ال مەنىكى رومان دا ەمەس, كىتاپ تا ەمەس, ءوزىمدى جۋرناليستيكا الەمىنە قولىمنان جەتەكتەپ اكەلىپ كىرگىزىپ جىبەرگەن ۇستازىما دەگەن جۇرەك لۇپىلىنەن تۋىنداعان ءىلتيپات, ساعىنىش سازى ەدى. ايتەۋىر سونىڭ ءساتى تۇسپەي, تولعاعى پىسپەي-اق قويدى. نەشە سان رەت اق قاعازدى الدىما جايىپ, ۇستەل باسىنا وتىرامىن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, جۇرەگىم داۋالامايدى, تۇرىپ كەتەمىن. بىلاي قاراسام ءبارى كوكىرەگىمدە سايراپ تۇرعانداي «قۇداي-اۋ, سوناۋ بوزبالا شاعىمنان باستاپ, ەسەيىپ ەگدە تارتقانعا دەيىنگى ءومىردى ءبىر سالادا بىرگە وتكىزدىك. نەگە مەن بۇل تاقىرىپقا بارا المايمىن, نەگە جازا المايمىن, نە كەدەرگى؟!», – دەپ ءوزىمدى ءوزىم قامشىلاعان بولامىن. ءبارىبىر باتىلىم جەتپەيدى.
سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم. ول تۋرالى ايتار ءسوزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەكەن قولدى بايلاعان. اسىرەسە جازۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى اۋىر. ونى قالامداستار جاقسى بىلەدى. ول دا ءبىر ۇشىپ كەتكەن قۇس, قايتارىپ الا المايسىڭ. ساكەڭ, بۇكىل قازاق ەلىنە تانىمال جۋرناليست-جازۋشى سابىرجان شۇكىر ۇلى ومىردەگى كەز كەلگەن ماسەلەگە وسىنداي ولشەممەن, اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. امال قانشا, ۇستازدىڭ سول تالابىنان شىعا الامىن با, جوق پا, تاۋەكەل دەپ باستادىم.
بالا كۇنگى كورگەن كورىنىس, ەستىگەن ءسوز قاشان دا شىنايى, شىندىق بولادى. باياعى ءبىر زاماندا اۋەلى پيونەر, كەيىن نۇرحان اتىمەن اتالاتىن كونە تورعايدىڭ ءبىر كوشەسىندە «ۋنيۆەرماگ» دەگەن ءبىر دۇكەن بولدى. بۇل ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىن تۇسىنبەسەك تە, كىسى كوپ جۇرەتىن جەر بولعاندىقتان, مەن سياقتى بوتا تىرسەك بوز بالالار سول ماڭايدى ءجيى توراۋىلدايتىنبىز. ءبىر كۇنى اۋداندىق «جاڭا ءومىر» گازەتىندە وسى دۇكەندى سىن تەزىنە العان «جالاڭ اياق ۋنيۆەرماگ» دەگەن فەلەتون جارق ەتە قالدى. اۆتورى – سابىرجان شۇكىر ۇلى. بالالىق قوي «جالاڭ اياق دۇكەن بولا ما ەكەن؟» دەپ ك ۇلىستىك. ول كەزدە ءبىز ءۇشىن بۇكىل الەۋمەتتىك تىرشىلىكتىڭ ءتىلىن تارقاتاتىن ادەبي-مادەني ءومىردىڭ جارشىسى ءتارىزدى «جاڭا ءومىر» گازەتىن «قيقىمىن» قالدىرماي وقيتىن كەزىمىز. ءبىر توپ بالا فەلەتوندى تالقىلاپ جاتقانبىز. ارامىزدا بىرەۋ: «انە شۇكىروۆتىڭ ءوزى كەلە جاتىر», دەمەسى بار ما. تورعايدىڭ كۇنشىعىس جاق بەتىندەگى رەداكتسيا جاققا جالتاق-جالتاق قاراستىق.
