شىن مانىندە, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلىتاۋداعى تولعاۋى رۋحانياتقا قوزعاۋ سالدى. «ايعاق» تەلەكومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى دۋلات ءابىش پەن سوزاق اۋدانى اكىمىنىڭ بىرىككەن جوباسىمەن ءبىز قاراتاۋ مەن ۇلىتاۋدىڭ جۋان ورتاسىنداعى بايىرعى شۇبار تەڭىزى جاعالاۋىندا نۇرا دەگەن جەردەگى تاڭبالى تاستىڭ بۇگىنگى احۋالى جانە ونى قورعاۋدىڭ جولدارىنا ارنالعان ەكسپەديتسيامەن سۋىت جولعا شىققانبىز. ەكسپەديتسيا قۇرامىنا بايدىبەك اۋدانىنداعى قالدىباي بايمەنوۆ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى سالكەن جورابەكوۆ, «مىرزاناتا» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى ايدار بايىسبەكوۆ, ورداباسىلىق ولكەتانۋشى, تاريحشى سەيفۋللا شادىقوجا, سونداي-اق قالامگەرلەر, تەلەجۋرناليستەر ەندى. سوزاق اۋدانى اكىمدىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ابەن ۇلى, ستەپنوي كەنتىنىڭ اكىمى شەكەربەك وشاقاپوۆ, جۋانتوبە اۋىلىنىڭ ءبيى تۇرسىنبەك ابىلداەۆ ەكسپەديتسياعا كومەكتەرىن كورسەتىپ, جولباسشى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
قىزەمشەك كەنتىنەن ەرتە شىققان ءبىز شەڭگەلدىگە دەيىن شارشاماي جەتتىك. ءدال وسى تۇستان تاڭبالى تاسقا جەتكەنشە ءالى جيىرما شاقىرىم بار بولاتىن. ميداي جازىق دالادا قاراۋىتقان بەلگى كورسەك, ارنايى بۇرىلامىز. بىراق تاڭبالى تاس تىعىلىپ قالعانداي وڭايلىقپەن تابىلا قويمادى. اسىلى, «تىعىلىپ» دەگەن ءسوزدى اۋزىمىزعا اللا سالىپ تۇرعان سىڭايلى. «قىتايدىڭ قۇپيا شەجىرەسى», «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەندەردى اركىم-اق بىلەدى. كىتابى, قاعازى مەن قالامى جوق باعزى زامانداردا بابالارىمىز بەتپاقدالانىڭ قۇپيا قويناۋىندا شەجىرەسىن سىرت كوزدەن تاسا جەرگە تاڭبالاپ كەتكەنىنە كوڭىل كادىمگىدەي يلانادى. قاباق اتالاتىن بيىكتەن قاراساڭىز, تومەندە تەڭىز تابانى انىق كورىنەدى. ءبىر زامانداردا مۇندا تەلەگەي تەڭىز بولعانى تاريحتان بەلگىلى. تەڭىز جاعالاۋلارى قازىرگە دەيىن جاقسى ساقتالعان. نۇرانىڭ قارا تابانىندا ەكى اقتاڭداق بىردەن كورىنەدى. سوردا تۇزدىڭ مول قورى بار. ەكى اقتاڭداقتىڭ بەل ومىرتقاسىنان باتىسقا قاراي ورلەسەڭىز, شاعىن جىرانىڭ ەكى بەتكەيىندەگى تاڭبالى تاستىڭ ءدال توبەسىنە تۇسەسىز.
وسى تاڭبالى تاس تۋرالى تۇجىرىم قازاقتىڭ دارا عۇلاماسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازبالارىنان تابىلعان. «بەتپاق شولىندە تاڭبالى نۇرا دەگەن جەر بار ەدى. سوندا تاسقا باسىلعان تاڭبالار بار. ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى قازاقتىڭ تاڭبالارىندا تالاس بولسا, سول تاسقا بارىپ قاراسادى. الاشا حاننىڭ جارلىعىمەن باسىلعان تاڭبا دەسەدى», دەپتى شەجىرەشى. الكەي مارعۇلاننىڭ جازبالارىندا دا تاڭبالى تاس تۋرالى دەرەكتەر بار. ول: «قازاق ساحاراسىنداعى مادەنيەتتىڭ ءبىر جارقىن ءتۇرى – تاريحي داۋىرلەردە وسى ارانى قونىستاپ كەلگەن تايپالاردىڭ تاس بەتىنە قالدىرعان بەلگىلەرى» دەپ جازادى. وسى ورايدا تاڭبالى تاستى 1840 جىلى رەسەيلىك عالىم ا.ي.شرەنك زەرتتەگەنى ەسكە ورالادى. شرەنك: «تاڭبالىتاستىڭ زور اتاققا يە بولۋىنىڭ سەبەبى, بۇل جەردە قازاقتار ۇلى مەرەكە جاساپ, ۇران شاقىرىپ, ءبىر ەل بولىپ قوسىلعان جەرى», دەيدى. جازبالارعا ۇڭىلسەك, تايپالاردىڭ اتاقتى بيلەرى مەن باتىرلارى وسى جەردە كەڭەس قۇرىپ, ەلدى قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن شەشىپ وتىرعان. ءار تايپاعا ارناپ تاڭبا بەرىلگەن. سول تاڭبا تاسقا تۇسكەن. عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ دا تاڭبالى تاسقا تابانى تيگەن. «قازاقتىڭ قازاق بولعان, تۋ تىككەن جەرى وسى تاڭبالى تاس ءوڭىرى», دەپ تۇجىرىمدايدى اكادەميك. ال جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين: «كەرەي مەن جانىبەك حان تۇسىندا قازاق رۋلارى نۇرانىڭ قاراتۇزىنا جينالىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ جۇيەسىن جاساپ, اسان قايعىنىڭ ۇيعارىمىمەن تاڭبا ۇلەستىرگەن», دەپ جازادى.
