ۇلتتىڭ العا جىلجۋى ءۇشىن دە, بەت الار باعىتىن اداسپاي تابۋى ءۇشىن دە, دامۋعا قۋات الۋى ءۇشىن دە, ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, مىزعىماس بەرىكتىگىن ۇنەمى قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋى ءۇشىن دە ونىڭ وزىندىگىن تابۋى مەن تانۋى, ونى جۇرەگىنىڭ تۇبىنە ورنىقتىرۋى, ساناسىنا ءسىڭىرۋى ەرەكشە ماڭىزدى.
ويتكەنى ءوزىن ءوزى تاپپاعان, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قاي شامادا تۇرعانىن بەلگىلەي الماعان ۇلت تا, ادام دا ۇزاققا بارا المايدى. تياناعى, سۇيەنەرى بولماعان سوڭ, ءىسىنىڭ بەرەكەسى, بولاشاعىنىڭ بايانى از, بۇلدىر بولادى.
ادەتتە, «تاريحتى جەڭىمپاز ۇلتتار جازادى» دەگەن قاعيدا بار. بۇل اۋىر ۇكىمدەي ەستىلگەنىمەن, وزەگىندە شىندىعى بار ءسوز. ءاپايتوس ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگىندە ارۋاقتى اتا-بابالارىمىز – كوك تۇرىكتەر الىپ قاعاناتتار قۇرىپ, دۇنيەنىڭ جارتىسىنا بيلىگىن جۇرگىزىپ تۇرعانىمەن, ول داۋرەننىڭ دە زامان وتە كەلە كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ, باسىنان باق تايعان كەزدەرى دە جوق ەمەس. ويتكەنى كوك اسپان استىندا ماڭگىلىك ەشنارسە جوق. ساعىمداي قۇبىلىپ, سان تۇسكە بولەنىپ, وزگەرىپ تۇرعان دۇنيە. دەگەنمەن «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. ەڭسەمىز تۇسسە دە, ەلىمىز ورنىندا, شەك-شەتى جىرىمدالسا دا, جەرىمىز ورنىندا. وتكەنىمىزگە ءۇڭىلۋ, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ باعىتىنداعى بۇگىنگى ارەكەتتەرىمىز وسىنىڭ وتەۋىندەي زاڭدى ءىس بولماق.
ەلباسىنىڭ وسى وزەكجاردى ساۋالدارعا قايتا-قايتا ورالىپ, ولاردى باستاما, باعدارلاما رەتىندە ەل تالقىسىنا, اتقارار شارۋا, تەمىرقازىق باعدار رەتىندە ۇكىمەت الدىنا ۇنەمى ۇسىنىپ وتىرۋى دا تەگىن ەمەس. كەزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز بەن جادىگەرلەرىمىزدى تۇگەندەۋگە ارنالعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنان وزەك تارتقان بۇل ءۇردىس بۇگىندە ارنالانىپ, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارى ارقىلى ناقتى تاپسىرما-باعدارلامالارعا ۇلاسىپ وتىر. باستاپقىدا حالقىمىزدىڭ باي رۋحاني مۇراسىن جيناقتاۋعا, ىزدەستىرۋگە ءمان بەرىلسە, ەندى وسى مۇرانى يگەرۋگە, مۇرالانۋعا جانە ونى ومىرىمىزگە ەندىرۋگە جۇمىلدىرىپ وتىر.
بۇل ءۇردىس قاي جاعىنان العاندا دا قيسىندى. ەلدەگى بارلىق جاعداي, اتاپ ايتقاندا, دەموگرافيالىق, ۇلتتىق, مادەني, ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ بارلىعى دا ەسكەرىلىپ, سولاردىڭ ىڭعايىنا قاراي تابيعي ەۆوليۋتسيالىق قالىپتا, ساباقتاسا وربىتىلۋدە.
