ويتكەنى... ءيا, ويتكەنى بيىلدىڭ وزىندە عانا ەدىل مەن جايىقتىڭ بالىقتارىنىڭ قىرىلۋى, ورمان القاپتارىنداعى ءورت, وزەن-كولدەرىمىزدىڭ ودان ءارى لاستانۋى, دالانىڭ ەركە ەلىگى – كيىكتەردى زاڭسىز اتۋداعى ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي قورىقشىنىڭ جازىم بولۋى سياقتى جاعدايلار, بالكىم, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوز جەرىنىڭ قورشاعان تابيعي ورتاسىنا نەمقۇرايلى قاراۋشىلىق ەتەك الا باستاعان جوق پا ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
جانە دە ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى مارقاكولدەن زاڭسىز تۇردە كوپ مولشەردە ۋىلدىرىق الۋ ماقساتىندا مايقان (لەنوك «ۋسكۋچ») بالىعىن اۋلاپ كەلگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىلار توبىنىڭ ارەكەتىنىڭ الدىن الۋعا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جۋىردا تاعى دا تىكەلەي ءوزىنىڭ نۇسقاۋ بەرۋى ەلدەگى تابيعات بايلىعىن ەشبىر قىمسىنباستان, قايمىقپاستان توناۋ ءجۇرىپ جاتقاندىعىنىڭ ءبىر ورەسكەل ارەكەتىندەي كورىنگەندىگى دە بار.
ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى اتاقتى قورعالجىن قورىعىنىڭ ەنشىسىندەگى كولدەردىڭ تابانىنان, ياعني تۇبىنەن الدەبىر ءدارى جاساۋعا اسا قاجەتتى ءبىر قۇرتتاردى قازىپ الىپ, شەت مەملەكەتكە وتكىزۋ دە ورىن العان-دى. كول تۇبىندەگى بۇل قۇرتتار قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن اتاقتى قوقيقازدار (فلامينگولار) قاۋىرسىندارىنىڭ ءتۇرلى تۇسكە بويالۋىنا اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر قوسىندى ەكەن. كۇنكورىستىڭ قامىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار كول ءتۇبىنىڭ ويران- اسىرىن شىعارىپ, كۇرەكپەن, تەحنيكامەن قازىپ تاستاعاندارىن كوز كورىپ ەدى. ال تابيعاتتى اياۋسىز ءارى باقىلاۋسىز توناۋدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قانشاما ارەكەتتەرى ورىن الىپ جاتقانى كۇمانسىز دەگەن وي دا مازالايدى.
دالامىزدىڭ تابيعي بايلىعى سۇراۋسىز قالىپ بارا جاتقان جوق پا؟ الەمنىڭ بىردە-ءبىر جەرىندە كەزدەسپەيتىن, قازاق جەرىندە عانا وسەتىن ەمدىك شوپتەرىمىزدى كىمدەر كەلىپ, كىمدەر قازىپ جانە تەرىپ الىپ كەتىپ جاتىر؟ بايتاق دالامىزدىڭ قايتالانباس تابيعي بايلىعىن يگەرۋگە كەلگەن جاتجۇرتتىقتار تاراپىنان شىنايى جاناشىرلىق بار ما؟
كەڭ-بايتاق ۇلى دالانى مەكەندەپ وتىرعان ءوز حالقى ءوز تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتى تونالىپ, قورشاعان ورتاسىنىڭ لاستانىپ جاتقاندىعىنا نەگە وسىنشالىقتى سەلقوس ەكەندىكتەرىنە بىلايعى جۇرت, بالكىم, تاڭىرقاپ تا قارايتىن بولار؟! بۇل سۇراۋسىز ەل مە, جوق الدە يەسىز ەل مە؟ جوق, بۇلاي دەپ ەش ايتا الماس ەدىك. ۇلى دالانىڭ يەسى دە, كيەسى دە بولعان, ءالى دە بار!
