يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى: وڭ شەشىمگە باستاعان وڭدى قادام
سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 2:11
الماتىدا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى E3/EU+3 (اقش, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ەۋروپا وداعىنىڭ جوعارعى وكىلى) پىشىنىندەگى «التىلىق» كەڭەسىنىڭ ەكى كۇنگە سوزىلعان كەزەكتى تالقىلاۋى ءوز مارەسىنە جەتتى.
سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 2:11
الماتىدا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى E3/EU+3 (اقش, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ەۋروپا وداعىنىڭ جوعارعى وكىلى) پىشىنىندەگى «التىلىق» كەڭەسىنىڭ ەكى كۇنگە سوزىلعان كەزەكتى تالقىلاۋى ءوز مارەسىنە جەتتى.
بۇل كەلىسسوزدەر الاڭىن ىزگىلىكتى مەيماندوستىقپەن قازاقستان تارابىنىڭ ۇسىنعانى دۇنيەجۇزىنىڭ قۇلاعى تۇرىك جۇرتشىلىعىنا تۇگەل ءمالىم دەسەك تە بولار. الەمنىڭ 150-گە تارتا, ەلىمىزدىڭ 100-دەن اسا ءتىلشىسى ەكى كۇن بويىنا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن تالقىلاۋ شاراسىندا «الماتى كەلىسسوزدەرى» دەگەن اتپەن ءمالىم بولعان ساياسي مۇددەلەر مامىلەسى تۋرالى كۇللى دۇنيەگە تىنىمسىز اقپارات تاراتۋمەن بولدى.
بارشا ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان «يران ماسەلەسى» بۇل كەزدەسۋدە كوپتەگەن يگى قاتىناستار مەن جان-جاقتى قولداۋلارعا قول جەتكىزە تۇرا, تاعى دا ناقتى شەشىمىن تاپپاعان باسى اشىق ماسەلە كۇيىندە قالدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار, دەيدى حالىقارالىق ساياسي ساراپشىلار. سولاردىڭ ءبىرى – جۋىردا يراندا وتكىزىلەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ءاۋ باستا «التىلىق» ۇسىنعان سەنىمدىلىك شاراسىن يران تارابى تولىق قاناعاتتاندىرمايتىنى جانە ۋران ءوندىرۋ ىسىنەن باس تارتپايتىنى بەلگىلى بولعان. الايدا, تاراپتاردىڭ «الماتى كەلىسسوزدەرىنە» ىنتالى تۇردە قاتىسۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك سانالىپ, وسى باسقوسۋدى وتكىزگەن قازاق ەلى حالىقارالىق ارەنادا ءوزىنىڭ ابىرويىن ۇستەي تۇسكەنى ءمالىم.
يادرولىق قارۋ تاراتۋ قاۋپىن ازايتۋ ماقساتىندا قازاقستان مەملەكەتى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) اياسىندا ءوز اۋماعىندا يادرولىق وتىن بانكىن قۇرىپ, بەيبىت ماقساتتارعا ارنالعان ۋران دايىنداۋ ءىسىن ۇسىندى. رەسمي استانانىڭ بۇل ۇسىنىسىن ۆاشينگتون قىزۋ قۇپتاپ, اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون 2012 جىلدىڭ كۇزىندە «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تاجىريبەسى جونىندە قازاقستانمەن تەڭەسەتىن ەل از» دەگەن پىكىر بىلدىرگەن-ءدى. الەمنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ح.كلينتوننىڭ سوزىنەن كەيىن-اق قازاقستان اقش, رەسەي, قىتاي سەكىلدى الىپ دەرجاۆالارمەن ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاعى بايلانىسى تۇراقتى ەل رەتىندە «يران ماسەلەسىن» تالقىلاۋعا قولايلى ەڭ ءتيىمدى مەملەكەت دەگەن كوزقاراستى كەڭىنەن جاريالادى. بۇعان دەيىن ىستامبۇل, ەگيپەت پەن اراب ەلدەرى وزدەرىنىڭ ارااعايىندىعىمەن وسىنداي كەزدەسۋدى وتكىزۋگە بىلدىرگەن ۇسىنىستارىن قابىلداماي وتىرعان يران ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى ءجون ساناپ, الماتىدا «التىلىق» ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىمەن كەلىسسوزدەر ۇستەلىندە كەزدەسۋگە كەلىسىمىن بەردى.
ۇزاق ۇنسىزدىكتەن كەيىنگى «الماتى كەلىسسوزدەرىنىڭ» العاشقى وتىرىسىندا بۇعان دەيىنگى قابىل الماعان ۇسىنىستاردى حوش كورىپ, ءبىر-بىرىمەن جىلى قول الىسىپ تارقاسقان قوس تاراپ الماتىدا كۇنى كەشە وتكەن كەزدەسۋدە ناقتى شەشىمگە كەلمەسە دە, بولاشاقتا بۇل ماسەلە بارشا ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە ۇلاساتىن جاقسى جوبا بولادى دەگەن سەنىممەن ەلدەرىنە اتتانىستى.