ءيا, كەلە جاتىر شۇكىروۆ. ۇزىن بويلى, ءبىر جاعىنا قيىستاڭقىراپ قوزعالاتىن نارقوسپاقتاي, اياعىن الشاڭ باسقان اق-سارعىش ءجۇزدى, شاشىنىڭ الدىڭعى جاعى بۇيرالانا بىتكەن, تانا كوزى شوقتاي جايناعان جاس جىگىت جانىمىزدان وتە بەردى. مەن اۋىزىمدى اشىپ, اڭقيىپ تۇرىپ قالسام كەرەك. (ويتكەنى شۇكىروۆتى ءبىرىنشى كورىپ تۇرعانىم عوي). كوز قيىعىن ءشۇيىرىپ, ءبىرتۇرلى جىلى جىميىسپەن قارايتىن جانارى جالىن اتىپ, ماعان ءسال كوز تاستاعانداي بولدى. ءبىتتى. وسى كوزقاراس مەنى بايلاپ, ماتاپ تاستادى. مەن بۇكىل بولمىسىممەن وعان ەلىكتەپ كەتتىم.
مەنىڭ 8-10 سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزدەگى العاشقى حابار-وشارلارىمنان باستاپ, «ساقمانشىنىڭ كۇندەلىگى» اتتى جولجازبام, «جىرتىلعان جەڭ», «جىلقىشىلار», «ارماندار جەتەكشىسى» دەگەن وچەرك, سۋرەتتەمەلەرىمنىڭ ءبارى ساكەڭنىڭ قولىنان ءوتتى. جالعىز مەن ەمەس-اۋ, وسى كۇنگى كورنەكتى اقىندار سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, سەرىكباي وسپانوۆ, مارقۇم كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, جۋرناليست-جازۋشى قايسار ءالىم, اقىن ءابجان ءابىلتاي, ساتيرا ساردارى جۇماتاي سابىرجان ۇلى, جۋرنالشى جاقسىلىق ءجۇنىسوۆ, ءامىرحان ءابدۋلين, تاڭاتقان ساتپاەۆ, ەرەكە احاتوۆ, تاعى باسقا مەنىڭ زامانداس-قالامداستارىمنىڭ دەنى «شۇكىروۆتىڭ شەكپەنىنەن شىقتى». ساكەڭنىڭ اقىل-كەڭەسىن الدى, قولداۋىن سەزىندى, جاڭا ءومىر سوقپاقتارىندا ول جەل جاعىمىزدا پانا, ىق جاعىمىزدا سايا بولدى.
باياعىدا بەكبولات اعام ادەتوۆ ەكەۋى ءبىر بولمەدە وتىراتىن. ونىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى بارسام «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان قالمۇحان يساباەۆتىڭ «ەريكا», قاليحان ىسقاقوۆتىڭ «مەنىڭ قارىنداسىم», الدە «رايگۇل» مە تولىق ەسىمدە جوق, ءبىر اڭگىمەسىن تالقىلاپ, اجەپتاۋىر پىكىر سايىستىرىپ ەكەۋى سوزبەن «سەمسەرلەسىپ» وتىر. ساكەڭنىڭ ءبىر عاجاپ بولمىسى وسىندايدا دايەكتى, تياناقتى سوزدەرىمەن, پايىمدى تەرەڭ وي-ورامدارىمەن الدى-ارتىڭدى وراپ, تۇمشالاپ تاستايتىنى بار-دى. ءوزى سونىسىنا ريزا بولىپ ساقىلداپ كۇلگەندە كوز استى كۇلگىندەنىپ, جانارى جايناڭ قاعىپ, ءبىر راقات سەزىمگە بولەنگەندەي بولاتىن. سونى بەكبولات اعام ساكەڭ تۋرالى «ەندى ونى ماعان كىم ايتار...» دەيتىن ەستەلىگىندە قاتەسىز ءتۇسىرىپتى. وقىپ كورەلىك: «قازاقتا «كوشەلى ادام» دەيتىن ۇعىم بار عوي. جاقسى ادام دەيتىن ماعىنادا ايتىلادى. ءجون بىلەتىن, جاقسى مەن جاماننىڭ پارقىن ايىرا بىلەتىن بىرەۋدى كورسەك «كوشەلى ازامات ەكەن» دەپ جاتامىز. مىنە سابىرجان ءدال سونداي ازاماتتاردىڭ سويىنان بولاتىن» دەي كەلىپ ساكەڭنىڭ الدەبىرەۋمەن داۋلاسا قالعان جاعدايدا قارسىلاسىنا تارپا باس سالىپ, ونىڭ پىكىرىن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا تاس-تالقان ەتەتىن, ونى سوزبەن بۋىپ تىرپ ەتكىزبەي تاستايتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ءبىز مۇنىڭ تالايىنا كۋا بولعانبىز.
1970 جىلداردىڭ سوڭعى شيرەگى. ءبىزدىڭ باق تالايىمىز دا, قايعى-قاسىرەتىمىز دە بولعان تورعاي وبلىسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعى. وبلىستىق «تورعاي تاڭى» گازەتىندە ىلعي ءبىر جاس شاعىنان دەڭگەيلەس الدى جيىرما بەس, ارتى جيىرماداعى جۇماتاي سابىرجانوۆ, ايدوس شوكىشەۆ, سەرىك جولدىباەۆ, سىرىمبەك كارىموۆ, جۇمابەك ءجاندىلدين, ءابجان ءابىلتاي, ماقسۇتبەك سۇلەيمەنوۆ سياقتى قالامى جۇيرىك جىگىتتەر جۇمىس ىستەدىك. جارىسا جازامىز, جۇمىستى جاپىرىپ ىستەيمىز. اراسىندا... ءتارتىپ بۇزىپ, تالقىعا دا تۇسەمىز.
ول كەزدە سابىرجان شۇكىروۆ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تورعاي وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى, ءبىزدىڭ پارتيا ۇيىمىندا ەسەپتە تۇرادى. جاڭاعىداي ماسەلەلەردى تالقىلاعان كىشىگىرىم جينالىستاردىڭ بارىنە قاتىسادى. جۇماتاي جانى قىسىلعاندا اشىق پروۆوكاتسياعا بارىپ ءابجاندى كۋاگە تارتادى. ءابجان «كۇشىگىنەن سوڭىنان ەرگەن» جۇماتاي اعاسىنىڭ ءسوزىن قيماي, وتىرىك تە ايتا الماي ىڭىرانىپ تۇرادى. سوندايدا ساكەڭ ساڭق ەتىپ سويلەپ: «اقىن وتىرىك ايتپايدى, شىندىقتان قايتپايدى», – دەپ ءابجاندى تۇيىقتان الىپ شىعىپ, جۇماتايدىڭ كىناسىن جۋىپ-شايىپ, سەرىكتىڭ سەرىلىگىن كۇلكىگە اينالدىرىپ, ءبىزدى تۋرا كەلگەن «اجالدان» قۇتقارىپ الار ەدى. ساكەڭ ءابجاننىڭ اقىندىعىن, جۇماتايدىڭ ساتيراسىن جوعارى باعالايتىن, ول سويلەگەندە, ءتىپتى شەشىمى جوق نارسەنىڭ ءوزى ءتۇيىنى تارقاتىلىپ, قاتاڭ جازا جۇمسارىپ قويا بەرەتىن. «ونداي بەتتىلىك ادامنىڭ ءوز ۇستانىمىنا دەگەن سەنىمدىلىگىنە عانا ەمەس, ىشكى قۋاتىنا دا, وي قيسىنىمەن سونى ايتا بىلۋىنە دە بايلانىستى» بولۋىنان شىعار.
تاعى ءبىر ەسكە الار جايت سابىرجان شۇكىر ۇلى مەن بەلگىلى ساتيريك-ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەتوۆپەن تۇيدەي قۇرداس بولاتىن. ارقالىقتا ەكەۋى قالاداعى ەڭ ساۋلەتتى ۇيدە بىرگە تۇردى. ەكى ساكەڭ دە ءبىر-بىرىمەن قاتتى وينايدى. باس قوسقان جەردە سوزبەن قاعىتىپ ايتىسادى دا وتىرادى. ءبىر كۇنى سەيىت سابىرجاننىڭ ۇيىنە تەلەفون سوعادى. ساكەڭ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەندە: «تىڭداپ تۇرعان شۇكىروۆ» دەپ جاۋاپ بەرەتىن داعدىسى بار-تىن. سوندا سەيىت «جىبەرەيىن بە قۇلاعىڭا تۇكىرىپ» دەيتىن كورىنەدى. تاعى بىردە اعايىنداردىڭ ءبىرى «قاراعىم سەيىت, سەن وسى سابىرجان تۇراتىن ۇيدە تۇراسىڭ عوي» دەيتىن كورىنەدى. سوندا كەنجەاحمەتوۆ: «جوق, اقساقال قاتەلەسەسىز, سابىرجان سەيىت تۇراتىن ۇيدە تۇرادى» دەپتى. سەيىت اقىن, ءارى ساتيريك, سوزگە ۇشقىر, تەز ويلاپ, تەز جاۋاپ بەرەدى. بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە سابىرجاننىڭ ازىلدەرى سالماقتىراق, مازمۇندىراق بولىپ كەلەدى ەكەن. اسىرەسە سەيىتتىڭ «شوفەرلىعى» تۋرالى سابىرجان تاراتقان انەكدوتتار ەكەۋىنىڭ دە كوزىن كورگەن, قاتتى سىيلاسقان جەرلەستەرى الماتوۆ پەن ساۋىتوۆ اقساقالدار ارقىلى ءالى دە ەل اراسىندا ايتىلىپ ءجۇر. قۇداي ىسىنە نە شارا قازىر سابىرجان دا, سەيىت تە ومىردەن وتكەن. ارقالىقتا ولار تۇرعان ۇيدە ەكەۋىنە قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا قاتار تۇر. جالپى ساكەڭ ءتۋابىتتى دەگدارلىعى, قيسىندى سوزبەن قيىپ تۇسەر شەشەندىگىمەن قاتار, وي ءيىرىمى تەرەڭ فيلوسوف تا ەدى.