بۇعان دالەل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2013 جىلى وتكەن Nur Otan پارتياسىنىڭ حV سەزىندە «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا بۇكىل ەلدە «جاسىل ەل» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن سىزدەردىڭ ءبارىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. ءبىز نەگىزىنەن شولەيتتى جانە جارتىلاي شولەيتتى بولىپ تابىلاتىن, كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى اۋماققا يەمىز, ورماندى بولىك 10 پايىزدان از جەردى الادى. سوندىقتان ەلدى جاسىل جەلەككە بولەۋ –قورشاعان ورتا مەن ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى, بۇل – ۇلكەن پاراساتتى ءىس. بۇل جوبا جالعاسىن تابۋى كەرەك جانە پارتيا وعان قولداۋ كورسەتۋى ءتيىس», دەگەن اتالى ءسوزى ەسىمىزدە ءالى.
مىنە, وسى پايىمدى ۇستانا وتىرىپ جانە دە ەلباسىنىڭ بۇكىل قازاقستاندى جاسىل ەلگە اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جاعدايدا ورمان-توعايىمىزدىڭ قورىن مولايتۋ جانە ءوزىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىمىزدەگى سان ءتۇرلى وسىمدىك الەمىن قورعاۋ, ولاردى اسا ۇقىپتى پايدالانۋ ماسەلەسى ءبىزدى الاڭداتۋعا دا, ويلاندىرۋعا دا ءتيىستى ەدى. سول ءبىر ويمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جىلدارىمدا سول كەزدەگى ۇكىمەتتىڭ نازارىن وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە اۋدارىپ, «وسىمدىك الەمى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ كەرەك دەپ 2014 جىلعى 16 مامىردا ساۋال دا جاساعان بولاتىنمىن.
ءبىز ەمدىك ءشوپ جايلى ونى وسى كۇندەرى پايدالانا الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ماسەلەدە وي ايتۋ ءۇشىن اڭگىمەنى ارىدەن باستاعاندى ءجون سانادىق. ويتكەنى, راسىن ايتقاندا, ءوز جەرىمىزدەگى جانە وزگە ەشبىر ەلدە كەزدەسە بەرمەيتىن ەمدىك شوپتەردى, جالپى قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمىن مەملەكەت تاراپىنان دۇرىس قورعاي الىپ وتىرمىز با دەگەن ماسەلەنى تاعى ءبىر جاڭعىرتسام دەپ ەدىم.
كەزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ دۋالى اۋىز اعالارى «رۋحانيات بۇلاعى» دەپ باعالاعان كورنەكتى اقىن قاسىمحان بەگماننىڭ «ەتنوگرافپەن اڭگىمە» كىتابىن ءجيى اقتارىپ, وقىپ وتىرامىن. بۇل كىتاپ قازىر قولعا تۇسە دە بەرمەيدى. قاي جەردە بولسام دا كىتاپ دۇكەندەرىنە سوعىپ, اۋەلى وسى كىتاپتى ىزدەيمىن. قولىما تۇسكەنىن ساتىپ الامىن دا, ءوزىم دەگەن ازاماتتارعا سىيلاپ جۇرەمىن. ويتكەنى ءوز تۇسىنىگىمدە بۇل كىتاپتى ۇلى دالانى سان عاسىرلار بويى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءتۇرلى رەۆوليۋتسيالار مەن ەۆوليۋتسيالار جاعدايىندا ۇمىت بولىپ كەتكەن باي تۇرمىسى مەن قاجىرلى تىرشىلىك قارەكەتىنىڭ شاعىن دا بولسا قۇندى ءبىر ەنتسيكلوپەدياسى دەپ بىلەمىن.