البەتتە, وقيعالاردى تىم اسىقتىرۋعا دا, كەيدە تىم ساقتىق تانىتىپ كەشەۋىلدەتۋگە دە بولمايدى. ەلباسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ دانالىق دۇنيەتانىمىنان بويىنا سىڭىرگەن مول ءپىشىپ, كەڭىنەن قامتيتىن پاراساتتىلىعى, ۇزاقتى اڭعارىپ, الىستى شولار كورەگەندىلىگى, سىندارلى ساتتەردەن جول تابار تاجىريبەلىلىگى, ۇرىمتال ءساتتى تاپ باسار شەشىمتال قايراتكەرلىگى وسىدان كورىنەدى. ءبىر قاراعاندا تاپ وسى مەزەتتە ءتيىمسىز بولىپ كورىنەتىندەي بولعانىمەن, ۇزاق مەرزىمدە ەسەپتەگەندە ءتۇبى قازاققا قايىر بولاتىنداي كەيبىر قادامدارعا بارىپ جاتقاندىعى دا سوندىقتان دەپ بىلەمىز.
وسى ورايدا ويىمدى مەن ەلباسىنىڭ سوڭعى كەزدە جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى اياسىندا تاعى دا وربىتپەكپىن. ماقالا ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم «ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت» دەپ اتالىپ, وندا وسىناۋ ۇلى دالا توسىندە داڭقتى بابالارىمىزدىڭ جاساعان زاتتاي جانە ماتەريالدىق يگىلىكتەرىنە ەرەكشە توقتالعان.
ەكىنشى ءبولىم «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» ماسەلەسىنىڭ قاداۋ-قاداۋ جولدارىن كورسەتۋىمەن قۇندى. جوقتان بار جاساماي, تاريحىمىزدا, وتكەن تۇرمىسىمىزدا ءىزى قالعان, بىراق تاريح كوشكىنىندە كومەسكىلەنگەن مۇرالارىمىزدى شاڭىنان اجىراتىپ, الماستاي جارقىراتىپ جۇرتتىڭ الدىنا تارتار كەزىمىزدىڭ كەلگەنىن, وزگەنىڭ جىلتىراعىنا التىن دەپ تامسانۋدان ارىلۋىمىزدى قاداپ تۇرىپ ايتقان.
ەلباسى بۇل ماقالاسىندا جالپى ۇلت تاريحىنا, ونىڭ جاسامپازدىق قابىلەتىنە, بۇگىنگى كۇنگە بەرەر قاسيەتىنە, ونى قاراستىرۋعا جالپى باعدار, نەگىزگى باعىت بەردى. ونى تاراتىپ ايتۋ, تارقاتىپ جازۋ, جەتىلدىرۋ, ىسكە اسىرۋ جولدارىن تۇجىرىمداۋ عالىمداردىڭ, ارناۋلى مامانداردىڭ, كوزى قاراقتى جانداردىڭ مىندەتى, ال ىسكە اسىرۋ – ۇكىمەتتىڭ شارۋاسى.
وسى ورايدا مۇنى مەن ءتىل ارقىلى نەگىزدەۋگە, ءتىل ارقىلى تارقاتۋعا قاتىستى ويلارىمدى ورتاعا سالماقپىن.
بىزدىڭشە, تاريحتىڭ ءۇش ءتۇرلى قىزمەتى بار: وتكەنىڭدى تانۋ, تاعىلىم الۋ جانە تامىرعا جالعانۋ ارقىلى قۋاتتانىپ, قۇلشىنۋ.
مىنە, بۇل ۇشەۋىن دە تۋعان تىلدەن تابۋعا دا, تاعىلىم الۋعا دا, تامىرلانۋعا دا بولادى.
ياعني, ەلباسى ماقالاسىنىڭ باستى ايتپاعى – تاريحتى تانۋ, تاعىلىم الۋ جانە تاراتۋ. سونىمەن
تاريحتى تانۋ
قاسيەتتى كىتاپتاردا اۋەلى ءسوز بولعانى, سودان كەيىن بارلىعى جاراتىلعانى تۋرالى ايتىلادى. يسلام ءدىنى: «الەم اللانىڭ «بول!» دەگەن ءامىرى ارقىلى بار بولىپ تۇر» دەيدى. بۇل تۇجىرىمدى عىلىم دا جوققا شىعارمايدى. ءتۇرلى عىلىم سالالارىنىڭ وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەرى مەن اشقان جاڭالىقتارى اتالعان سىرلى ءسوزدىڭ اقيقاتتىعىنا دالەل بولارلىق تياناقتارعا جاقىنداپ كەلەدى.
