاعداي ورىن الدى, سىرقاتتىڭ وڭ جاق قارىنشاسى جىرتىلىپ كەتتى. دەرەۋ دەنە توڭازىتىلىپ, قان اينالىمىن تەجەۋ ارقىلى جارانىڭ اۋزى تىگىلدى. ءسويتىپ, وتا ءساتتى اياقتالدى.
ال ەرتەڭگى وتانىڭ ءجونى بولەك. ونىڭ ءساتتى اياقتالاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ونى بىردەن كەلىسىم بەرە قويماعانىنا قاراعاندا, سىرقاتتىڭ ءوزى دە ءتۇسىنەتىن سياقتى. مۇمكىن, وعان ءوزىنىڭ سىرقاتتان ەشتەمەنى جاسىرمايتىنى دا اسەر ەتكەن شىعار. جانىبەككە دە ءبارىن جاسىرماي ايتقان: وتە كۇردەلى وتا. بۇرىن قازاقستاندا مۇنداي وتا جاسالماعان. قازاقستاندى ايتاسىز, بۇل ازىرشە دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى قولعا الماعان ءىس. «سولاي ەكەن دەپ ۇرەيلەنۋدىڭ دە ءجونى جوق, ءبارى ويداعىداي بولادى. قورىقپاڭىز». اقىرى جانىبەك: «قايتەيىن, تاعدىردىڭ جازۋى سول بولسا, كونەمىن», دەپ كەلىسىمىن بەردى.
يۋري ۆلاديميروۆيچ «ءبارى ويداعىداي بولادى» دەگەن سوزدەردى سىرقاتتىڭ كوڭىلى ءۇشىن تەكتەن-تەككە ايتا سالعان جوق. ءوز ىسىنە سەنىمى زور بولعاندىقتان ايتتى. قازىر ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتا نەبىر كۇردەلى وتالاردى جاساۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. ورتالىق اشىلعان كۇننەن باستاپ جۇرەك-قان تامىرلارىندا پاتولوگياسى بار ناۋقاستاردى ەمدەۋدە يننوۆاتسيالىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالار بەلسەندى تۇردە قولدانىپ كەلەدى. 2011 جىلدىڭ قاراشاسىندا العاش رەت اۋىر سوزىلمالى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى بار ناۋقاستاردى ەمدەۋدە بىرەگەي جوعارى تەحنولوگيالىق كارديوحيرۋرگيالىق وتانىڭ ءتۇرى ەنگىزىلدى. ول سول جاق جۇرەك قارىنشاسىنا مەحانيكالىق قولداۋ قوندىرعىسىن يمپلانتاتسيالاۋ دەپ اتالادى. ياعني, قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, ەلىمىز مەديتسيناسىندا العاش رەت مەحانيكالىق زات ارقىلى جۇرەككە قان ايداۋ مۇمكىن بولىپ وتىر. بۇل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ ءمۇمكىندىگىن بۇگىنگى كۇندە جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىنىڭ جالعىز بالاماسى ءارى سوزىلمالى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا كومەكتەسۋدىڭ ءبىر عانا امالى دەۋگە بولادى. ورتالىق 2011 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سوڭعى ۇلگىدەگى Heart Ware Ventricle Assist Device (VAD) قوندىرعىلارىن يمپلانتاتسيالاۋدى ءجۇزەگە اسىردى. وسى ارقىلى قازاقستان جۇرەككە اشىق تۇردە بىرەگەي جوعارى تەحنولوگيالىق وتالار جاسايتىن الەمنىڭ 22 جەتەكشى ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مۇنداي وتالار جاساۋعا رەسەيدىڭ ءوزى جاڭا عانا بەتبۇرىس جاساپ وتىر. ال, ۋكراينا, سول سياقتى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءازىرشە بۇل ءجونىندە اڭگىمە دە جوق.
