ەڭبەك. ءبارىن دە جەڭبەك
سارسەنبى, 6 اقپان 2013 7:23
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامنىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ ەڭبەككە قاتىناسى ماسەلەسىنە نازار اۋدارادى. جالپىعا ورتاق ەڭبەك ادامنىڭ ەڭبەككە جاۋاپكەرشىلىگى ارتقان كەزدە عانا ءمۇمكىن بولادى. قولعا الىنىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ەڭبەكتى ادام ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە باعالاناتىنداي جاعدايعا اكەلۋى ءتيىس. قازىر ەڭبەككە, جاڭا ەڭبەك ەتيكاسىنا قاتىستى ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى كوكەيكەستى بولا تۇسۋدە.
سارسەنبى, 6 اقپان 2013 7:23
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامنىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ ەڭبەككە قاتىناسى ماسەلەسىنە نازار اۋدارادى. جالپىعا ورتاق ەڭبەك ادامنىڭ ەڭبەككە جاۋاپكەرشىلىگى ارتقان كەزدە عانا ءمۇمكىن بولادى. قولعا الىنىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ەڭبەكتى ادام ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە باعالاناتىنداي جاعدايعا اكەلۋى ءتيىس. قازىر ەڭبەككە, جاڭا ەڭبەك ەتيكاسىنا قاتىستى ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى كوكەيكەستى بولا تۇسۋدە.
كاپيتاليزم ءوزىنىڭ ەڭبەك ەتيكاسىمەن جانە مادەني-مەنتالدى داستۇرىمەن كەيبىر وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ءۇشىن ۇلگىگە اينالعالى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ولاردىڭ تاجىريبەلەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, وزدەرىنىڭ ادامگەرشىلىك سەنىمدەرىنە سايكەس, جۇرتشىلىقتى جاۋاپكەرشىلىكتى ەڭبەككە تارتۋ ءۇش ءادىس-تاسىلمەن ءجۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى – ادامداردى وسى رۋحتا ءتاربيەلەگەندە (باتىس, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا). ەكىنشى – ءداستۇر ۇيىمداسقان تۇردە بويامالانعاندا (تايۆان, مالايزيا). ءۇشىنشى – تىكەلەي اكىمشىلىك نەمەسە زاڭنامالىق ماجبۇرلەۋ جۇزەگە اسىرىلعاندا (سينگاپۋر).
باتىس دەموكراتياسىنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنە قاتىستى ايتاتىن بولساق, ولارداعى ەڭبەككە جاۋاپكەرشىلىكتى كوزقاراس عاسىرلار بويى قالىپتاستى. بۇل ۇدەرىسكە قوعامدىق ينستيتۋتتار دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ال قازىرگى زامانعى ەڭبەك ەتيكاسىنىڭ پايدا بولۋىنا وڭ ىقپال ەتكەن وبەكتيۆتى فاكتورلار مىنالار:
- مەنشىك يەلەرىنىڭ بۇقارا تابىنىڭ قالىپتاسۋى;
- مەنشىككە قۇقىقتىڭ مىزعىماس كەپىلدىگى;
- نارىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋىن ۇزدىكسىز ىنتالاندىراتىن ناقتى باسەكەلى نارىقتىق ورتا (كومپانيالار, ءوندىرىس قۇرالدارى مەن كاپيتالدار مەنشىگىنىڭ يەلەرى, جالدامالى جۇمىسكەرلەر);
- مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق دامىتۋ ءۇشىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلاردىڭ كادرلىق الەۋەتىن جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن ەرەكشە جاعداي جاساۋ;
- ءدىننىڭ ازاماتتاردى ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ءتاربيەلەۋگە ايتارلىقتاي ىقپالى;
- ورتا تاپتىڭ سانا-سەزىمى قۇندىلىقتارىن وتباسىلىق جانە مەكتەپتىك تاربيەلەۋ ءداستۇرى;
- مادەنيەت پەن قوعامدىق مورالدا «ءبارىن ءوز ەڭبەگىمەن جاساعان ادامدى» ۇلگى الاتىن تۇلعا رەتىندە كورسەتۋ;
- «ءوزىن ءوزى جاساعان» ادام بەينەسىن ۇلگى ەتىپ كورسەتۋ بويىنشا جالپىعا ورتاق جۇمىس.
الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جاڭا ەتيكالىق تۇجىرىمدامالى ۇستانىمدارىن قوعامنىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى ءبىر ىڭعايدا تۇسىنۋلەرى ءتيىس. بۇل ءومىردىڭ كاپيتاليستىك ۇدەرىستەرىنىڭ قۇندى باعدارلارى بولعان جاعدايدا قوعامعا پايدا اكەلۋى ىقتيمال. ولاردى زاڭداستىرۋدىڭ اسا ۇتىمدى ءادىس-ءتاسىلى وسى قۇندىلىقتاردى ءبىزدىڭ رۋحاني ءومىر شىندىعىمىزعا جالپىۇلتتىق پىكىرتالاس جانە بەيىمدەۋ تۇرعىسىنان مازمۇنداۋ بولاتىنى كۇمانسىز.
تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپقا وراي تومەندەگى نەگىزدەمەلەردى پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى بولاتىنى انىق:
- ەڭبەك – الەۋمەتتىك يگىلىكتەر مەن قاجەتتى الەۋمەتتىك مارتەبەگە قول جەتكىزۋدىڭ جالعىز ۇتىمدى كوزى;
- ءتيىمدى ەڭبەك – ادامنىڭ تابىستىلىعى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ باستى ولشەگىشى;
- ازات ادامداردىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى, ەركىن دامۋىنا اكەلەدى;
- ءوزىڭنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىڭە نەگىزدەلگەن جەكە الەۋمەتتىك تابىسىڭ – باسقالار ءۇشىن ۇلگى بولارلىق يدەال.
جاۋاپكەرشىلىكتى, ءتيىمدى ەڭبەك تۋرالى ءبىلىمدى تاراتۋ ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. ءويتكەنى, مۇنداي جاعدايدا ءبىز كۇردەلى مىندەت بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق ءدىلدى تۇبىرىنەن جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىمەن بەتپە-بەت كەلەمىز. وسى ۇدەرىسكە بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ (باسپا, ەلەكتروندى باق, تەلەۆيزيا, راديو) جانە ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدى-شىعارماشىل ەليتاسىنىڭ (كينو ءوندىرىسى, جازۋشىلار قوعامداستىعى, عالىمدار, پەداگوگتار) قاتىسۋى ايتارلىقتاي ماڭىزدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ول دامىعان ەلدەر سياقتى كلاسسيكالىق نارىقتىق قاتىناستاردىڭ تابيعي ءپىسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن قاجەتتى تاريحي كەزەڭدى باسىنان وتكەرگەن جوق. قازاقستان – يندۋستريالاندىرۋعا دەيىنگى, يندۋستريالى جانە يندۋستريالاندىرۋدان كەيىنگى ەلدەردىڭ بەلگىسى قاتار كورىنىس تاپقان مەملەكەت.
قازىرگى زامانعى نارىقتىق قارىم-قاتىناستار ۇدەرىستەرىنىڭ تەز جۇرۋىنە بايلانىستى ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى تەك ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق قۇرالدار ارقىلى عانا قالىپتاسسا, ۋاقىت رۋحىنا جاۋاپ بەرەتىن دۇنيەگە كوزقاراس قۇندىلىقتارىنىڭ جۇيەسى ءالى دە بولسا ورنىعىپ ۇلگەرگەن جوق. سوندىقتان بۇگىندە تۇرعىنداردى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى قۇندىلىقتارىنا تارتۋ جۇمىستارىنا بارلىق قوعامدىق ينستيتۋتتار – مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, وتباسى, كاسىپوداقتار, ءدىن سالالارى ءبىرى قالماي تەگىس قاتىسۋلارى ءتيىس.
