• 22 قاڭتار, 2013

وباما فەنومەنى

790 رەت

كورسەتىلدى

29 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

وباما فەنومەنى

سەيسەنبى, 22 قاڭتار 2013 7:08

كەشە 21 قاڭتاردا اقش پرەزيدەنتىنىڭ يناۋگۋراتسياسى وتكىزىلدى. ەكىنشى مەرزىمگە سايلانعان باراك وباما اقش تاريحىندا 1789 جىلدان بەرى 57-ءشى رەت انت بەرگەن پرەزيدەنت بولىپ وتىر. ءسويتىپ, امەريكانىڭ 44-ءشى پرەزيدەنتى قايتادان ىسكە كىرىستى. وسىعان وراي ءبىز تومەندە باراك وبامانىڭ ءومىر جولى تۋرالى باياندايتىن ماقالا جاريالاپ وتىرمىز.

سەيسەنبى, 22 قاڭتار 2013 7:08

قارا بالانىڭ قاراپايىم باسپالداقتارى

باراك حۋسەين وباما – ادامزات تاريحىندا اتاعى الىسقا كەتەتىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ەڭ الدىمەن, ول ءوزىنىڭ قاراپايىم ورتادان شىققان, ءبىر كەزدە قوعامداعى تومەنگى ساتى سانالعان توپتىڭ وكىلى بولا تۇرا دۇنيە جۇزىندەگى ادامنىڭ باسى اينالارداي ەڭ بيىك مانساپقا قول جەتكىزە الۋىمەن, سونىمەن بىرگە, الەمدىك ناسىلشىلدىك تەورياسىنىڭ ءدارمەنسىزدىگىن كەزەكتى رەت اشكەرەلەپ, ونى كۇل-تالقان ەتكەن قارا ءناسىلدى ازامات رەتىندە تاريحتا قالارى ءسوزسىز.
راسيزم تەورياسى ادامزات ناسىلدەرىنىڭ بىردەي ەمەستىگىن, ولاردىڭ دەنە مۇشەلەرى مەن اقىل-ويىندا ايىرماشىلىقتار بولاتىنىن جانە ولار ءتۇرلى ناسىلدەردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىنىن دالەلدەپ باقتى. سونى ۇستانعان عالىمسىماقتار اق ناسىلدىلەردىڭ اقىل-ويى, ينتەللەكتى, مىنەز-قۇلقى باسقالاردان ارتىق بولاتىنىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەۋگە تىرىستى. ادامزات وركەنيەتىن اق ناسىلدىلەر قالاعان, سوندىقتان ولاردىڭ ارتىقشىلىعى كوپ دەگەن يدەيالاردى وسى عالىمسىماقتار تاراتقان. ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتەردىڭ دە نەگىزى وسى ارادان تۋىندادى. ەۋروپادا ءحVى-ءحVىى عاسىرلاردان باستالعان قارا وڭدىلەردى تولىق قۇقىلى ادام قاتارىنا ساناماي, تەك قۇلدىققا جەگۋدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى دە وسى تەوريا بولدى. العاشقى افريكالىق امەريكا قۇرلىعىنا 1619 جىلى اكەلىنگەن بولسا, سودان بەرگى 250 جىلدا ولاردىڭ ادامي قۇقى ابدەن تاپتالىپ, ادام رەتىندە تەڭگەرىلمەي كەلدى. قۇل يەلەنۋشىلىك تەك 1863 جىلى اۆراام لينكولن پرەزيدەنت بولعان كەزدە عانا جويىلدى. بىراق افريكالىقتاردىڭ ادامي قۇقى بىردەن تەڭگەرىلگەن جوق, ولاردى اق ناسىلدىلەردەن بولەك وقىتتى, اقتاردىڭ ءدامحانا, مەيرامحانالارىنا كىرگىزبەدى, قوعامدىق كولىكتەر مەن ورىنداردا دا ولارعا كوپپەن بىردەي ورىن بەرىلمەدى. سايلاۋعا ءتۇسۋ تۇگىلى داۋىس بەرۋ قۇقىقتارىن دا ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن شەكتەپ كەلدى. قارا ءناسىلدى ادامداردى قۋدالاۋدى ماقسات ەتىپ, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا شىققان كۋ-كلۋكس-كلان سەكىلدى ۋلترا-وڭشىل, فاشيستىك ۇيىمداردىڭ دا زاردابى از بولعان جوق. بىرەسە كوبەيىپ, بىرەسە قۇلدىراپ, ءۇش كەزەڭمەن ارەكەت ەتكەن بۇل