ءيا, بۇگىندە قازاقستاندا مەديتسينا سالاسى قاۋىرت دامۋ ۇستىندە. بۇلاردىڭ اورتوكورونارلىق شۋنتتەۋگە كىرىسكەندەرى كەشە عانا سياقتى ەدى. قازىر مۇنداي وتا كۇن سايىن بىرنەشە ادامعا جاسالادى. ول كەشىكپەي جاساندى جۇرەك قوندىرۋدىڭ دا ۇيرەنشىكتى جايعا اينالاتىنىنا سەنىمدى. دەگەنمەن, دارىگەردىڭ قول جەتكەنگە توقمەيىلسۋگە, وتاعا دايىندىق كەزىندە, جاساۋ بارىسىندا ءبىر ساتكە دە بوساڭسۋعا قۇقى جوق. ول ءجۇرەككە عانا ەمەس, كەز كەلگەن ورگانعا وتا جاساۋدا كۇتپەگەن وقيعالاردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ونداي جايلار ءوز باسىنان دا تالاي وتكەن. كەيدە تەحنيكا سىر بەرىپ جاتادى. وتا ۇستىندە جارىقتىڭ ءوشىپ قالاتىن كەزدەرى دە بولادى. بۇل دەگەنىڭىز, دارىگەر اعزانىڭ ماڭىزدى فۋنكتسيالارىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى دەگەن ءسوز. سول سياقتى, دياگنوستيكالىق قىزمەت قاتەلىكتەرگە جول بەرۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن. وتا جاساۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن باسقا دا توسىن جايلار از ەمەس. سولاردىڭ الدىن الۋ كەرەك. كەز كەلگەن وتانى جالعىز ادام جاسامايدى. جۇرەك الماستىرۋدى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, قازىر ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالىپ كەتكەن اورتوكورونارلىق تامىرلاستىرۋ كەزىندە دە تۇتاس بريگادا: ءتورت وتاشى دارىگەر, جاساندى قان اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكى مامان, ەكى انەستەزيولوگ, جەدەل دياگنوز قوياتىن لابورانت-دارىگەر, قان قۇيۋمەن اينالىساتىن مامان, مەيىربيكەلەر جۇمىس ىستەيدى. مىنە, سولاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتكەندە عانا جاقسى ناتيجەدەن ۇمىتتەنۋگە بولادى.
تاۋبە, جاڭا كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق ىسكە قوسىلعاننان بەرى جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى. قازىرگى ورتالىق بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. 37 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتقان اۋرۋحانادا ءبىر مەزگىلدە 180 ادام ەم الادى, 6 وتا جاساۋ بلوگى بار. مۇنىڭ ءوزى جىل سايىن جۇرەككە 3000 اشىق وتا جاساۋعا, سول سياقتى, كەۋدە كلەتكالارىن كەسپەي-اق جۇرەك تامىرلارىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار قولدانۋعا جول اشىپ وتىر. قولدانىلاتىن جابدىقتاردىڭ ءبارى جاڭا, «سيمەنس», «درەگەر» سياقتى ەۋروپالىق ءوندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى.
ونىڭ ويىنا وسى ورتالىق سالىنىپ جاتقاندا ارنايى كەلىپ ءىستىڭ جايىمەن تانىسقان ەلباسىنىڭ سوزدەرى ورالدى. «ءبىز ءۇشىن باستى بايلىق – حالىقتىڭ دەنساۋلىعى. ودان ەشنارسەنى ايامايمىز. ءمىنە, تاعى ءبىر ۇلكەن باعدارلاما جۇزەگە اسقالى تۇر. ەندى ءبارى وزدەرىڭىزگە بايلانىستى», دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ءسوز رەتى كەلگەندە, ول دا ءوزىنىڭ قۋانىشىن جاسىرا الماعان, مامانداندىرىلعان ورتالىق ىسكە قوسىلعاننان كەيىن كارديوحيرۋرگيا سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە جول اشىلاتىنىن ايتىپ, ەلباسىن بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ ءسوزسىز ورىندالاتىنىنا سەندىرگەن.