E3/EU+3 (اقش, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ەۋروپا وداعىنىڭ جوعارعى وكىلى) پىشىنىندەگى كەڭەستىڭ ءبىرىنشى كۇنى «التىلىق» تاراپىنان ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە ساياسي قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جوعارعى ۋاكىلى كەترين ەشتوننىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى مايكل مانن جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ تۇسىنىك بەرسە, ەكىنشى تاراپ – يران جاعىنان يران ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد ءدجاليليدىڭ ورىنباسارى الي باگيري الەمدىك باق وكىلدەرىنە بريفينگ وتكىزدى. اسا نازىك ساياسي ماسەلە تۋراسىندا ەكى جاقتىڭ وكىلدەرى دە ءوز پوزيتسيالارىن بەرىك ۇستانا وتىرىپ, قارىمتا كەزدەسۋ باستالعالى تولىقتىرىلعان ۇسىنىستاردى جىلى قابىلداعاندىعىن, سەنىم شارالارىنا قاتىستى جانە يراندىق دەلەگاتسيانىڭ العا تارتىپ وتىرعان تالاپتارىنىڭ بارلىق پۋنكتتەرى مۇقيات تالقىلانۋدا ەكەندىگىن جەتكىزگەن ەدى. جۋرناليستەردىڭ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ مايكل مانن 5+1 توبى يران دەلەگاتسياسىمەن ورتاق مامىلەگە كەلەمىز دەگەن ءۇمىتى ءسات ساناپ ۇلعايۋدا ەكەندىگىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە يراندىق دەلەگاتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى الي باگيري دە «التىلىقتىڭ» ءوز ۇسىنىستارىن ۇلكەن تۇسىنىستىكپەن قابىل العانىنا ريزاشىلىق تانىتا وتىرىپ, ۋراندى بەيبىت ءوندىرۋ ىسىندە يراننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءوز قۇقىقتارىنان وزگە مىندەتتەمەلەرىنىڭ دە بار ەكەندىگىن, يران سول مۇمكىندىكتەردى سارقا قولدانۋدان تانبايتىندىعىن ءبىلدىردى.
ەكى تاۋلىك بويىنا كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە جالعاپ, اسا كۇردەلى جاعدايدا كەڭەسكەن تاراپتار كەزدەسۋدىڭ سوڭعى كۇنى «التىلىق» جاعىنان ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە ساياسي قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جوعارعى ۋاكىلى كەترين ەشتوننىڭ جانە يران دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى يران ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد ءدجاليليدىڭ قاتىسۋىمەن بولعان سوڭعى ءباسپاسوز ماسليحاتىمەن اياقتالدى.
ءماسليحاتتا كەترين ەشتون «يران ماسەلەسىن» تالقىلاۋعا ەكى مارتە مۇمكىندىك جاساپ, تاراپتاردىڭ ساياسي اسا ماڭىزدى ماسەلەنى اقىلداسۋىنا زور جاعداي تۋعىزعان قازاقستان بيلىگىنە جانە مەملەكەتىنە ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزە وتىرىپ, الداعى كۇندەردە يران دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى سايد دجاليلي مىرزامەن تەلەفون ارقىلى سويلەسەتىنىن, وندا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن تەرەڭ قاۋزايتىن وسىناۋ ۇدەرىستىڭ كەلەسى قادامى قالاي بولاتىندىعى جونىندە سۇحباتتاساتىنىن ايتتى.
– E3/EU+3 (اقش, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ەۋروپا وداعىنىڭ جوعارعى وكىلى) پىشىنىندەگى «التىلىق» كەڭەسىنە جيىلعان قوس تاراپ ءالى دە بولسا ءبىر-بىرىنەن كەي ماسەلەلەر جونىندە الشاق ەكەندىگىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى كەترين ەشتون جۋرناليستەرگە. – يران تارابى ۇسىنعان جوبالار مەن ۇسىنىستاردى مەيلىنشە ۇلكەن تۇسىنىستىكپەن قابىلداي وتىرىپ, ءبىز كەيبىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ناقتى جاۋاپ الا المادىق. ءبىز بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ يادرولىق ماسەلەلەر جونىندەگى قارارىنا سايكەس يراننىڭ بەيبىت يادرولىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىنا تولىقتاي كوز جەتكىزگىمىز كەلەدى. ال يرانعا جاسالعان سانكتسيالارعا كەلەتىن بولساق, ول ناقتى ماقساتقا نەگىزدەلگەن شارانىڭ ءبىر ءبولشەگى دەپ بىلەمىن. الدا بۇل ماسەلە بارشامىز ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىز.
جۋرناليستەرمەن بولعان جۇزدەسۋدە يران ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد دجاليلي مىرزا دا كۇللى ادامزات الاڭداي كۇتىپ وتىرعان اتوم ءوندىرۋ ماسەلەسىن تالقىعا سالۋ ءۇشىن «كەلىسسوزدەر الاڭىن» ۇسىنىپ, ارااعايىندىققا جۇرگەن قازاق ەلىنىڭ قوناقجايلىعىنا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك بەيبىتشىلىككە قوسقان زور ۇلەسىنە العىس ايتا كەلە, قارسى تاراپ, ياعني «التىلىق» توپ يراننىڭ ۇسىنىستارىن جىلى قابىلداعانىن جانە كەيىننەن ەنگىزگەن تارماقتار ماسەلەسىندە وزدەرىنىڭ جوبالارىن العا تارتقانىن, الدا سول جوبالار مەن ۇسىنىستار تەرەڭىرەك زەردەلەنۋ ءۇشىن ساراپشى توپ ۇلكەن جۇمىستار اتقاراتىنىن جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە ساياسي قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى جوعارعى ۋاكىلى كەترين ەشتونمەن تەلەفون ارقىلى ماسەلەنىڭ بولاشاعى جونىندە بايلانىساتىندىعىن ءبىلدىردى.
– «الماتى كەلىسسوزدەرىنىڭ» ءبىرىنشى كەزدەسۋىندە جاساعان «التىلىق» وداقتىڭ ۇسىنىسىندا وسى ماسەلەگە ىقپال ەتەرلىك الەۋەتتىڭ باسىم ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. ارينە, ەكى تاراپتىڭ العا قويعان مىندەتتەرى تۇرعىسىندا كوپتەگەن تالقىلاۋ, ساراپ جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. الايدا, كەي ماسەلەدە ءالى دە پىكىر الشاقتىعىنىڭ بار ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, ءبىز يراننىڭ ۋراندى بايىتۋعا قۇقى بار ەكەنىن جانە ىنتىماقتاستىققا قاشاندا دايىن پوزيتسيانى ۇستاناتىنىمىزدى بىلدىرەمىن, – دەدى دوكتور دجاليلي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە. – بۇل كەلىسسوزدەر ەكى جاق ءۇشىن دە وتە پايدالى بولدى. ەندىگى ساياسي شەشىم قابىلداۋ – «التىلىقتىڭ» ۇلەسىندەگى ءىس. 5+1 تۇرپاتىندا بىرىككەن مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى بەلگىلى ۋاقىت ارالىعىندا يرانعا وزدەرىنىڭ ۇستانىمى مەن قابىلداعىسى كەلەتىن شەشىمىن بىلدىرۋگە ءتيىس, سول كەزدە بارشا ادامزات كوز تىككەن ماسەلە ءوزىنىڭ ناقتى شەشىمىن تاباتىن بولادى.
قالاي دەگەندە دە, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى ناقتى شەشىمىن تاپپادى. يران ءۇشىن ۋاقىتتى سوزا ءتۇسۋ, ال بىرىككەن «التىلىق» وداعى ءۇشىن قايتكەندە دە ماسەلەنىڭ جەدەل شەشىلگەنى كەرەك بولىپ وتىر. يران تارابى وزدەرىنە ەمبارگو, التىن جانە مۇناي سالاسىنا جاسالعان سانكتسيالاردى العا تارتا وتىرىپ, ەلدەگى ساياسي ناۋقان – پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزىپ الۋدى, سونداي-اق, ۋران ءوندىرۋ توڭىرەگىندەگى ۇلكەن ساياسي كەلىسسوزدەر ارقىلى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارۋدى كوزدەيتىنى انىق. ال «التىلىقتىڭ» جوسپارى – يرانعا ىقپال جاساي وتىرىپ, وزدەرىنىڭ گەوساياسي احۋالىن وڭتايلاندىرۋ, وزگە دە مۇسىلمان ەلدەرىمەن اراداعى قاتىناسىن نىعايتا ءتۇسۋ. تاراپتار قوزعالماي تۇرعان نۇكتەدەن جىلجىپ, بۇل ماسەلەنىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە ەداۋىر جەتىستىكتەرگە جەتۋمەن قاتار, ءماسەلەنىڭ ءتامامدالۋ شەگىنە جاقىنداي ءتۇستى. ءبىر نارسە انىق, قازاقستان كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇسىنۋ ارقىلى ءوزىنىڭ پوزيتسياسىن نىقتاپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتار الدىنداعى سەنىمىن ارتتىردى جانە ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن قارۋدان باس تارتقان ەل رەتىندە ابىروي بيىگىندە تاعى ءبىر قادام جوعارىلاي ءتۇستى.
سونىمەن, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلەسى كەلىسسوزدەر الاڭى ازىرگە بەلگىسىز. دەي تۇرساق تا, سەنىم شارالارى جونىندە بەلسەندى كەزدەسۋ وتكىزگەن تاراپتار ءوزارا تىلقاتىسۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە وتكەندىگىن وزدەرى دە مويىنداپ وتىر ءھام بۇكىل الەم كۋا بولدى. ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەل – قازاقستان دا بۇل ماسەلەنىڭ بەيبىت مامىلەمەن اياقتالۋىن اسىعا كۇتەدى.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