قارجى مۇمكىندىكتەرى, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار, نارىقتىق ەكونوميكاعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدار بولۋى ىقتيمال, بىراق بۇلاردىڭ بارلىعى, ەگەر ەڭبەك ادامىنىڭ, جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى جانە شىعارماشىلىق تۇرعىدان ىنتالاندىرىلعان سۋبەكتىسىنىڭ ءرولى تولىق كولەمىندە سەزىلمەيتىن بولسا, وندا مەملەكەت زاماناۋي دامىعان ەل دەڭگەيىنە كوتەرىلە المايدى.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنىڭ ءمانىن وسىلايشا ءتۇيسىنۋ قوعامدا كەڭىنەن تارالۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ الەۋەتىن اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋ اسا كوكەيكەستى مىندەت بولىپ تابىلادى.
كەزىندە ارالارىندا اسا ماڭىزدىلارى ەڭبەك پەن وتباسىعا جاۋاپكەرشىلىكتى قارىم-قاتىناس, ىنتالىلىق, تارتىپتىلىك, بايلىققا ۇمتىلىس, ۇنەمدىلىك, ادالدىق, سوزگە بەرىكتىك, زاڭعا باعىنىشتىلىق, بيلىككە قۇرمەت, كەدەيشىلىكتى جاقتىرماۋشىلىق پەن ساۋاتسىزدىققا قارسى كۇرەس بولىپ تابىلاتىن پروتەستانتتىق قۇندىلىقتار باتىس ەۋروپا مەن اقش ازاماتتارىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءومىر شىندىعىنا جانە ليبەرالدى دەموكراتياعا ىرعاقتى تۇردە قوسىلۋىنا وڭ ىقپال ەتتى.
ونىڭ ۇستىنە, حريستيان قۇندىلىقتارى ەكونوميكا مەن قوعام يگىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالالارى اراسىنداعى قابىلداۋعا تۇرارلىق تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولعان ەۋروپالىق قۇقىقتىڭ نەگىزىنە اينالدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ماڭىزدىلارى ءدىني اۋقىمنان الدەقاشان شىعىپ, دامىعان ەلدەر قوعامىندا ادەتتەگى قالىپتى مورالدىق پراكتيكا بولدى.
جاپوندىقتار سانا-سەزىمىنىڭ بولىنبەيتىن بولشەگى سانالاتىن بۋدديزم مەن سينتويزم قۇندىلىقتارى ۇلتقا وزدەرىنىڭ وزىق قادىر-قاسيەتتەرىن ساقتاپ, ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىندا ادام ايتقىسىز ناتيجەلەرگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. بۇعان لي كۋان يۋ كونفۋتسيلىك ىزگى نيەتتىلەر ارقىلى زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ەلدەگى زاڭ الدىندا بارلىعىنىڭ تەڭ ەكەندىگى قاعيداتىن سىڭىرگەن سينگاپۋردىڭ وڭ مىسالىن كەلتىرۋگە بولادى.
ەۋروپالىق قۇقىققا قاتىستى ايتاتىن بولساق, ەڭبەك قۇرال رەتىندە ءتۇرلى رەتتەۋشىلىك جانە نورمالىق قۇقىقتى بەكىتۋدى تالاپ ەتتى. باتىستا ەڭبەك ەتيكاسى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ نەگىزىندە قالىپتاستى.
ورتا عاسىرلاردان كەيىن كاپيتاليستىك جۇيەنى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋ باستالدى. مىنە, ءدال سول كەزدە, دەپ مالىمدەيدى ادام سميت ءوزىنىڭ «حالىقتار بايلىعى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا, اركىم ءوزىنە جۇمىس ىستەۋى تيىستىگى جانە بۇل ادام مەن قوعامنىڭ قالىپتى تابيعي قاجەتتىلىگى ەكەنى ايقىندالا ءتۇستى. بۇل ايقىندىلىق ەڭبەك ءمورالى مەن ەتيكاسىنا قاجەتتىلىكتى تۋىنداتتى.
نيدەرلاندتىق جانە اعىلشىندىق بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسيا الەۋمەتتىك-ساياسي قاتىناستار سالاسىندا توڭكەرىسكە, قۇقىق سالاسىنداعى ايتارلىقتاي وزگەرىستەر مەن جاڭا قۇقىق ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا جول سالىپ بەردى. قۇقىقتىق جۇيە بيىگىنە ادامنىڭ جەكە تۇلعاسى شىعارىلدى. ادام قۇقى اجىرامايتىن جانە كيەلى نارسە رەتىندە جاريالانىپ, ولار ازاماتتىڭ كوپشىلىك جانە جەكەمەنشىكتىك سالالارداعى قۇقىقتار كەشەنىمەن بەكىتىلدى.
