سوت ورىنداۋ ىسىندە ولقىلىقتار كوپ
سەنبى, 1 ماۋسىم 2013 2:43
قازاقستاندا سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيى ادام ايتسا سەنگىسىز وتە تومەن كۇيدە قالىپ وتىر. ونىڭ سەبەبى, كوپتەگەن ورتانى سىبايلاسقان جەمقورلىق, تامىر-تانىستىق, نەمقۇرايدىلىق, توعىشارلىق جايلاپ العان. بۇل تۋرالى كەشە «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا اشىق ايتىلدى.
سەنبى, 1 ماۋسىم 2013 2:43
قازاقستاندا سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيى ادام ايتسا سەنگىسىز وتە تومەن كۇيدە قالىپ وتىر. ونىڭ سەبەبى, كوپتەگەن ورتانى سىبايلاسقان جەمقورلىق, تامىر-تانىستىق, نەمقۇرايدىلىق, توعىشارلىق جايلاپ العان. بۇل تۋرالى كەشە «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا اشىق ايتىلدى.
مۇنداي سوراقى جاعدايدىڭ اشىق ايتىلۋىنىڭ سەبەبى دە سول, سوت اكتىلەرىنىڭ جاپپاي ورىندالماۋى تەك سوت بيلىگىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي مەملەكەتتىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ وتىر. بۇل مۇلدە توزگىسىز جاعداي ەكەندىگى بەلگىلى. قاي وبلىسقا, قاي قالاعا بارماڭىز, جاپپاي سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالمايتىندىعىنا نارازىلىق تانىتقان ادامدار الدىڭىزدان اتويلاپ شىعادى.
اتالعان وتىرىسقا توراعالىق ەتكەن سەنات دەپۋتاتى, جوعارىدا اتالعان قوعامدىق كەڭەس توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ ەلىمىزدە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن, زاڭدى مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى سوت جۇيەسى قۇرىلعاندىعىن, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە سوت جۇيەسىن بەكىتۋ مەن سوتتاردىڭ اتقارۋشى ورگانداردان ناقتى تاۋەلسىز بولۋىنا ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن قۇقىقتىق رەفورمالار ناتيجەسىندە قول جەتكەندىگىن, سوندىقتان دا مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭىندا سوت شەشىمىنىڭ بۇلجىماستىعى جاريالانعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. سوت شەشىمىنىڭ بۇلجىماستىعى – قاشاندا بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا, قوعامعا جانە مەملەكەتكە قول سۇعىلماۋشىلىقتىڭ كەپىلى مەن نەگىزى.
الايدا, سوتتار «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ ءادىل شەشىم شىعارىپ وتىرسا دا, ونىڭ ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان ورىندالماي اياقسىز قالاتىندىعى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. سوندىقتان اتالعان وتىرىستا جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ بويىنشا سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ سالاسىنداعى جاعداي قاراستىرىلىپ, وعان ەكى كوميتەت – ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى جاۋاپ بەردى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, ساراپشى كوميسسيا جەتەكشىسى قايىربەك سۇلەيمەنوۆ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ بارىسىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس ناتيجەسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگىن جەتكىزدى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندەگى كەمشىلىكتەردىڭ سالدارىنان سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلمەيتىنىن كورسەتكەن. اتالعان سالاداعى نەگىزگى جەمقورلىق فاكتورلار زاڭنامانىڭ جەتىلمەگەندىگى, قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, پايىمدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جوقتىعى بولىپ تابىلادى ەكەن.
بۇدان دا سوراقىسى سول, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىستى زاڭسىز قىسقارتۋ, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتىپ قويۋ, بورىشكەرلەردىڭ مۇلكىنە تىيىم سالۋدى زاڭسىز الىپ تاستاۋ, تاركىلەنگەن م ۇلىكتى زاڭسىز قايتارۋ, اليمەنتتىك تولەمدەر بويىنشا بەرەشەك مولشەرىن تومەندەتۋ, تاركىلەنگەن م ۇلىكتى جىمقىرۋ جانە زاڭسىز ساتۋ, اتقارۋشىلىق سانكتسياسى بويىنشا شارا قولدانباۋ جانە ت.ب. ءۇشىن اقشالاي اقى بوپسالاعان دەرەكتەر دە انىقتالىپتى.
ماسەلەن, ءوز قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋداعى ەلەۋلى ولقىلىقتار الماتى قالاسى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتىندە بايقالعان. 2012 جىلى قاۋلىلاردىڭ 36 پايىزى, ياعني سوماسى بويىنشا 0,8 پايىزى عانا ورىندالعان. سوت ورىنداۋشىلارى جالپى سوماسى 388 ملن. تەڭگە بولاتىن 90 اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جوعالتىپ جىبەرگەن. قايدا جىبەردى, ەشكىم بىلمەيدى. بۇعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟ تاعى بەلگىسىز.
سول سياقتى اتالعان وتىرىستا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى دا سىن ايتىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2011-2012 جىلدارى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىندە 14,2 ملرد. تەڭگەگە بيۋدجەتتىك زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتى انىقتاعانى بەلگىلى بولدى. سونىمەن قاتار, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە بۇرىن سوتتالعان نەمەسە زاڭناما تالاپتارىن بۇزىپ, مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتتى كاسىپكەرلىكپەن قوسا اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر جۇمىس ىستەيتىن دەرەكتەر كورىنىس بەرگەن. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ نە جازانى نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىنە الماستىرۋ ماسەلەسىن قاراۋ كەزىندە دە جەمقورلىق جاعدايلارىنا جول بەرىلگەن.
ونى ايتاسىز, مەكەمەلەرگە بۇگىنگى كۇنى تىيىم سالىنعان نارسەلەردىڭ ءبارىن دەرلىك جەتكىزۋگە بولادى ەكەن, ءتىپتى ەسىرتكىدەن باستاپ, تىيىم سالىنعان ادەبيەتتەرگە دەيىن. جەمقورلىق احۋال سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋمەن كۇردەلەنە ءتۇسكەن. وسىعان وراي قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى جىل سايىن سوتتالعاندارعا زورلىق-زومبىلىق جاساعانى جانە وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن تالاي مارتە قىلمىستىق ىستەر دە قوزعالىپتى.
وتىرىس بارىسىندا جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەسكە كەلىپ تۇسكەن ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ارىز-شاعىمدارى بويىنشا جەمقورلىققا قارسى مەديا-ورتالىقتىڭ جۋرناليستەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر كورسەتىلدى. وسىلايشا, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءناتيجەسى بويىنشا اتالعان كەڭەس سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ ورىندالۋى سالاسىنداعى جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىمدار ەنگىزىپ, قاۋلى قابىلدادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