ۇزاق جىلدان بەرى سوزاق جەرىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشى ءارى قالامگەر سۇلەيمەن ءتابرىز ۇلىنىڭ «تاڭبالى تاس – قازاق تاريحىنىڭ شوقتىعى بيىك ەسكەرتكىشى» اتتى كىتابىندا كەرەي مەن جانىبەك, قاسىم, حاقنازار, تاۋەكەل, ەسىم, جاڭگىر, تاۋكە, ابىلاي, كەنەسارى حاندار كەزىندە تاڭبالىتاسقا ءتاۋ ەتكەن دەلىنەدى.
شەڭگەلدى, نۇرا بويىندا كەزدەسەتىن قورىمدار باسىنداعى قۇلپىتاستاردا ارابشا جازۋلار مەن تاڭبالار بار. جىڭعىل مەن توپىراقتان ارالاستىرا تۇرعىزىلعان بەيىتتەر بۇگىنگە دەيىن ءبۇتىن جەتكەن. ولاردىڭ باستاپقىداعى بيىكتىگى 2,5-3 مەترگە دەيىن سوزىلعان. كەسەكتەن تۇرعىزىلعان كەسەنەلەردىڭ ورىندارى ءالى دە كوپتەپ كەزدەسەدى. الايدا, جىرادان تابىلعان جادىگەردى كورىپ, جىلاعىمىز كەلدى. وسىندا اياعى جەتكەندەردىڭ كوپشىلىگى تاڭبالىتاسقا اتتارىن جازىپ, تاريحي تاستى ءبۇلدىرىپ كەتكەن. مۇندا 1948 جىلى ارنايى ەكسپەديتسيا كەلگەن ەكەن. ولار دا سوڭدارىنا «مۇرا» قالدىرۋدى ۇمىتپاپتى. جىرانىڭ بەتكەيىندە جاتقان جارتاستار ۇگىتىلىپ, قۇلاپ قالعان. بۇعان ساياحاتشىلاردىڭ دا «ۇلكەن ۇلەس» قوسقانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى. شاشىلىپ جاتقان تاستاردان تاڭبا بەلگىلەرىن قۇراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. جۇمساق قۇمداۋىت جىنىستاردى جەل كەۋلەپ, ۇڭگىپ تاستاعان. الگى جىنىستار مەن ۇڭگىرلەر ەرتەگىلەردەگى عاجايىپ كورىنىستەردى كوز الدىڭىزعا الىپ كەلەدى. ايتسە دە بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان, وسيەتى قالعان تاريحي ورىندى بۇگىنگە دەيىن كۇتىمگە الماعان كەرەناۋلىعىمىز كۇيىندىرەدى. ەگەر ءدال وسى تاڭبالى تاسقا تۋريستەر تارتساق, ۇيالماي كورسەتەتىن جادىگەرلىكتەر ءالى دە جەتكىلىكتى.
تاڭبالىتاستىڭ تالقاندالعان ءتۇرىن كورىپ, جۇرەگىمىز تۋلادى. اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحي قولتاڭباسى قالعان جەردى مۇنشالىقتى توز-توزىن شىعارىپ بۇزۋ ۇلتىمىزعا سىن ەمەس پە؟ ەندەشە, ءالى دە بولسا تاڭبالى تاستاردى رەستاۆراتسيادان وتكىزىپ, باستاپقى قالپىنا بولماسا دا كەيىنگى كەيپىنە كەلتىرىپ قويۋ قاجەت-اق. بۇل ورايدا سوزاقتاعى كونەكوز قاريالاردان, اۋەسقوي زەرتتەۋشىلەردەن, جەرگىلىكتى تاريحشىلاردان تاڭبالى تاستىڭ بۇرىنعى بۇزىلماي تۇرعانداعى سۋرەتتەرىن ىزدەستىرسە ءالى دە تابىلادى.