نەگىزگى قاعيداتتار قاتارىندا زاڭنامالىق تەڭدىك قاعيداتىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. زاڭنامالىق تەڭدىك كاپيتاليستىك شارۋاشىلىق جۇيەسى قىزمەتى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ, ساۋدا-ساتتىقتىڭ, باسەكەلەستىكتىڭ ەركىندىگىن بىلدىرەتىن ەركىندىك قاعيداتى ۇلكەن ماڭىزعا يە. جاڭا كاسىپكەر-كاپيتاليستەردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قاتىناستارعا مۇددەلىلىگى نەگىزگى قاعيداتتار قاتارىنا زاڭدىلىق قۇقىعى مەن قاعيداتىن, ونىڭ ىشىندە ەڭبەك قۇقىعى قاعيداتىن ىلگەرىلەتتى.
دجون لوكك تابيعي قۇقىقتارعا ايتارلىقتاي كەڭ اۋقىمدى قامتيتىن مەنشىكتى جاتقىزعان بولاتىن. ول ءوز ءىس-ارەكەتىنە, ءوز ەڭبەگى مەن ونىڭ ناتيجەسىنە قۇقىقتى قاراستىراتىن ەدى. لوكك بويىنشا, ەڭبەك ورتاق مەنشىكتەن «مەنىكى» مەن «سەنىكى» دەپ بولىنەدى, ويتكەنى, مەنشىك دەگەنىمىز – جەكە اداممەن تىكەلەي بايلانىستى جانە ودان بولىنبەيتىن دۇنيە. ادام ءوزىنە تابيعات بەرگەن نارسەدەن ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن جاساپ العان ءدۇنيەسىن ونىڭ مەنشىگى ەتەدى, دەيدى لوكك. جەكە مەنشىكتى نەگىزدەۋ سوتسياليستەردىڭ ءبارىن دە تەڭدەستىرىپ قويۋعا دەگەن تەورياسىنا قارسى باعىتتالدى: ەگەر ادامدار ەڭبەكسۇيگىشتىگى, قارىم-قابىلەتى مەن ۇنەمدىلىگى بويىنشا تەڭ ەمەس بولسا, وندا جەكەمەنشىكتىك تە تەڭ بولا المايدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, باتىستا ەڭبەك ەتيكاسى ەۋروپالىق, بۋرجۋازيالىق قۇقىق ارقىلى بەكىتىلىپ كەلدى. وسىلايشا, ەۋروپا ادامىنىڭ ەڭبەككە دەگەن ەرەكشە قارىم-قاتىناسى زاڭدىق تۇرعىدان لەگەتيمدى بولدى, ونى ءجۇزەگە اسىرۋ يمپەراتيۆتىك دەرلىك سيپات الدى. ەڭبەك قىزمەتى مەن قاتىناستارىنىڭ جاڭا قاعيداتتارى زاڭ ارقىلى قالىپتاستىرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا الەۋمەتتىك سالاداعى, اسىرەسە, مۇنىڭ ەڭبەك زاڭناماسىنا تىكەلەي قاتىسى بار, ۇلتتىق زاڭنامانى قايتا قاراۋ جانە ساراپتامادان وتكىزۋ تۋرالى مىندەتتى كەزدەيسوق قويىپ وتىرعان جوق. قازىر بىزگە, ءبىرىنشىدەن, «ەڭبەك» تۇسىنىگىنىڭ جاڭا ماعىناسىن ايقىنداپ الۋ قاجەت. سونداي-اق «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن» ءتۇيسىنىپ, ءمانىن اشۋ كەرەك. قازىرگى زاماندا ەڭبەك دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىن قالايشا ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بولادى؟ ەكىنشىدەن, ەڭبەك زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز قازاقستاندا جاۋاپكەرشىلىكتى جانە شىعارماشىلىق تۇرعىدان مۇددەلى ەڭبەك ادامىن قالىپتاستىرا الامىز.
بولات بايقاداموۆ,
«نۇر وتان» حدپ پارلامەنتاريزم
ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