بۇل كىتاپقا كەزىندە 1917 جىلى قىتايدا تۋىپ, شىڭجاڭ ۇلتتىق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى تارباعاتاي ايماعىنىڭ اكىمى جانە بۇدان دا وزگە كوپتەگەن لاۋازىمدى قىزمەتتە بولىپ, كەيىن «ۇلتشىل, وڭشىل, سوتسياليزم مەن كوممۋنيزمگە قارسى» دەگەن ايىپتاۋلارمەن قىتاي لاگەرىندە تۇتقىن بولىپ, سودان بوساعاننان كەيىن, ياعني 1961 جىلى قازاقستانعا وتكەن جاعدا بابالىق ۇلى دەگەن وتە بىلگىر اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان قازاق حالقى ءۇشىن اسا قۇندى ماعلۇماتتار بار. بۇگىنگى كۇنى سولاردى جاڭعىرتۋعا, تىرىلتۋگە ابدەن بولار ەدى. ماسەلەن, قازاق دالاسىنداعى ەمدىك قاسيەتى بار وسىمدىك شوپتەر جانە ولاردى پايدالانۋ جايىندا جاعدا اقساقال بىلاي دەپتى:
«قازاق – التىندى تابانىنا باسىپ تۇرىپ, وعان كوڭىل اۋدارا قويمايتىن ەل, – دەيدى جاعدا اقساقال اقىن قاسىمحانمەن سۇحبات كىتابىندا. – جالپى, شوپپەن ەمدەۋ – وتە كەرەك, قاجەت نارسە. ويتكەنى ءبىز مەديتسينادا ءبىر اپاتتى تاۋىپ الدىق. ول – حيميالىق دارىلەرگە تىم ارقا سۇيەپ كەتكەندىگىمىز. ال ءشوپ دارىلەرگە مۇرنىمىزدى شۇيىرە قارايمىز. كوپتەگەن ءشوپ ادامنىڭ, حايۋاننىڭ اۋرۋىنا ەم بولادى. مەن ءوزىم قىتايدا جۇرگەندە مىناداي ءبىر سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىم. قىتايلارمەن ءبىر اۋامەن تىنىستاپ, بىرگە جاساپ جاتىرمىز عوي. ءبىز وسپەيمىز, ولار كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتىر. مەن ءارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم. قىتايدىڭ كەمپىرى مەن شالى جۇزدەگەن ءشوپتى جينايدى. انانىڭ بالاسى اۋىرىپ قالىپتى دەسە, مىنا ءشوپتى بەرىڭدەر, ءىشى اۋىرىپ جاتىر ەكەن دەسە, وندا مىنانى پايدالانىڭدار, سۋىق ءتيىپ قالىپتى دەسە, مىنا ءشوپتى ىشكىزىڭدەر دەيدى ەكەن. كوردىڭ بە, جۇزدەگەن ءشوپتى جينايدى. ءار ءشوپ ءارتۇرلى اۋرۋعا شيپا. ءبىز ءشوپتى تابانىمىزعا باسىپ ءجۇرىپ, سونى جينامايمىز. سونىڭ پايدالى ەكەنىن بىلە تۇرا, ءمان بەرمەيمىز. جالپى العاندا, شوپكە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. مەنىڭ ءوزىمنىڭ ويىم, ءبىزدىڭ مەديتسيناعا قوسىمشا ەكى فاكۋلتەت كەرەك ەكەن. ءشوپ دارىلەرمەن اينالىساتىن جانە قازاقتىڭ كونە سىنىقشىلىعىمەن اينالىساتىن ەكى فاكۋلتەت اشىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى».