امەريكالىق ايگىلى عالىم, قوعام قايراتكەرى, فيلوسوف, ءتىلشى نوام حومسكيدىڭ لينگۆوفيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسىنا سايكەس, ءتىلدىڭ باستى فۋنكتسياسى قارىم-قاتىناس قۇرالى بولۋ ەمەس, نەگىزىنەن ول – ويلاۋ مەن وزىندىك ويدى جەتكىزۋ, جارىققا شىعارۋ قۇرالى. بۇدان شىعادى, تىلدە ءومىر قۇبىلىستارى مەن زاتتار الەمى كورىنىس تاۋىپ قانا قويمايدى, دۇنيەدە جوق قۇبىلىستاردىڭ ءوزى ءتىل ارقىلى ويدا مودەلدەنەدى دە ومىردە زاتتىق قالىپقا اينالادى.
رەنە دەكارت تا ءتىلدى ويدى ەركىن جەتكىزۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرادى. ول ءتىلدىڭ پايدا بولۋىن مەحانيكالىق, فيزيولوگيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرۋگە, سونىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋعا كەلىسپەيدى. ونى ۇشقارىلىق, نەگىزسىز دەپ سانايدى. بۇل ويدى ۆ.گۋمبولد تا قۋاتتايدى.
ال جانۋارلار ءتىلىن مەحانيكالىق ادىسپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جانۋارلاردا ءتىل – كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت اتقارادى. جانۋارلاردىڭ سويلەۋ قابىلەتىنە يە بولماۋى, ولار – ءتان مەن جاننىڭ قوسىندىسى. ال ادام – ءتان, جان جانە رۋحتان تۇرادى. ءتىل ارقىلى ويلاي الادى, ابستراكتىلى ويلاۋ قابىلەتىنە يە, ويدان وي ءوربىتىپ, پىكىردەن پىكىر تۋعىزادى.
بۇل ءۇشىن ادامنىڭ, ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى تاۋىپ, تانۋى ايرىقشا وزەكتى. ءوزىن تانىعاندا عانا دۇنيەدەن ادام تياناق تابادى, سۇيەنەتىن تىرەككە يە بولادى.
ءوزىن ءوزى ادام, ۇلت قالاي تابا الادى؟
ارينە ونىڭ جولى كوپ. ماتەريالدىق, زاتتىق مادەنيەتتەردى زەرتتەيدى. تاريحتى قاراستىرادى. ۇلى ەسىمدەرگە سۇيەنەدى. ارحيۆتەرگە ۇڭىلەدى.
مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بىزدىڭشە, بۇلار مىناداي سۇرانىستاردان تۋىنداپ وتىر: تاريحي ساناعا مۇقتاجدىق, ەل بولۋعا ۇمتىلۋ, ەلدىكتى ساقتاپ قالۋ, باسەكەگە توتەپ بەرۋ.
ءتىل – جاندى ارحيۆ, رۋحاني قازىنا. تىلدە كورىنىس تاپپايتىن ءومىر قۇبىلىسى بولمايدى. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا تۋعان تىلىمىزدە ءورىلىپ جاتىر. تەك سونى كورەتىن كوز, سەزەتىن زەردە بولسا بولعانى.
ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان ۇلى دالانىڭ كونە زاماننان بەرگى ۋاقىتتا مەتالل وندىرگەن, التىننان كيىم كيىنگەن ەل بولۋىنا دالەل بولارلىق تىلدىك دايەكتەر وتە مول. وسى مەتالل بالقىتۋ, مەتالل قورىتۋ, مەتالل وڭدەۋ جانە مەتالل اتاۋلارى بويىنشا قازاق تىلىندە تەرميندىك اتاۋلار لەگى ۇشان-تەڭىز. مىسالى, قورعاسىن, مىس, قالايى, جەز, مىرىش, تەمىر, سىناپ, كۇكىرت, بولات, شويىن, ت.ب. بولىپ ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى. مەتالل ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە, قوسپالارىنان جاڭا مەتالدار الۋعا قاتىستى پروتسەستەردى بەينەلەيتىن اتاۋلار مەن ۇعىمدار سانى قانشاما. مەتالداردان الىنعان ونىمدەر مەن بۇيىمداردىڭ اتاۋلارىنىڭ ءوزى قىرۋار. ەڭ قىزىعى, بۇل اتاۋلاردىڭ ەشقايسىسى دا كىرمە ءسوز ەمەس, قازاقتىڭ ءتول اتاۋلارى. بۇلاردىڭ تەرەڭ قاتپارلارىندا «وتۇكەن», «ەرگەنەقون» اڭىزدارىنداعى تاۋدىڭ قويناۋىن بالقىتىپ شىققان كونە زاماننىڭ اقيقات-ەلەسى سۇلبالانىپ كورىنەدى. جەزقازعان, تەمىرتاۋ, كەن قازعان, ت.ب. جەر-سۋ اتاۋلارى قانشاما؟
قازاق ەرتەگى-اڭىزدارىندا تۇراقتى كەزدەسەتىن وتتاۋ, مۇزتاۋ, جەزتىرناق, «تەمىر تاياعى تەبەندەي, تەمىر ەتىگى تۇيمەدەي» بولاتىن كەيىپكەرلەر دە وسى سوزىمىزگە دالەل ەمەس پە؟ بۇل ءبىر عانا سالاداعى اتاۋلارىمىز. ال باسقا سالالاردا دا وسى تەكتەس اتاۋلارىمىزدا قيساپ جوق. سوندىقتان وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى كەڭەيتە ءتۇسۋ تىلدىك قازىنامىزدىڭ تالاي قۇپيا قاتپارلارىنا جەتەلەيتىنىنە ءسوز جوق.
مۇنىڭ انىق-قانىعى مەن دالەل-دايەگىن ەلباسى ماقالادا ۇسىنعان «ارحيۆ – 2025» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى تاۋىپ, تياناقتاۋعا بولادى. ارينە قازىنامىزدى, زاتتاي دەرەكتەردى ارحيۆتەن ىزدەگەن ورىندى. سونىمەن قاتار تىلدىك ارحيۆىمىزگە دە ۇڭىلگەن ماڭىزدى. وسىعان وراي احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ءبىراز جىلدان بەرى دايىنداپ كەلە جاتقان «قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى» جوباسى اتالعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى عوي دەپ ويلايمىز.
سونىمەن قاتار ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدە جانە تولىقتىرىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن بايىتىپ قايتا جازۋدا تىلدىك مۇرالارىمىزدى دا تاريحي دەرەككوز رەتىندە پايدالانۋ جايىن ويلاستىرعان ءجون. مۇنىڭ جاقسى ۇلگىلەرىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا», «1001 ءسوز» كىتاپتارى, اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسى» (دات) كورسەتىپ بەردى. الداعى ۋاقىتتا تاريحشىلارىمىز زاتتاي جانە جازبا دەرەكتەردەن باسقانى عىلىمي دايەك دەپ تانۋدان باس تارتۋ قاعيداتىن جۇمسارتىپ, قازاق حالقىنىڭ عاجايىپ ءتىل قازىناسىن, وندا جاسالعان مول اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن دە تاريحي دەرەكناما رەتىندە پايدالانۋ ادىستەمەسىن, ياعني تاريحتىڭ ءىزىن تىلدەن تابۋ, ءتىل ارقىلى نەگىزدەۋ ادىستەمەسىن تۇجىرىمداۋدى قولعا السا, تۋعان تاريحىمىزدىڭ تالاي-تالاي قۇپيا قاتپارلارىن اشۋعا قول جەتكىزەر ەدى دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن بىرگە تىلدىك زەرتتەۋلەرىمىزگە دە باسقاشا قارايتىن, جاڭا پاراديگمامەن زەرتتەيتىن كەز جەتكەن سەكىلدى.
تاريحتان تاعىلىم
ءتىل ارقىلى تاريحتى تانۋعا بولسا, ءتىل ارقىلى تاريحتان تاعىلىم الۋعا دا بولادى.
ءسوز جوق, تاريحىمىزدا رۋحىمىز اسقاقتاپ, شالقىپ, تاسىعان ساتتەرىمىز دە بولدى, رۋحىمىز جاسىپ, كۇڭىرەنىپ, كۇيزەلگەن كەزدەرىمىز دە جوق ەمەس. بىراق ەلباسى اركەز قايتالاپ ايتىپ جۇرگەنىندەي, «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىنداي ەشنارسە جوق». كەرىسىنشە, ابىرويىمىز ارتقان مەرەيلى ساتتەرىمىز كوپ.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاق ءتىلىنىڭ باي قورىندا قازاق تاريحىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭىنىڭ ىزدەرى جاقسى ساقتالعان. بۇدان ءبىز كوشپەلى مادەنيەتتىڭ, سونىمەن بىرگە وتىرىقشىلىق تۇرمىسقا دا ءتان مادەنيەتتىڭ ىزدەرى مەن بەلگىلەرىن بايقايمىز. قازاق ءتىلىنىڭ باي بولاتىنى دا سوندىقتان.
تاريحتان الار تاعىلىمىمىزدى ۇزاقتان ىزدەمەي-اق, حالىق دانالىعىنىڭ قاينارى – ماقال-ماتەلدەردەن, باتىرلار جىرلارىنان, ەرتەگى-اڭىزداردان, تاريحي جىرلاردان, ءاپسانا-حيكايالاردان, قيسسا-داستانداردان, بيلەردىڭ ۇلگىلى سوزدەرىنەن, جىراۋلاردىڭ ماعىنالى جىرلارىنان, دۋالى اۋىز ابىز اقساقالداردىڭ باتاسىنان تابامىز. بۇلاردىڭ بارلىعى دا سان عاسىرلىق سۇزگىدەن سۇرىپتالىپ وتكەن, ۇلتىمىزدىڭ ۇزىنا-بويعى تاريحي تاجىريبەسىن بويىنا بۇككەن جانە دانالىق تۇجىرىمدارىن قورىتقان عاجايىپ كومبەسى.
وسىناۋ مول مۇرامىز بۇگىندە جيناقتالىپ, تاسقا باسىلىپ شىقتى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ىجداعاتىمەن شىققان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسىنا اينالىپ وتىر.
ەندىگى كەزەكتە وسى مۇرالارىمىزدى يگەرۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, يگىلىگىنە جاراتۋ ورايىندا اتقارار ىستەرىمىز كوپ. ولاردىڭ دا ىسكە اسىرۋ جولىن ەلباسى اتالعان ماقالاسىندا نۇسقاپ وتىر. بۇل ءۇشىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى», «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى», «تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى» جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ۇسىنىلعان.
وسى ورايدا ءتىل فيلوسوفياسىن قالىپتاستىرۋ, گەرمەنەۆتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كوڭىل ءبولۋ, ءتول تاريحىمىزدى تارازىلاۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن تۇجىرىمداۋ ەرەكشە ماڭىزدى. ويتكەنى اتالعان جوبالاردا فاكتولوگيالىق ماتەريالداردى, رۋحاني مۇرامىزدى وسى كەزگە دەيىن قالىپتاسىپ قالعان ەۋروتسەنتريستىك بىرجاقتى قاساڭ كوزقاراس تۇرعىسىنان بەرەتىن بولساق, وندا بىرجاقتىلىققا ۇرىنامىز. ياعني, تاريح تاعىلىمىن دا, ەلباسى ۇسىنعان تىڭ ويلاردىڭ دا استارى مەن مازمۇنىن جەتە ۇعىنباعان بولار ەدىك. سوندىقتان اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرعاندا ەلباسىنىڭ تۇپكى ويىنا جەتە ءمان بەرىپ, بارىنشا ۇلتىمىزعا پايدالى بولاتىنداي, تاريحتىڭ تاعىلىمىن دۇرىس پايىمداي وتىرىپ كىرىسۋ قاجەت. ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا, ادەبيەتتانۋ, ءتىل عىلىمى, الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, ونەر, ت.ب. سالالار ماماندارىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ تالقىلاۋلار مەن پايىمداۋلارعا جۇمىلا كىرىسىپ, ورتاق ءباتۋالى بايلامعا كەلەتىن تۇس تا وسى كەز.
سوندا عانا شىن مانىندە تاريحتان تامىرلانۋعا دا, تاريحتان رۋحتانۋعا دا زور مۇمكىندىك تۋماق.
البەتتە, تاريحىن تانىعان, تاريحىنان تاعىلىم العان جانە سول ارقىلى تامىرىنا جالعانعان ۇلتتىڭ الار اسۋى دا, شىعار بيىگى دە مول بولماق. ىلايىم, سولاي بولسىن دەپ تىلەيمىز.
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى
ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى»
قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇعا اكادەميگى