قوزعالىس تەك حح عاسىردىڭ سوڭىندا عانا جويىلدى. قارا ءناسىلدى ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى تالاپتارىنا, وزدەرىنە تەڭدىك سۇراۋ تۋرالى وتىنىشتەرىنە قارسى جاساعان ولاردىڭ جۇزدەگەن تەررورلىق اكتسيالارى مىڭداعان ادامداردىڭ ءومىرىن قيدى. اسىرەسە, ەلدىڭ وڭتۇستىك شتاتتارىندا ولار تولىق يەلىك ەتكەن. پوليتسيا ولارعا قارسى تۇك تە ىستەي الماعان. تەك 1960 جىلدان بەرى عانا, اقش-تاعى ناسىلدىك كەمسىتۋ زاڭمەن قۋدالاناتىن بولعان كەزدەن باستاپ ولاردىڭ ارەكەتتەرى ءبىرشاما تىيىلدى. سونىڭ وزىندە 70-ءشى جىلداردىڭ باسىنان قايتادان باس كوتەرىپ, 90-شى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ارەكەت ەتتى. بۇل جىلدارى ۇيىم قارا ناسىلدىلەردى عانا ەمەس, سارىلارعا (اسىرەسە, قىتايلىقتارعا), ەۆرەيلەرگە, كوممۋنيستەرگە دە قارسى تەررورلىق اكتىلەر جاساعان.
ال ەندى كۇنى كەشە عانا كوزى جويىلعان وسىنداي ۇيىم قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن. بىراق باراك وبامانىڭ پرەزيدەنت بولىپ ەكى رەت سايلانۋى وسىنداي قوزعالىستاردىڭ يدەولوگياسىنا ەندى قايتىپ وڭالماستاي, ويسىراتا سوققى بەرگەنى ءسوزسىز.
جوعارىدا باراك وبامانىڭ ءومىرى قاتارداعى قاراپايىم تىرلىكتەن باستالعانىن ايتتىق. وزىنە دەيىنگى امەريكا پرەزيدەنتتەرى مەيلىنشە باقۋاتتى وتباسىلارىندا ومىرگە كەلىپ, ەلدەگى ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەردە ءبىلىم الىپ, ەڭ جوعارى ينتەللەكتۋالدىق ورتادا تاربيەلەنگەندەر بولسا, باراك 10 جاسقا دەيىن يندونەزياداعى وگەي اكەسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەن, قاراپايىم عانا مەملەكەتتىك مەكتەپتە وقىعان. ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى كەنيالىق حۋسەين وباما اقش-تىڭ گاۆاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونومەتريكا كۋرسىندا وقىعان. ول دا ءوز ورتاسىنىڭ الدى, بەلسەندى ستۋدەنت بولىپ, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر اسسوتسياتسياسىن دا قۇرعان ەكەن. ەسىمىنەن كورىنىپ تۇرعانداي, ءدىنى مۇسىلمان. وسىندا وقىپ جۇرگەندە ول بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ اناسى, 18 جاسار ستەنلي ەنن دانحەممەن كوڭىل قوسىپ, 1961 جىلعى 4 تامىزدا باراك دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ ەسىمىنىڭ توركىنىن ەۆرەيلەردەن شىعارۋشىلار كوپ. بۇل ءسوزدىڭ يۆريتشە ماعىناسى «جاسىن» دەگەن ءسوز ەكەنى دە راس. ەۆرەيلەردە مۇنداي ەسىمدەردىڭ ءبىرشاما كەزدەسىپ تۇراتىنى دا تەرىس ەمەس. بىراق بىرەۋلەر ونىڭ نەگىزگى توركىنى ارابتىڭ مۇباراك («قادىرلى») دەگەن سوزىنەن الىنعان دەسەدى. وسى ءسوزدىڭ جانى بار. ويتكەنى, مۇسىلمان ءدىندى اكەسى حۋسەين بالاسىنا ەۆرەيدىڭ اتىن قويماس ەدى عوي. ال مۇباراك, ودان شىققان باراك ەسىمى جالپى مۇسىلمان الەمىندە وتە كوپ تاراعان. ءبىزدىڭ باراق سۇلتانىمىزدىڭ ەسىمى دە وسى رەتپەن قويىلعان سياقتى. حV عاسىردىڭ باسىندا التىن وردادا دا باراق ەسىمدى حان بولعان.
ستەنلي ەنن دانحەمدى دە ەۆرەي جۇرتىنىڭ وكىلى دەۋشىلەر كوپ, بىراق ول كانزاستاعى (اقش شتاتى) اسكەري بازادا يۋدا ەمەس, حريستيان ءدىنىن ۇستانۋشى وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ونىڭ وتباسى نەگىزىنەن اعىلشىن, شوتلاند, يرلاند جانە نەمىس قاندارىنىڭ ارالاسۋىنان قۇرالسا كەرەك.
حۋسەين مەن ستەنلي ەكى جاقتىڭ دا اتا-انالارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, 1961 جىلدىڭ باسىندا نەكەگە تۇرادى. بىراق بۇل نەكە ۇزاققا بارماي, 1964 جىلى جاس جۇبايلار اجىراسىپ كەتەدى. كىشكەنتاي باراك ءبىرشاما ۋاقىت ناعاشى اجەسى مادلەن لي پەيننىڭ تاربيەسىندە بولادى. قاي حالىقتا دا اجەنىڭ باۋىرىندا وسكەن بالا باۋىرمال, تۋىسشىل كەلەدى. باراك وباما دا ءوزىنىڭ وسىنداي قاسيەتىن كورسەتتى. 2008 جىلعى العاشقى سايلاۋدا ول شارانىڭ بارىنشا ماڭىزدىلىعىنا قاراماي پرەزيدەنتتىك كامپانياسىن ءۇزىپ تاستاپ, ناشار جاتقان اجەسىنىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا بارعان. ءسويتىپ, سول جىلعى 2 قاراشادا دۇنيەدەن وتكەن اجەسىمەن, قازاقشا ايتقاندا, باقۇلداسىپ قالعان.
باراك وبامانىڭ اكەسى مەن شەشەسىنە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى تاعدىر جازباپتى. اكەسى حۋسەين 46 جاسىندا 1982 جىلى جول اپاتىنان, اناسى ستەنلي 1995 جىلى 53 جاسىندا جازىلماس دەرتتەن قازا بولعان. ايتا كەتەرلىگى, ەكەۋى دە اجىراسقان سوڭ جاڭا وتباسىن قۇرىپ, ودان سابيلەر كورگەن.
ستەنلي امەريكادا وقيتىن تاعى ءبىر مۇسىلمان جىگىت, يندونەزيالىق لولو سۋتورومەن كوڭىل قوسىپ, 1967 جىلى 6 جاسار باراكتى الىپ جاڭا كۇيەۋىمەن بىرگە دجاكارتاعا (يندونەزيانىڭ استاناسى) قونىس اۋدارادى. باراك مۇندا 10 جاسىنا دەيىن ءبىلىم الادى جانە سوندا قاتار قۇربىلارىمەن بىرگە مەشىتكە دە بارىپ جۇرگەنىن كورگەن ادامدار بار. ءبىر قىزىعى, كوپتەگەن دەرەكتەر وسى 10 جاسىندا ول ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى حۋسەينمەن دە تۇڭعىش جانە سوڭعى رەت كەزدەستى دەپ جازادى. بىراق باراكتىڭ كەيىن بەستسەللەر بولعان «اكەمنەن جۇققان ارماندار» دەگەن كىتابى بار. بۇل – باراكتىڭ اكەسىن جاقسى ءبىلىپ, ونىمەن تىعىز بولماسا دا ءجيى كورىسىپ تۇرعانىن كورسەتەتىن جايت. ايتپەسە, اكەسىنىڭ ارماندارىن ءبىر كەشتە عانا «جۇقتىرۋى» مۇمكىن ەمەس قوي. دەمەك, باراكتىڭ رۋحاني الەمىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇسىلمان ءدىندى اكەنىڭ اسەرى از بولماعان.
وگەي اكەنىڭ باۋىرى قانشالىقتى جىلى بولعانىن كىم ءبىلسىن, بىراق, ايتەۋىر باراك 10 جاسىندا قايتادان امەريكاعا ورالىپ, اجەسىنىڭ قولىنا كەلەدى. وسىندا ول قالاداعى جەكە مەنشىك جاقسى مەكتەپتەردىڭ ءبىرىن ۇزدىك بىتىرگەن 1979 جىلعا دەيىن وقيدى. بىرگە وقىعان كەيبىر جولداستارى مەكتەپتە باراكتىڭ ءتۇسى قارا ەكەندىگىنىڭ كەسىرىنەن كەي-كەيدە كوپە-كورنەۋ كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراعانىن كورىپ قالاتىندارىن ايتادى, بىراق «اسىلدى سوعا بەرسەڭ جەتىلەدى, جاسىقتى سوعا بەرسەڭ كەتىلەدى» دەگەندەي, ودان جالىندى جاس جاسىماعان.

كەسەك پىشىلگەن ساياسي تۇلعا

مەكتەپتەن كەيىن باراك لوس-اندجەلەستەگى باتىس كوللەدجىنە تۇسەدى. ۇزدىك وقىعاندىعىنىڭ ارقاسىندا بۇل جەردەن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسىپ, حالىقارالىق قاتىناستار كاسىبىنە ماماندانادى. 1983 جىلى باكالاۆر دارەجەسىن الىپ, نيۋ-يوركتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا جۇمىسقا تۇرادى. وسىندا جۇرگەندە ول پاكستاندىق ستۋدەنت سوحال سيدديكيمەن دوستاسادى. وسى كىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, باراك جىلى جۇرەكتى, قايىرىمدى ازامات بولعان. ول قايتسە دە بىرەۋگە قولۇشىن بەرۋگە دايىن تۇرادى ەكەن. ءوزى بەس دوللارلىق ارزانقول شالبار كيىپ ءجۇرىپ, جۇرتقا كومەك قولىن سوزعىسى كەلىپ تۇراتىن ونىڭ مەيىربان مىنەزىن كەيبىر دوستارى مازاق قىلىپ, كۇلكىگە دە اينالدىرعان كەزدەرى بولىپتى.
وسىندا جۇرگەندە ول ءوزىنىڭ كىسىگە جاقىندىعىنىڭ ارقاسىندا جاقسى اسەر ەتەتىن يگى دوستار تاۋىپ, جاقسى ورتامەن قاۋىشادى. سونىمەن بىرگە, كوپ وقىپ جانە وقىعاندارىن دوستارىنا ايتىپ بەرىپ, ءتىلىن, ويىن جاقسى دامىتىپ وتىرعان. كەيىننەن ول دوستارىنىڭ كومەگىمەن حالىقارالىق بيزنەس كورپوراتسياسىنىڭ قارجىلىق اقپارات بولىمىنە رەداكتور بولىپ اۋىسادى. مۇندا دا ءبىر جىلداي قىزمەت ىستەپ, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋگە ىسىلا تۇسەدى.
1985 جىلى باراك وباما ءوزىنىڭ ەكىنشى وتانى اتالعان چيكاگوعا اۋىسىپ, قوعامدىق قىزمەتكە تۇرادى. مۇنداعى مىندەتى – شىركەۋدىڭ قايىرىمدىلىق جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ بولادى. تۇرمىسى كەمشىن اۋداندارداعى حالىققا قايىرىمدىلىق اكتسيالارىن ۇيىمداستىرۋدا ول «ۇزدىك الەۋمەتتىك ۇيىمداستىرۋشى» رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ايتا كەتەرلىگى, باراك ءوزىن اناسىنىڭ پروتەستانتيزم ءدىنىن ۇستاناتىندىعىن ۇنەمى جاريالاپ جۇرەدى.
1988 جىلى باراك اتاقتى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1991 جىلى ماگيستر دارەجەسىمەن اياقتايدى. ونىڭ العىرلىعى, الىمدىلىعى مۇندا كەڭىنەن اشىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گازەتىنە افرو-امەريكالىقتاردىڭ اراسىنان شىققان ءبىرىنشى رەداكتور دا بولادى. باراكتىڭ ۋىتتى ازىلدەرى, اشىق-جارقىن مىنەزى مۇندا ارالاسقان جانداردىڭ بارىنە دە جاقسى اسەر ەتكەن.
1991 جىلى چيكاگوعا ورالعان باراك مۇندا زاڭگەرلىك جۇمىستارمەن اينالىسادى. سونىڭ ىشىندە, ءتۇرلى كەمسىتۋشىلىكتەرگە ۇشىراعان ادامداردىڭ قۇقىن سوتتا قورعاۋدا ونىڭ تانىمال قورعاۋشى رەتىندە اتاعى شىعادى. وسى قىزمەتتەرى ارقىلى كوزگە ءتۇسىپ, كوپكە تانىلعان ونى 1993 جىلى چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتى قىزمەتكە شاقىرىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق پانىنەن لەكتسيا وقىتادى. وسىندا جۇرگەندە ول ءوزىنىڭ بولاشاق جارى ميشەلمەن تانىسىپ, 1992 جىلى وعان ۇيلەنەدى.
ميشەل 1964 جىلى چيكاگودا اۋقاتتى وتباسىندا تۋعان جاس ەدى. جاقسى مەكتەپتە وقىپ, ارتىنان پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن ول جاسىنان قارا ءناسىلدى ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىن قورعاۋمەن اينالىسادى. «ءوزى بولعان قىز توركىنىن تانىماس» دەگەن اقىماق قىزدارعا ايتىلاتىن ماقالدى ميشەلگە ايتا المايسىڭ, ويتكەنى, ول سانالى جاس رەتىندە ءومىر جولىن ءا دەگەننەن-اق ءوزى سەكىلدى جانداردىڭ قