«پسيحولوگيالىق مەجە»
دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىنىڭ كوتەرىلۋىنە ءبىرىنشى كەزەكتە وتكەن اپتادان باستاپ مۇنايدىڭ ارزانداۋى سەبەپ بولدى. 1 تامىز كۇنى 65 دوللارعا ساۋدالانعان برەنت ماركالى مۇناي تۋرا ءبىر اپتادا 10 پايىز ارزانداپ, 8 تامىز كۇنى 57 دوللاردىڭ اينالاسىندا ساتىلدى. مۇنايدىڭ 10 پايىزعا ارزانداعان كەزىندە دوللاردىڭ شامامەن 385 تەڭگەدەن 387,73 تەڭگەگە, ياعني بار بولعانى 0,65 پايىزعا عانا قىمباتتاۋى ەشقانداي دا دەۆالۆاتسيا ەمەس ەكەنى انىق. دەگەنمەن, ماسەلەنى كۇردەلەندىرىپ تۇرعانى – باعامنىڭ وزگەرۋ كورسەتكىشى ەمەس, ونىڭ پسيحولوگيالىق مەجەدەن اسىپ كەتۋى بولسا كەرەك. جارتى جىلدان استام ۋاقىت بويى تۇراقتى باعامعا ۇيرەنىپ قالعان حالىق ەندى ادەتتەگى «اۋىتقۋلاردان» دەۆالۆاتسيانىڭ بەلگىسىن كورىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى ەلدەگى ءتۇرلى جاعدايلاردا 385-تەن ءارى «اتتاماعان» دوللاردىڭ ەندى قىمباتتاۋى «كۇزگە قاراي دەۆالۆاتسيا بولۋى مۇمكىن» دەگەن ەل ىشىندەگى قاۋەسەتتى كۇشەيتىپ جىبەردى.
وتكەن اپتادان باستاپ ارزانداپ كەلە جاتقان مۇناي باعاسى تەڭگەنى وزىمەن بىرگە تومەن «سۇيرەپ» كەلەدى. بۇل – ارينە, تەڭگەنىڭ ارزانداۋىنا نارىقتىڭ وبەكتيۆتى سەبەبى. ەگەر قارا التىن قۇنى الداعى بىرەر كۇندە ازداپ بولسا دا قايتا قىمباتتاماسا, مۇنايدىڭ ارزانداۋىنان تۋىنداعان ترەندتى حالىقتىڭ «ۆاليۋتالىق پەسسيميزمى» ءىلىپ اكەتەدى. ياعني, جاعداي تۇراقتالسا دا, ەلدىڭ دەۆالۆاتسيانى كۇتۋى تەڭگەگە كەرى اسەر ەتە بەرمەك.
جاڭا زاڭ جوباسى وتقا ماي قۇيدى
مۇناي باعاسى مەن حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنەن بولەك ۇلتتىق بانك تە وتقا ماي قۇيدى. ۆاليۋتا ايىرباستاۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن شەكتەۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەل ىشىندە ودان سايىن «دەۆالۆاتسيانى شاقىرعانداي» اسەر ەتتى.
ەگەر زاڭ قابىلداناتىن بولسا, ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ بانكتەردە 10 ملن تەڭگە دەپوزيتى بولۋى كەرەك, 100 ملن تەڭگە ءوز كاپيتالى بولۋى كەرەك, 10:00-19:00-گە دەيىن عانا ساۋدا جاساۋ كەرەك دەگەن شەكتەۋلەر ۆاليۋتا نارىعىندا كولەڭكەلى ساۋدانى كوبەيتۋى ءوز الدىنا, شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستى ودان سايىن كۇشەيتەتىنى بەلگىلى. ونسىز دا «ارتىق اقشانى دوللارعا اينالدىرىپ السام قايتەدى» دەپ جۇرگەن حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىسى ءتىپتى ارتاتىنى انىق.
ارينە ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا ۇلتتىق بانكتىڭ بۇل باستاماسى ۆاليۋتا نارىعىندا تۇراقتىلىق ورناتۋى مۇمكىن. باس بانك تە «الىپساتارلىقتى شەكتەپ, باعامدى بىرقالىپتى ەتۋ» ءۇشىن وسىنداي قادامعا باراتىنىن ايتىپ تۇسىنىك بەرگەن. بىراق ءدال قازىر بۇل باستاما نارىقتى تۇراقتاندىراتىنعا ۇقسامايدى.
بيىل باعام «تىم تۇراقتى»
ۆاليۋتا باعامىنىڭ ەركىن اينالىمعا جىبەرىلگەنىنە بىرنەشە جىل بولعانىمەن, اندا-ساندا ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيا جاساپ تەڭگەنى «قۇتقارىپ» تۇرعان كەزدەرى بولعان. سونىڭ ىشىندە ەڭ ءىرىسى جانە ازىرگە ەڭ سوڭعىسى بيىل ءساۋىر ايىندا بيلىك ءترانزيتى كەزىندە نارىقتا قىسقامەرزىمدى تولقۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باس بانك 304 ملن دوللارعا تەڭگە ساتىپ الىپ, ءتول ۆاليۋتانىڭ باعامىن ۇستاپ قالعان.
جىل باسىنان بەرى دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 370-تەن سوڭعى ءبىر اپتاعا دەيىن 385-كە عانا قىمباتتاۋى, ونىڭ وزىندە از-ازدان تۇراقتى وسكەنىنە قاراپ, ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن ءوزى بەكىتىپ وتىرعان بولۋى مۇمكىن دەگەن ويعا بەكيمىز. ەلدەگى قازىرگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايلار كەزىندە بۇل ابدەن ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە تاياۋداعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق بانككە ۆاليۋتا ساياساتىن قايتا قاراپ, حالىقتىڭ باس بانككە دەگەن سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان. ونىڭ الدىندا دا مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى ۆاليۋتا ساياساتىن تۇزۋگە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى.
دەگەنمەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ءوزى شىلدە ايىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا جاساعان تالداۋىندا ەلدەگى ۆاليۋتا نارىعىنىڭ سىرتقى احۋالداردىڭ ىقپالىمەن جالپى تۇراقتى ەكەنىن مالىمدەگەنىمەن, ۇلتتىق بانك «تىعىلىپ» ينتەرۆەنتسيا جاساپ وتىرعان بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەگەن. حالىقارالىق قارجى ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ مۇنداي تۇجىرىم جاساۋىنا ۇلتتىق قور رەزەرۆىندەگى وزگەرىستەر مەن تەڭگە باعامىنىڭ «تىم تۇراقتى» بولىپ كەتكەنى تۇرتكى بولدى. «ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قور مەن بجزق اتىنان جاسالىپ جاتقان وپەراتسيالار اياسىندا ۆاليۋتا نارىعىنا ينتەرۆەنتسيا جاساماي جاتقانىن جانە باعامنىڭ ەركىن اينالىمدا ەكەنىن اشىق كورسەتۋى كەرەك», دەپ جازعان ەدى ساراپشىلار.
مۇناي تەڭگەنىڭ ءۇمىتىن اقتاي ما؟
ەگەر حۆق ساراپشىلارى قاتەلەسپەگەن بولسا, ۇلتتىق بانك ءبىرازدان بەرى ايتىپ ءبىر, ايتپاي ەكى ينتەرۆەنتسيا جاساپ وتىر. بۇل – دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قۇنى قازىرگىدەن الدەقايدا جوعارى دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, ۇلتتىق بانك جوعارىدا ايتىلعان پسيحولوگيالىق مەجەدەن كوپ قىمباتتاتپاي, ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىمەن باعامدى ۇستاپ تۇرىپ, الداعى ۋاقىتتا مۇنايدىڭ قىمباتتاۋىنان ۇمىتتەنىپ وتىر.
الايدا, مۇنايدىڭ قىمباتتاي قوياتىن ءتۇرى ازىرگە بايقالمايدى. اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بىلتىر مۇناي باعاسى 2019-2020 جىلدارى 67 دوللاردىڭ اينالاسىندا بولادى دەپ بولجاسا, كەشە مۇناي باعاسىنىڭ كەنەتتەن ارزانداپ كەتكەنىنەن كەيىن بولجامدى 64-65 دوللاردان اسپايدى دەپ وزگەرتتى. DBS بانكىنىڭ ساراپشىلارى دا بۇرىن الداعى ەكى جىلدا 70-75 دوللار ارالىعىندا بولادى دەپ جورامالداعانىمەن, قازىر 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باعا 65 دوللاردان اسپايدى دەپ وتىر. Fitch اگەنتتىگى دە بۇرىنعى بايانداماسىن قايتا قاراپ, 2021 جىلعا دەيىن مۇناي 67 دوللارعا دەيىن عانا قىمباتتايتىنىن مالىمدەدى.
ءىرى قارجى ۇيىمدارى ساراپشىلارىنىڭ مۇنداي «پەسسيميزمگە» بارۋىنا اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى تۇرتكى بولىپ وتىر. ەكى ەل جاقىن ارادا ورتاق كەلىسىمگە كەلەتىنگە ۇقسامايدى. ال 2020 جىلعى سايلاۋدا ترامپ تاعى جەڭەتىن بولسا, ساۋدا سوعىسى تاعى ءتورت جىلعا سوزىلۋى ابدەن مۇمكىن.
ۆاليۋتالىق «تاۋەلسىزدىك» پەن ءرۋبلدىڭ «كومەگى»
جىل باسىنان بەرى دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 4 پايىزعا كوتەرىلگەندە, دوللاردىڭ رۋبلگە شاققانداعى باعامى 7 پايىز تومەندەدى. ياعني, بيىل تەڭگە السىرەپ, رۋبل كەرىسىنشە كۇشەيە ءتۇستى. ءتىپتى وسى كەزگە دەيىن تەڭگەنىڭ سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى بولعانىنا ءرۋبلدىڭ كومەگى دە بولۋى مۇمكىن. الايدا, بۇگىنگە دەيىن تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسىندا شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن وتاندىق ەكونوميكامەن قاتار, گەوساياسي تەكەتىرەستەر مەن رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ دا ايتۋلى ۇلەسى بار ەكەنى تۇسىنىكتى.
ورتاق ەكونوميكالىق نارىقتان بولەك تاياۋدا ورتاق ۆاليۋتا ساياساتىن ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى ەسىمىزدە. بىردەن ايتا كەتەرلىگى, بۇل ورتاق ۆاليۋتا ەمەس. دەگەنمەن, كەي ساراپشىلار ورتاق ۆاليۋتالىق ساياساتتان ورتاق ۆاليۋتاعا ءبىر-اق قادام دەيدى. نە دە بولسا, باستامانى كوتەرگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا باسشىلىعى وداقتاس ەلدەر ۆاليۋتا ساياساتىن بىردەي جۇرگىزبەسە, وداقتاس ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا قيىندايتىنىن ايتتى. ەكونوميكالىق تەوريادا بۇل, ارينە دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە, تەڭگەگە قاراعاندا ءرۋبلدىڭ سىرتقى تەرىس فاكتورلارعا «شىدامدى» بولىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. ياعني, ورتاق ۆاليۋتالىق ساياسات قابىلدانىپ جاتسا, تەڭگە باعامى ءۇشىن قازىر پايدالى بولعانىمەن, ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا تاۋەكەلى جوعارى ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك.
قورىتا ايتار بولساق, تەڭگە باعامىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن مۇناي باعاسى الداعى ەكى جىلدا قىمباتتاماق تۇگىلى ءبىر اپتا بۇرىنعى 65 دوللارعا جەتسە, سونىڭ ءوزى ولجا بولار ەدى. ارينە سونىڭ وزىندە ول دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىن كوتەرمەيدى, ءارى كەتسە 370-375 تەڭگەگە نىعايتۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ دەۆالۆاتسيانى كۇتۋى دە تەڭگە ءۇشىن «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولىپ تۇر.