ءىشى-سىرتىنا قاراعان سايىن كوز تويمايتىن ورتالىق قازاقستاندىق كارديوحيرۋرگتەردىڭ جۇزەگە اسقان ارمانى دەسە, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وعان دەيىنگى ەلدەگى جاعداي ءماز ەمەس-ءتى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بۇكىل الەمدى شارپىعان جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جىلدان-جىلعا ءورشىپ كەلەدى. مەديتسينالىق دەرەكتەر بويىنشا, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى سالدارىنان جىل سايىن الەمدە 15 ميلليونداي ادام ومىرمەن قوش ايتىسسا, قازاقستاندا جۇرەك اۋرۋلارىنان ءبىر جىلدا 80 مىڭداي ادام كوز جۇمادى. بۇلاردىڭ ءبارى دە 35-60 ارالىعىنداعى ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدار. جالپى, رەسپۋبليكادا ءولىم-ءجىتىم بويىنشا جۇرەك اۋرۋلارى ءبىرىنشى ورىندا تۇر. عالىمداردىڭ بولاشاققا جاساعان بولجامدارى دا قۋانارلىقتاي ەمەس, ولاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, تاياۋداعى وتىز جىلدا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ بەتى قايتا قويمايدى. ونى قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 1 ميلليون 800 مىڭدايىنىڭ جۇرەك, قان-تامىرلارى اۋرۋلارىنا بايلانىستى ەسەپتە تۇرعانىنان دا اڭعارۋعا بولادى. ال دارىگەرگە كورىنبەي جۇرگەندەر قانشاما؟! جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن جىل سايىن جۇرەككە كەم دەگەندە 15-16 مىڭ وتا جاسالۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن, ارينە, جاقسى بازا, بىلىكتى دارىگەرلەر, قارجى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كارديوحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋ قاجەت. وسى ماسەلەنى ءوزى بولعان شەتەلدەردەگى جاعدايدى العا تارتا وتىرىپ تالاي رەت ارىپتەستەرى اراسىندا, القالى جيىنداردا كوتەرگەن. بۇل ەلباسىنىڭ دا كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە ەكەن. ءسويتىپ, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ەلىمىزدە كارديوحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋدىڭ 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. ايتىلعان ءسوز جەردە قالعان جوق. كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتار استانادا عانا ەمەس, وبلىستاردا دا سالىنۋدا. ەلدە بۇل سالانىڭ وسكەندىگى سونشالىق, قازىر الەمدە قولدانىلاتىن بارلىق جوعارى تەحنولوگيالار قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە اينالىپ وتىر.
ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى يننوۆاتسيالىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, تۇرعىندارعا بىلىكتى كارديولوگيالىق, كارديوحيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ بولسا, بۇل ورايدا تىندىرىلىپ جاتقان ىستەر از ەمەس. ورتالىق دارىگەرلەرىنىڭ ارقايسىسى جەتكىلىكتى جۇمىس تاجىريبەسى مەن كاسىبي دايارلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە ماماندار. ولار اقش, گەرمانيا, يزرايل, تۇركيا, ليتۆا, رەسەي جانە بەلورۋسسيانىڭ جەتەكشى كلينيكالارىندا وقىعان. ول ماحاببات بەكبوسىنوۆا, تيمۋر لەسبەكوۆ, تالعات ىبىراەۆ, تيمۋر قاپىشەۆ, سەرىك بەكبوسىنوۆ, ەرماعامبەت قۋاتباەۆ, مۇرادىم ورالباەۆ, سۆەتلانا نوۆيكوۆا, ۆلاديسلاۆ اچكاسوۆ, ەدىل بوتاباەۆ, دارقان ءسۇيگەنباەۆ, ازامات قۇرمالاەۆ, ارايگۇل ىدىرىشوۆا سىندى ارىپتەستەرىنە وزىنە قالاي سەنسە, سولاي سەنەدى.
جاڭا ورتالىق ىسكە قوسىلعاننان بەرى مىڭداعان ناۋقاستارعا كومەك كورسەتىلدى, سونىڭ ءتورت جارىم مىڭعا جۋىعى ەرەسەكتەر بولسا, ءبىر جارىم مىڭى بالالار. 2000-عا جۋىق ناۋقاستىڭ جۇرەگىنە اشىق وتالار جاسالدى, سونىڭ 500-ءى بالالار مەن نارەس-تەلەر. جالپى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتالىقتا جۇرەكتىڭ قوسالقى قان اينالىمى قوندىرعىسىنىڭ 50 ءتۇرى يمپلانتاتسيالاندى. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن وسە بەرۋگە ءتيىس.