ەمدىك ءشوپ جونىندە ايتىپ قانا كەتپەي, ول كىسى كەزىندە تالاي ءبىر دارىلىك شوپتەردىڭ ءبىرسىپىراسىن قازاقستاننىڭ ءدارى-دارمەك جاساۋ ورىندارىنا وتكىزگەن دە ەكەن. ء«يا, ءبىر كەزدەرى وسى ەمدىك قاسيەتى بار بىرنەشە ءشوپتىڭ ءتۇرىن ۇسىنعان ەدىم. قابىلداپ العانمەن, كەيىن ولاردان جاۋاپ بولمادى. مەن دە قازبالامادىم («ەتنوگرافپەن اڭگىمە», 427-بەت). «بۇلاردىڭ ءبارىن «قازاق ءدارى-دارمەك جاساۋ» ورىندارىنا بەردىم. ولار بۇعان كوڭىل بولگەن جوق. جاۋاپ تا قايىرمادى. وسىلاردى قايتالاپ, تاعى دا ۇسىنۋ كەرەك سەكىلدى» (وسى كىتاپتىڭ 428-بەتى). «قازاقتىڭ جەرىندە كوپتەگەن ءشوپتىڭ ءتۇرى بار. ءبارى ءدارى. بارلىعىنىڭ وزىندىك ەمدىك قاسيەتى بار» (437-بەت).
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءوز عۇمىرىنىڭ ۇزاق جىلىن قىتايدا وتكىزگەن جاعدا بابالىق ۇلى ەمدىك شوپتەرمەن سول ەلدە جۇرگەن كەزىندە اينالىسسا كەرەك. ەتنوگرافتىڭ ايتۋىنشا, جەر بەتىندە وسىمدىكتىڭ 500 مىڭداي ءتۇرى وسسە, سولاردىڭ 220 مىڭدايى سۋدا, 280 مىڭدايى قۇرلىقتا, ياعني جەردە وسەدى ەكەن. ال قازاق جەرىندە وسىمدىكتىڭ 6 مىڭنان استام ءتۇرى بولسا, دارىگە سولاردىڭ 500-گە جۋىعىن پايدالانۋعا بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى مالىمەت, وسى 6 مىڭ وسىمدىكتىڭ 760-ى تەك قازاق جەرىندە عانا وسەتىن كورىنەدى.
الەم بويىنشا سوڭعى جىلدارى ورمان ءورتىنىڭ ءورشىپ بارا جاتقاندىعى الاڭداتادى. رەسەي جەرىندەگى سوڭعى سۇراپىل ورمان ءورتى الەمدىك ەكولوگيالىق قاتەر ەسەبىندە تانىلدى. ورمان ءورتىنىڭ الاڭداتارلىق جاعدايى قازاقستان بويىنشا دا بار ەكەندىگى بەلگىلى. قازىر جىل سايىن رەسپۋبليكادا 18 مىڭ ورمان ءورتى ورىن الىپ كەلە جاتسا, مۇنىڭ 14 مىڭى نەمەسە 78 پايىزى دالالى ايماقتار ءورتىنىڭ ۇلەسىندە. ءورت ءساۋىر ايىندا باستالىپ, قازان ايىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىن جالعاسادى. اسىرەسە اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ ءورت ءسوندىرۋ قۇرال-جابدىقتارىمەن جانە ارنايى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلۋلەرى سىن كوتەرمەيدى.
جىل سايىنعى ءورتتىڭ 15-18 پايىزى نايزاعاي تۇسۋدەن بولىپ جاتسا, 80 پايىزدان استامىنا ادامداردىڭ وزدەرى سەبەپكەر ەكەن. اسىرەسە شارۋاشىلىق نىساندارى مەن شارۋا قوجالىقتارى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى باستالار الدىندا جانە وراق ناۋقانى اياقتالعاننان كەيىن ەگىستىكتەگى سابان مەن توپان قالدىقتارىن ورتەسە, ونىڭ سوڭى كوبىنەسە ورمان ورتىنە ۇلاسىپ كەتىپ ءجۇر. ال مۇنداي ارەكەتكە تىيىم سالۋ زاڭ جۇزىندە قاراستىرىلماعان.
ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ تاعى ءبىر دەرەكتەرى بويىنشا قازىر قازاقستان اۋماعىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن, بولماسا جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان 387 وسىمدىك ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن ەكەن. بىزدە ءجيى ورىن الا باستاعان ورمان جانە دالالى ايماق ورتتەرىنىڭ كەسىرىنەن جانە دە دارىلىك وسىمدىك تۇرلەرىنە دەگەن الەمدىك نارىقتاعى سۇرانىستىڭ جىل سايىن كۇرت وسە تۇسۋىنە قاراي الداعى ۋاقىتتا جويىلىپ كەتەر وسىمدىك تۇرلەرى كوبەيمەسە, ازايماسى تاعى دا انىق جايت.
وسىعان قاراماستان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسىمدىك الەمىن قورعاۋ جانە ولاردى ساقتاۋ مەن ءوسىرىپ-ءوندىرۋ, تابيعاتتىڭ وسىمدىك رەسۋرستارى مەن گەنەتيكالىق قورىن ءتيىمدى ءارى ولشەمدى پايدالانۋ, حالىقتىڭ وسىمدىك الەمىنە دەگەن سۇرانىستارىن, وسىمدىك الەمىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتايتىن زاڭدىلىقتارى مەن قۇقىقتىق ءتارتىبىن نىعايتۋ جونىندەگى «وسىمدىك الەمى تۋرالى» («و راستيتەلنوم ميرە») زاڭنىڭ جوقتىعى ويلانتارلىق ماسەلە بولسا كەرەك-ءتى.
سونىمەن بىرگە, سوڭعى جىلدارى قازاقستان اۋماعىنان اسا باعالى دارىلىك وسىمدىكتەر مەن شوپتەردى جيناۋ جانە ولاردى شەتەلگە شىعارۋ باقىلاۋسىز كەتىپ جاتقانداي. مىسالى, كەدەندىك ستاتيستيكا بويىنشا 2011 جىلى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە ءبىر عانا ميا تامىرىنىڭ (سولودكوۆىي كورەن) 4 مىڭ 220,7 تونناسى, ال 2012 جىلى 17 مىڭ 121,7 تونناسى, 2013 جىلدىڭ التى ايىندا 9 مىڭ 932,8 تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلعان (ەسكەرتۋ: بۇل دەپۋتاتتىق ساۋال جاسالعان كەزدەگى دەرەك. جاڭا دەرەكتى ەش جەردەن تابا المادىم – اۆتور) ميا تامىرىن 2012 جىلدان باستاپ قازاقستان جەرىنەن جاپپاي تەرۋدىڭ باستالۋىنىڭ باستى سەبەبى, بۇل وسىمدىككە دەگەن الەمدىك نارىقتاعى سۇرانىس كۇرت وسە تۇسسە, بۇرىنعى نەگىزگى ءوندىرۋشى قىتاي, يران, اۋعانستان, وزبەكستان جەرلەرىندە ميا تامىرىنىڭ قورى مۇلدەم ازايىپ كەتكەن كورىنەدى. بۇل ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز عانا. الايدا سول كەزدەگى دەپۋتاتتىق ساۋالعا وراي ۇكىمەتتىڭ بەرگەن جاۋابىندا «وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستار ەكولوگيالىق, جەر, ورمان, سۋ كودەكستەرىمەن رەتتەلگەندىگى» ايتىلىپ قانا قويعان-دى.
مىنە, جاڭا مينيسترلىك وسى ماسەلەگە كەلگەندە ەشقانداي ينۆەستوردىڭ دا, باسقالاردىڭ دا كوڭىلىنە قاراماۋعا ءتيىستى. ءبىز ەندىگى ارادا ەل, حالىق, ۇكىمەت بولىپ قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ جانە تابيعات بايلىعىن قورعاۋ مەن ونى نەعۇرلىم ءتيىمدى دە ۇقىپتى پايدالانۋ ءۇشىن شىرىلداۋعا ءتيىستىمىز جانە دە جاڭا مينيسترلىك قازاقستانعا «وسىمدىك الەمى تۋرالى» زاڭ قاجەت پە دەگەن ماسەلەنى دە قايتادان ساراپتاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ
