ەلىمىزدىڭ عارىشتىق الەۋەتى قانداي؟

عارىش­تىق قىز­مەت­كە قاتىسۋ مەملە­كەت­تىڭ ساياسي بەدەلىن, ونىڭ ەكونو­مي­كالىق, عى­لىمي-تەحنيكا­لىق جانە قورعانىستىق قۋا­تىن ەلەۋلى تۇردە ايقىنداپ بەرەدى. *** عارىشتىق قىز­مەت­تىڭ باسىم باعىتتا­رىن, ونىڭ ىشىندە گەو­ستاتسيونارلىق ور­بيتادا جاڭا جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرس­تار­دى نىعايتۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ۇزدىك­سىز جۇمىس باسە­كە­لە­س­تەر اراسىندا لايىق­تى ورىن الا وتىرىپ ەل ءۇشىن تولىققاندى عارىشتىق سالانى كە­شەندى قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى الەمدە عارىشتىق سالا ادام قىزمەتىنىڭ ەڭ باسىم جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن سالالارى­نىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. عارىش­تىق قىزمەتكە قاتىسۋ مەملەكەتتىڭ ساياسي بەدەلىن, ونىڭ ەكونو­مي­كالىق, عىلىمي-تەحنيكا­لىق جانە قورعانىستىق قۋاتىن ەلەۋلى تۇردە ايقىنداپ بەرەدى. عا­رىشتىق قىزمەتتى دامىتۋدىڭ زا­ماناۋي ۇدە­رىستەرى مەن فاكتورلارىن تال­داعاندا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى وزدەرىنىڭ عارىشتىق الەۋەتىن ۇل­عايتۋعا ەلەۋلى كۇش سالىپ جاتقانىن كورسەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەرسەرىكتىك تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردىڭ نەگىزىندە بايلانىس جانە حابار تاراتۋ ۇلتتىق گەوستاتسيونارلىق جەرسەرىك­تەرىن جاساۋ جانە ۇشىرۋ جولىمەن اقپاراتتىق-عارىشتىق تەحنولوگيا­لاردىڭ دامۋىنىڭ باس­تالۋى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى­نىڭ 2005 جىلعى 25 قاڭتارداعى №1513 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكاداعى  عارىش قىزمەتىن دامىتۋ تۋرالى ءبىرىنشى عارىشتىق مەم­لە­كەتتىك باعدار­لاما­نىڭ قابىلدانۋى­مەن وبەك­تيۆتى تۇردە بايلانىس­تىرىلادى. بايلانىستىڭ جەرسەرىكتىك جۇيە­لەرىن دامىتۋ جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, مەنشىكتى جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرستى الۋ, گەوستاتسيونارلىق وربيتادا قازاقستاندىق عارىشتىق اپپاراتتارعا ارنالعان تۇرۋ نۇكتە­لەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ءبولۋ جانە بەكىتۋ قاجەت. جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرس دەگەنىمىز بۇل – قانداي دا ءبىر وربيتادا ورنالاسقان بايلانىستىق عارىشتىق اپپارات­تىڭ ونسىز ءوزىنىڭ ماقساتتىق قىز­مەتىن ورىنداي المايتىن, شەكتەۋلى تابيعي رەسۋرس (وربيتاداعى راديو­جيىلىك سپەكترى). جيىلىكتىك-وربيتا­لىق رەسۋرستى ساتىپ الۋعا, جالعا الۋعا نەمەسە راديوبايلانىس بيۋ­روسىنا مالىمدەلگەن جيىلىكتىك-ور­بيتالىق رەسۋرستاردى حالىقارالىق-قۇقىقتىق قورعاۋ بويىنشا ءجۇر­گى­زىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە الۋعا بولادى. وسى ورايدا, بايلانىس عارىش­تىق اپپاراتى (عا) تۇراتىن وربيتا­لىق نۇكتەنى جالعا الۋ قۇنى 50 ميلليون­نان استام اقش دوللارىن قۇرايتى­نىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. الەمدىك تاجىريبەدە وربيتا­لىق نۇكتەنى مەن­شىككە ساتىپ الۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى جانە ساتىپ الۋ قۇنى عا-نىڭ ءوزىنىڭ قۇنىمەن پارا-پار بولۋى دا مۇمكىن. جەنەۆا قالاسىنداعى حالىقارالىق ەلەكتر بايلانىس وداعىندا جۇزەگە اسى­رىلاتىن جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرستى رەسمي تانۋ – كۇردەلى, عىلىمدى قاجەتسىنەتىن جانە ۇزاق ۇدەرىس. كسرو ىدىراعان كەزدە ءاربىر مەملەكەتكە جوسپارلى جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرس بەكىتىلگەن بولا­تىن. دەگەنمەن دە, بۇگىندە ۇسىنىل­عان رەسۋرسقا سالىنعان شەكتەۋ­لەردىڭ سالدارىنان عارىشتىق اپ­پاراتتى جاساۋ جانە جوسپارلى نۇكتەگە شى­عارۋ شىعىندى جوبا بولىپ تابىلا­دى. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتى العان ساتتەن باستاپ 2005 جىلعا دەيىن ءجيى­لىك­تىك-وربيتالىق رەسۋرستى الۋ ءما­سەلەلەرى ءتيىستى دەڭگەيدە كوتەرىلمەي, وڭ شەشىمدەرىن تاپپاي كەلدى. 2007 جىلعى ناۋرىزدا قر ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ (ۇعا قۇرىلۋى جانە 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا عارىش قىزمەتىن دامىتۋ ءبىرىنشى مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىنىڭ بۇدان بۇرىنعى ناتيجەلەرىن تالداۋ بىزدە عارىشتىق قىزمەتتى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان مىندەتتەرىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەلىمىز ءوزىنىڭ مەنشىكتى عارىشتىق باعدارلاماسىن وتە قيىن جاعدايلاردا دامىتۋ ۇستىندە. باستى پروبلەما ءبىر نۇكتەدە تۇرۋدىڭ بوس وربيتالىق ور­نىنىڭ جوقتىعى, ول كەڭىستىك نارىقتا جەتەكشىلىك پوزيتسيالاردى يەلەنىپ وتىرعان اقش, رەسەي, جاپونيا, قىتاي, ءۇن­دىستان, يزرايل سياقتى باستى قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىنداعى ۇل­عايىپ كەلە جاتقان باسەكەلەستىككە بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, اقش-تىڭ ءىرى ءىNTELSAT كومپا­نيا­سىنا 50-دەن استام نۇكتە بەكىتىلگەن. مۇنداي جاعدايدا نارىقتاعى ءىس-قيمىلدارى مەنشىكتى وربيتالىق رەسۋرستى الۋعا باعىت­تالعان جاڭا باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ مەنشىكتى جوبالا­رىن قايتا قۇرۋى قاجەتتىگىنە الىپ كەلەتىندىگى تابيعي قۇبىلىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمە­تىنىڭ 2006 جىلعى 30 مامىرداعى №475 قاۋلىسىنا سايكەس “عارىش­تىق بايلانىس جانە راديو­ەلەكتروندىق قۇرالداردىڭ ەلەكتر ماگنيتتىك ۇيلە­­سىمدىلىگى رەسپۋب­ليكالىق ورتالىعى” اق (عبرو) قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات­تاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنت­تىگىنىڭ اتىنان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنان رابيوبايلانىس بيۋرو­سىنا مالىمدەلگەن جيىلىكتىك-وربيتا­لىق رەسۋرستاردى حالىقارا­لىق-قۇ­قىقتىق قورعاۋ ماسەلەلەرى بوي­ىنشا جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرادى. عبرو وسى سالادا جەتكىلىكتى ءتا­جىريبەنىڭ جانە بىلىكتى مامان­داردىڭ جوقتىعىنا قاراماستان “گەيزەر” عوف” جشب رەسەيلىك كومپانيا­سىمەن بىرگە رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ, قىتايدىڭ, گوللان­ديانىڭ, ءۇندىس­تاننىڭ, سينگاپۋر­دىڭ بايلانىس اكىمشىلىكتەرىمەن قازاقستاندىق وربيتالىق پوزيتسيا­لاردى حالىق­ارا­لىق ۇيلەستىرۋ بويىنشا كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە حالىق­ارالىق ەلەكتر بايلانىس وداعى 2008 جىلى ءبىرىنشى رەت 58.5و ش.ب. ور­بيتالىق پوزيتسياسىنداعى جيىلىكتىك-وربي­تالىق رەسۋرستى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنا بەكىتتى. باسقا بىرقاتار مەملەكەتتەرمەن جۇمىس بەلسەندى تۇردە جالعاس­تىرىلۋدا. AZERSAT ي KAZSAT سپۋتنيكتىك جەلىلەرىن ۇيلەستىرۋمەن بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا ءازىربايجان رەسپۋب­ليكاسى بايلانىس اكىمشىلىگىمەن 2009 جىلعى قاراشادا استانا قالاسىندا وتكىزىلگەن كەزدەسۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي كەزەڭدىك وقيعا بولىپ تابىلادى. وزدەرىنىڭ ۇلتتىق عارىشتىق باعدار­لامالارىن بەل­سەندى جانە ماقساتتى دامىتىپ جاتقان باسقا قاتىسۋ­شىلارمەن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا كەزدەسۋلەر عارىش­تىق قىزمەت الەمىندە قۇقىعى بوي­ىنشا زاڭدى ورىن الا وتىرىپ تۇراقتى تۇردە وتكىزىلەتىن بولادى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. قازىرگى زامانعى تىنىس-ءتىر­شىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق سالالا­رىندا ءىس جۇزىندە يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ تۇراقتى دامۋى جاعدايىندا بايلانىس عا ءۇشىن ءبىر وربيتالىق تۇرۋ نۇكتەسىنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز. عارىشتىق قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارىن, ونىڭ ىشىندە گەوستاتسيونارلىق وربيتادا جاڭا جيىلىكتىك-وربيتالىق رەسۋرس­تاردى نىعايتۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ۇزدىكسىز جۇمىس باسە­كەلەستەر اراسىندا لايىقتى ورىن الا وتىرىپ ەل ءۇشىن تولىققاندى عارىشتىق سالانى كەشەندى قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناقتى عارىشتىق قىزمەت الەمىنە شەشۋشى قادام جاسالدى. ءازىرباي­جاننىڭ بايلانىس اكىمشى­لىگىمەن وتكىزىلگەن وسى ءبىرىنشى ءۇي­لەستىرۋ كەزدەسۋى ۇلتتىق جەرسەرىكتىك جەلىلەردى دامىتۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ءوز جالعاسىن تابۋى ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىكتى نىعايتۋعا, كوممۋنيكاتسيالىق ءمۇم­كىندىكتەردى كەڭەيتۋگە جانە ەل ىشىندە قوماقتى اقشالاي قارجى­لار­دىڭ ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆيكتور لەفتەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ “عارىشتىق بايلانىس جانە راديوەلەكتروندىق قۇرالداردىڭ ەلەكتر ماگنيتتىك ۇيلەسىمدىلىگى رەسپۋبليكالىق ورتالىعى” اق پرەزيدەنتى.