ءيا, قازىرگى جاعدايدى وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىنعىمەن مۇلدە سالىستىرۋعا بولمايدى, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. مۇنىمەن قوسا, ورتالىقتا ROC Safe جۇيەسىن قولدانۋ ارقىلى كارديوحيرۋرگيالىق وتالاردى جۇرگىزۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. بۇل ەمدەلۋشىلەر ءۇشىن جاڭا, ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز تەحنولوگيا سانالادى. وسى جۇيەنى قولدانا وتىرىپ وتا جاسالعاندا ۋاقىتشا جاساندى ۆەنتيلياتسيا قىسقارتىلىپ, وتادان كەيىنگى قاننىڭ ازايۋى (مەرتسات اريتمياسى جانە قان كەتۋ) سالدارىنان وتا كەزىندە جانە ودان كەيىنگى ۋاقىتتا قان قۇيۋ قاجەتتىلىگى تومەندەيدى. اورتوكورونارلىق تامىرلاستىرۋ جانە جۇرەك قاقپاقشالارىن پروتەزدەۋ بارىسىندا جۇرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋى بار سىرقاتتاردى ەمدەۋدە Cardioblate جۇيەسىنىڭ ينترا-وپەراتسيوندىق راديوجيىلىكتى ابلاتسياسى – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىمەن وتالار جاسالا باستادى. بۇدان باسقا, ەندوۆاسكۋليارلىق حيرۋرگتارمەن بىرلەسە وتىرا, پاتسيەنتتەرگە قيىن گيبريدتى وتالار جاسالۋدا. ورتالىقتىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى – ءجۇرەككە اشىق وپەراتسيا جاساۋ بارىسىندا ەكستراكورپورالدى مەمبراندى وتتەكتەۋ ءادىسى ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, دەم الىسى قيىنداعان جاندارعا وتا جاساۋ بارىسىندا ەگۋ ارقىلى قانىنا وتتەگى جىبەرىلەتىن بولدى. سونداي-اق, ينتەرۆەنتسيالىق كارديولوگيا دارىگەرلەرىنىڭ باستاماسىمەن تۋا ءبىتكەن جۇرەك اقاۋى بار ناۋقاستاردىڭ جۇرەك قارىنشاسىنداعى «كوپىردىڭ» اقاۋىن ترانسكاتەتەر ارقىلى جابۋعا ارنالعان تەحنولوگيا ەنگىزىلدى. بۇگىندە قازاقستاندا العاش رەت ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالارعا, ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋى بار ءسابيلەرگە, سونىمەن قاتار, ءبىر عانا قارىنشاسى بار جۇرەكتەرگە جوعارى تەحنولوگيالىق, كوپساتىلى كارديوحيرۋرگيالىق وتالار جاسالۋدا. بولاشاقتا جۇرەگىندە اقاۋ بار ناۋقاستارعا جۇرەك ترانسپلانتاتسياسى بويىنشا وتالار, ءجۇرەك كلاپانىندا اقاۋى بار ناۋقاستارعا قولقالى قاقپاقشانى تەرى ارقىلى پروتەزدەۋ, ارتەريالدى گيپەرتەنزيا تەراپياسىنا ينتەرۆەنتسيالىق ەمدەۋ, جۇرەكتە از ءينۆازيۆتى ەندوسكوپيالىق وتالار, اريتمياسى بار بالالارعا جوعارى مامانداندىرىلعان كومەك كورسەتۋ, از ءينۆازيۆتى ەندوۆاسكۋليارلى ارالاسۋلار جوسپارلانۋدا. ورتالىقتا جۇرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋى, ءجۇرەكتىڭ كەنەتتەن توقتاپ قالۋىنىڭ گەنەتيكالىق ۇردىستەرى تۋرالى عىلىمي-تەحنيكالىق جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. وسى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جۇرەكتىڭ كەنەتتەن توقتاپ قالۋ قاۋپى جوعارى مەرتسات اريتمياسى بار تۇلعالاردىڭ جۇرەك ىرعاعى بۇزىلۋىنىڭ دامۋ مەحانيزمى مەن سەبەپتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە دياگنوستيكاسىنىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەۋگە كومەكتەسەدى.