مەن سانالى تۇردە ساكەڭنىڭ اتقارعان قىزمەتتەرىن ايتپاي وتىرمىن. ونىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» قاتارداعى تىلشىدەن, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, «سۇحبات» اپتالىعىندا باس رەداكتور, «انا تىلىندە» رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولعانىن, ءسويتىپ تانىمدىق-تاعىلىمدىق تاقىرىپتا ءتىل مەن ءدىلدى قورعاپ قىرۋار ماقالا جازعانىن كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. قىزمەتتە تۇرعان ەشتەڭە جوق. ماسەلە ارتتا قالعان رۋحاني مۇرادا ەمەس پە؟ بۇل جاعىنان ساكەڭنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەڭبەگى بار. «تاماشا ءومىر», «شاقشاق جانىبەك», «ناقپا-ناق», «رۋحاني ءورىس كەرنەۋى», «و زاماندا بۇ زامان» دەگەن كىتاپتارىن جۇرت ىزدەپ ءجۇرىپ وقيدى. وزىق ويدان ءنار الىپ, استارلى سوزدەن ءتالىم تۇزەدى.
مۇز-اعاڭ, مۇزافار الىمباەۆ ساكەڭە بەرگەن ءبىر قولتاڭباسىندا: «ەل ىزدەيدى ءسوزىڭدى, وسال دەمە ءوزىڭدى», دەپ جازىپتى. شىن دا, شىنايى باعا. ەلى ىزدەگەن قالامگەر قاشان دا باقىتتى, قاشان دا ونىڭ ەڭبەگى ومىرشەڭ, ۇرپاق ارالاپ كەتە بەرەدى.
اقسەلەۋ مارقۇم (سەيدىمبەكوۆ): ء«وز باسىم ابىشتەي ءبىرتۋار تۇلعامەن ءبىر كەزدە عۇمىر كەشىپ, قاتار جەر باسىپ جۇرگەنىمدى تاعدىردىڭ سىيى دەپ بىلەمىن», دەيدى ەكەن. سول ايتقانداي مەن دە ساكەڭمەن, قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى, ساياساتتىڭ دا, ەكونوميكانىڭ دا جىلىگىن شاعىپ, وزەك مايىن مايەك ەتە بىلەتىن سۇڭعىلا اناليتيك, ءار ءسوزدىڭ استارىنا ءمان بەرىپ, شۇرايىن شىعارا قولدانا الاتىن ءسوز زەرگەرى سابىرجان شۇكىر ۇلىمەن ءبىر توپىراقتا تۋىپ, ءبىر اۋامەن تىنىستاپ, ونىڭ قامقورلىعىندا ءومىر سۇرگەنىمدى ماقتانىش ەتەمىن.
ول ءتىرى بولعاندا بيىل 80-گە كەلەر ەدى. امال قانشا, تاعدىر ءجىبى كەمەلىنە كەلگەن دەر شاعىندا كەنەتتەن ءۇزىلدى. سودان بەرى دە بەس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. ءبارىبىر ونى سارى دالاسى ساعىنىشپەن ىزدەيدى. قاناتتاس, قابىرعالاس بولعان قالامداستارى, قالىڭ وقىرمانى زور ىلتيپاتپەن ەسكە الادى.
سەرىك شايمان,
جۋرناليست