جالپى, سوزاق وڭىرىندە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – «قاراتاۋ سىلەمدەرىنىڭ تاۋسىلار تۇسىنداعى اقبيكەش مۇناراسى. 1254 جىلى كىشى ارمەنيانىڭ پاتشاسى ءى گەتۋم سوناۋ قاراقورىمداعى موڭكە بيگە بارىپ, دارگەيىنە باس ۇرۋ ءۇشىن سوزاق ساحاراسى ارقىلى وتەدى. ول وسى ساپارىن ەگجەي-تەگجەيلى حاتقا تۇسىرگەن. مىنە, سول جازبالاردا حەنداحور قالاسى (اقسۇمبە) تۋرالى توقتالادى. جازبالاردا اقبيكەش مۇناراسى جايلى دەرەك تە بار. ال نيزام اد-دين شامي مەن شەرەف اد-دين الي يەزدي «زافارناما-ي-تيمۋري» دەگەن جازباسىندا «اقسۇمبە قاراشىق (قاراتاۋ) تاۋىنىڭ بيىك جوتاسىندا سورايىپ تۇرعان مۇنارا» دەلىنەدى. وسى ءبىر سەگىز عاسىر بۇرىنعى كونە مۇنارانىڭ مۇڭىن تىڭدايتىن دا ادام تابىلماي تۇر.
تاڭبالىتاستان شىعىپ, وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي بەت العانىمىزدا ءبىر قىراتتىڭ باسىندا اعارىپ تۇرعان بەلگىنى كورىپ بۇرىلدىق. بۇل تاڭبالىتاستان الىنعان سىنىق كورىنەدى. سيليكات كىرپىشتەن تۇعىر جاساپ, دوڭگەلەنگەن تاڭبالى تاستى وسىندا ورناتىپتى. تاستىڭ بەتىندە اي بەينەسى مەن ءۇش ءجۇزدىڭ تاڭباسى بەدەرلەنگەن. تۇعىردىڭ استى ويىلىپ كەتىپتى دە تاڭبالى تاس بۇيىرلەي قۇلاپتى. ەگەر وسىلاي جامباستاپ جاتا بەرسە, كوپ كەشىكپەي مۇنىڭ دا سىنىپ ب ۇلىنەرى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل تاستى بيىكتە قالدىرماي-اق, تاريحي ورىنىنا اپارىپ, جىرا بەتكەيىنە قويعان دۇرىس ءتارىزدى.
…بايالىشتى, قارا جۋساندى, قىزىل يزەندى دالا قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالىپ بارادى. مەنىڭ ويىما اقىن ءجۇرسىن ەرماننىڭ «بايالىش» دەگەن ولەڭى ءتۇستى.
جىلداردان كەيىن سونشاما,
ساناما مەنىڭ جەتتى نىق:
ءناسىلىڭ بۇتا بولسا دا,
بار ەكەن سەندە تەكتىلىك.
اكەمنىڭ كوزى دەپ ءبىلىپ,
شەشەمنىڭ ءوزى دەپ ءبىلىپ.
وتىرمىن ەندى وتىڭا,
كوزىمنىڭ جاسىن كەپتىرىپ!
ءناسىلى قۇمداۋىت بولسا دا نۇراداعى تاستا ۇلكەن تەكتىلىك بار ەمەس پە ەدى؟ وسىنداي كيەلى, قاسيەتتى جەردى قانداي قول قالتىراماستان قيراتتى ەكەن؟ ەندى بابالار ءسوزىن بىزگە كىم ايتادى؟ وسىلاردى ويلاعاندا جۇرەك قان جىلايدى. «ساناسى ويانعان ادامدار ءالى-اق تاڭبالىتاسقا ورالادى. ونى قالپىنا كەلتىرەدى. سوسىن بۇل جەرگە تۋريستەر اعىلادى. بابالارىمىزدىڭ مىقتى ەكەنىن ايتىپ ماقتانامىز», دەيدى مەندەگى ۇكىلى ءۇمىت.
ءيا, تاريح تابانىمىزدىڭ استىندا جاتىر. وعان كوز جۇما قاراپ, تاڭبالى تاستى تاعىلارداي تاپتاپ, ءبۇلدىرۋىمىز كەشىرىلمەس كۇنا. باعزىدان جەتكەن بابالار ءۇنى بىزگە وسىلاي دەيدى.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
تۇركىستان وبلىسى