اسا ءبىر جاۋاپتى ساتتە وسىلاي وي جەتەگىنە ەرگەن ول ءوزىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ۇلان-عايىر ءىستەردى شولىپ شىققانىن اڭعارماي دا قالدى. سوڭعى جىلدارى كارديوحيرۋرگيا سالاسىندا قازاقستاندا رەۆوليۋتسيا جاسالدى دەۋگە بولادى. استانالىق كلينيكانىڭ حالىقارالىق زەرتتەۋ باعدارلاماسىنا قوسىلۋى وسىنىڭ دالەلى. دەمەك, ەرتەڭگى وتانىڭ دا ويداعىداي وتەتىنىنە ونىڭ سەنىمى مول.
جۇرەكتى ترانسپلانتاتسيالاۋ ءجونىندەگى العاشقى وتا 1967 جىلى امەريكادا جاسالعان. قازاقستان وعان جاڭا عانا كىرىسىپ جاتىر. ويتكەنى, بۇل دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. وعان ەڭ الدىمەن ءتيىستى ماتەريالدىق بازا, مول قارجى كەرەك. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇل ماسەلەلەر تولىق شەشىلدى. سول سياقتى, مۇنداي قادام جاساردا قوعامدى دايىنداۋدىڭ دا ماڭىزى زور. ايتالىق, جول اپاتىنان قايتىس بولعان ادامنىڭ جۇرەك, ءبۇيرەك, باۋىر باسقا دا ورگاندارىن پايدالانىپ, تالاي ادامدى اجال اۋزىنان اراشالاپ قالۋعا بولار ەدى. ارينە, وعان تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ كەلىسىمى كەرەك. ول ارنايى زاڭدا قاراستىرىلۋعا ءتيىس. قازاقستان بۇل ماسەلەنى دە شەشتى. دەپۋتاتتار ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن 2009 جىلى ءتيىستى زاڭعا ترانسپلانتاتسيا تۋرالى ارنايى نورما ەنگىزدى. وندا قايتىس بولعان ادامنىڭ اعزاسى ونىڭ جازىپ كەتكەن كەلىسىمىمەن ميى قىزمەتىن تولىق توقتاتقاننان كەيىن الىناتىنى, ال اياقاستىنان قايتىس بولعان ادامداردىكى تۋىستارىنىڭ رۇقساتىمەن پايدالانىلاتىنى ايتىلعان. سونىڭ نەگىزىندە قازىرگى تاڭدا ءجۇرەكتى, باۋىردى, بۇيرەكتى اۋىستىرىپ سالۋعا از دا بولسا, جول اشىلىپ وتىر. ءبىراق, ءالى زاڭ نورماسى تولىق جۇمىس ىستەپ كەتتى دەۋگە بولمايدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ءومىرى ءتىكەلەي وسى اعزالارعا تاۋەلدى 5 مىڭعا جۋىق ادام ەسەپتە تۇر. ويتكەنى, شەتەلدەردە ترانسپلانتاتسيا جاساتۋ وتە قىمبات. مىسالى, بۇيرەك – 30-35 مىڭ دوللار, باۋىر – 250-280 مىڭ دوللار, جۇرەك – 300 مىڭ دوللار تۇرادى. ونى قاراپايىم ادامداردىڭ قالتاسى كوتەرمەيتىنى جاي دا تۇسىنىكتى. ال ءوز ەلىمىزدە بۇل وتالاردىڭ قولجەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلگەن جانە تەگىن جاسالادى. ەڭ قيىنى دونور ماسەلەسى ەدى, بۇل ورايدا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالىپ وتىر. راس, يگور ۆوروتنيكوۆ تا ميىنا قان قۇيىلىپ كەنەتتەن قايتىس بولعان اناسىنىڭ جۇرەگىن جانىبەك وسپانوۆقا سالۋعا بىردەن كەلىسە قويعان جوق. ويلاندى. قينالدى. بىراق, سول ارقىلى جاس جىگىتتىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالاتىنىن تۇسىنگەننەن كەيىن كەلىسىمىن بەردى.
ادام دارىگەر بولىپ تۋمايدى. تاڭداعان ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن تولىق مەڭگەرىپ, ءوز ءىسىڭنىڭ ناعىز شەبەرى اتانۋ ءۇشىن كۇن سايىن ەڭبەكتەنىپ, تەر توگۋ, كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلۋ كەرەك. ال ەگەر ءوز ماماندىعىڭدى سۇيمەي كۇنكورىس ءۇشىن وسىندا سۇيرەتىلىپ ءجۇرسەڭ سول قايعى. قازىر ەلدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن جوعارعى وقۋ ورىندارى از ەمەس. سونىڭ وزىندە كوپتەگەن ايماقتاردا دارىگەرلەر جەتىسپەيدى. امەريكادا, ەۋروپا ەلدەرىندە كارديوحيرۋرگيا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا ورتا ەسەپپەن ون جىل كەتەدى ەكەن. شەبەرلىك ءىس ۇستىندە شىڭدالۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن حيرۋرگ ءبىر جىلدا كەم دەگەندە 130 وتا جاساۋى كەرەك. رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن 15 مىڭ وتا جاسالۋعا ءتيىس. قازىرگى كورسەتكىش – 4 مىڭ. بۇل از… ءبارى استانانى, الماتىنى ءتوڭىرەكتەيدى. ادام قايدا تۇرسا دا ساپالى قىزمەتكە قولى جەتىمدى بولۋى كەرەك. جاقسى حيرۋرگ ءوزىندىك «مەنى» بار ادامنان عانا شىعادى… ول ءوزىنىڭ ءبىلىمىن, ءتاجىريبەسىن, كۇش-جىگەرىن وسى ماقساتقا جۇمىلدىرىپ كەلەدى. شاكىرتتەرى دە جوق ەمەس… ادام جانىنىڭ اراشاشىسى – دارىگەر بولۋدى بالا كەزىنەن ارمانداماسا دا ونىڭ ءوز تاڭداۋىنا وكىنگەن كەزى بولعان جوق. ءدال قازىر ءبارىن قايتا باستاسا دا وسى جولدى, دارىگەرلىكتى, ونىڭ ىشىندە حيرۋرگتىكتى قالايتىنى كۇمانسىز.
سىرت-سىرت سوققان ساعات ءتىلى توقتاۋسىز العا جىلجىعان سايىن ءتۇن قاراڭعىلىعى دا قويۋلانا تۇسكەندەي. ول ءالى وتىر. ءبىر ءسات ەرتەڭگى وتا جايىن ويلاپ مازاسىزدانسا, ەندى ءبىر ءسات وتكەن كۇندەر, جاستىق شاق ەلەسىنە ەرىپ, ءتاتتى كۇي كەشەدى. كەڭەس زامانىندا جوعارى وقۋ ورىندارىن تامامداعان جاس ماماندار قىزمەت ورىندارىنا جولدامامەن جىبەرىلەتىن. وسىلاي, ماسكەۋدەگى ەكىنشى مەديتسينا ينستيتۋتىن تامامداعان يۋري ۆلاديميروۆيچ پەن جارى, ول دا دارىگەر, تۋلا وبلىسىنان ءبىر-اق شىقتى. بىراق, مۇنداعىلار جاس دارىگەرلەردىڭ تۇراقتاپ قالۋلارىنا ىقىلاس تانىتا قويعان جوق. اقىرى, ولار جارتى جىلدان كەيىن ايەلىنىڭ تۋعان جەرى قىرعىزستانعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. ول وتا جاساۋدى وسىندا باستادى. كوپ كەشىكپەي قولى جەڭىل حيرۋرگ اتانىپ, اۋىزعا ىلىكتى. وسىلاي جاس مامان الاڭسىز ءوزىنىڭ ءسۇيىكتى ىسىمەن اينالىسا باستاعان كەزدە جاعدايدىڭ كۇرت ءوزگەرۋى, وداقتىڭ ىدىراپ, كۇنكورىستىڭ قيىنداپ كەتۋى بۇلارعا دا از سالماق سالعان جوق. كەزدەسكەن قيىندىقتارعا ءتوزە الماعان كەيبىر ءارىپتەستەرى بيزنەسكە اۋىسا باستادى. وسىنىڭ الدىندا عانا كورەياعا ءبىر ايلىق ستاجيروۆكاعا بارىپ, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ قايتقان وعان دا بولاشاعىن ويلاۋعا تۋرا كەلدى. ءويتكەنى, جۇرەككە وتا جاساۋ ءۇشىن كوپ قارجى كەرەك ەدى. ونداي قارجى قىرعىزستاندا قايدان تابىلسىن. وسىدان كەيىن ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولى تۋرالى شاعىن عانا تۇيىندەمە جاساپ شەتەل كلينيكالارىنا جولدادى. جاۋاپ كوپ كۇتتىرگەن جوق, ءتۇركيادان شاقىرۋ الدى. 1994 جىلدان باستاپ ول وسىندا ون جىلداي تەك وتا جاساۋمەن اينالىستى, 3000-نان استام ادامعا ءومىر سىيلادى. زاماناۋي كلينيكا, بارلىق جاعداي جاسالعان, ەڭبەكاقىسى دا جامان ەمەس. الايدا, كۇتپەگەن جاعداي ونىڭ ومىرىنە تاعى ءبىر وزگەرىس اكەلدى. ءبىردە ماسكەۋگە عىلىمي كونفەرەنتسياعا كەلگەن ول كەزىندە قىرعىزستاننىڭ استاناسى – فرۋنزەدە (قازىرگى بىشكەك) بىرگە ەڭبەك ەتكەن ارىپتەسى سەرىك ەلەمباەۆپەن كەزدەسىپ قالدى. جاستىق جاقتى, تۋىپ-ءوسكەن ەلدى ەسكە الدى. س.ەلەمباەۆ قازىر ءوزىنىڭ قازاقستاندا تۇراتىنىن, وندا زاماناۋي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. قانشا دەگەنمەن, تۋعان جەردىڭ اتى تۋعان جەر عوي, ول قازاقستانعا ورالۋعا ۇيعاردى, وسى نيەتىن ءبىلدىرىپ ىلە سالا باسشىلىعىنىڭ اتىنا حات جولدادى. كەشىكپەي جاۋاپ كەلدى. وسىلاي, 2004 جىلدىڭ باسىندا وتانىنا ورالدى. ءسويتىپ, 2004 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە جاڭا جۇمىس ورنىندا العاشقى وتاسىن جاسادى. اورتوكورونارلىق تامىرلاستىرۋ التى ساعاتقا سوزىلدى. قازىر ورتا ەسەپپەن العاندا, دارىگەرلەر كۇن سايىن وتا ستولىنىڭ باسىنا ءۇش رەت تۇرادى. ول ءتارتىپتى, جۇيەلىلىكتى جاقسى كورەدى. قازىر وتالاردىڭ 90 پايىزدايى جوسپارلى تۇردە ءجۇرگىزىلەدى.
ول ءبىر ساتكە ويدان سەرگىپ, الدىندا جاتقان گازەتكە ءۇڭىلدى. «رەسپۋبليكانىڭ باس حيرۋرگى يۋري ۆلاديميروۆيچ پيا گەرمانيالىق ارىپتەستەرىمەن بىرگە سىرقاتقا جاساندى جۇرەكتى يمپلانتاتسيالادى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مۇنداي وتا تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. وسىنداي تۇڭعىش وتا گەرمانيادا جاسالسا, ەكىنشى وتا اقش تا جاسالعان. قازاقستان ءۇشىنشى. جاساندى جۇرەك 61 جاسار استانا تۇرعىنىنا قوندىرىلدى. قوندىرعى مينۋت سايىن 10 ليتر قان ايدايدى. ورتالىقتا وسى ءىس قولعا الىنعان 2011 جىلدان بەرى 37 سىرقاتقا جاساندى جۇرەك ورناتىلدى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا تەرمينالدىق جۇرەك جەتىمسىزدىگىنە ۇشىراعانداردى ەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى», دەلىنگەن ءتىلشى ماقالاسىندا. جۇرەككە وتا جاساۋ ونىڭ كۇندەلىكتى ىسىنە اينالدى. جاقىندا ءبىر جۋرناليست يۋ.ۆ. پيا 5000 وتا جاسادى دەپ جازىپتى. سونى ساناپ جاتقان بۇل جوق. ونىڭ باستى ماقساتى – ادامداردى امان الىپ قالۋ. بۇل رەتتە كورسەتكىشتەردىڭ بىرتە-بىرتە جاقسارىپ كەلە جاتقانى ءسوزسىز. 2006 جىلى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان ءولىم كورسەتكىشى رەسپۋبليكا بويىنشا 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 526 ادامنان كەلسە, 2011 جىلى 319 ادامعا كەمىگەن. بۇعان, ارينە, ءوزىڭنىڭ دە ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىڭدى سەزىنۋ زور باقىت.
* **
ادەتتە, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جايلى اڭگىمە قوزعالا قالسا, ويعا ءبىردەن اق حالاتتى ابزال جاندار, ادام جانىنىڭ اراشاشىسى دەگەن سوزدەر ورالادى. ءيا, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي حالىقتىڭ, ەلدىڭ باستى بايلىعىنىڭ كۇزەتىندە تۇرعان جاندار تۋرالى نە ايتساق تا ارتىق ەمەس. دەسەك تە, دارىگەرلەردىڭ ءبارىنىڭ ءبىردەي كۇن سايىن اجالمەن بەتپە-بەت كەلىپ, ارپالىسىپ جاتپاعانى دا شىندىق. سونداي ساناۋلى مامانداردىڭ ءبىرى – «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى» اق باسقارما ءتوراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يۋري ۆلاديميروۆيچ پيا. سوڭعى جىلداردىڭ ونىڭ ومىرىنە اكەلگەن ءوزگەرىستەرى از ەمەس. ەڭ باستىسى – الەمدىك وزىق ادىستەرگە سۇيەنە وتىرىپ ءبىرنەشە كۇردەلى وتا جاسادى. جۇرەگىن اۋىستىرعان جانىبەك وسپانوۆ امان-ەسەن ورتاسىنا ورالدى. ءسابي ءسۇيدى. وتكەن جىلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا پرەزيدەنتتىڭ ءوز قولىنان «پاراسات» وردەنىن الدى. جىل اياعىندا تاعى ءبىر قۋانىشقا بولەندى. ءداستۇرلى «التىن ادام-2012» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىڭ ۇزدىك ءدارىگەرى اتانىپ, التىن جاۋىنگەردىڭ ءمۇسىنى مەن سەرتيفيكاتىن ەنشىلەدى. وسىناۋ بەدەلدى سىيلىقتىڭ يەسىن انىقتاۋدا تاڭداۋدىڭ اتاقتى وتاشىعا ءتۇسۋى تەگىن ەمەس. يۋري ۆلاديميروۆيچ پيا كوپتەگەن سىرقاتتاردى اجال اۋزىنان الىپ قالعان بىلىكتى دارىگەر عانا ەمەس, الەمدىك وزىق مەديتسينا جەتىستىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ كارديوحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى. ونىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىعى ەڭ جاس قۇرىلىم بولعانمەن, ورتالىق ازيا ايماعىنداعى قىزمەتى الەمدىك ساپا ستاندارتتارىنا ساي كوشباستاۋشى ۇيىمعا اينالدى.
ءيا, ول – قولى عانا ەمەس, جۇرەگى دە, ءوزى دە التىن ادام!
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
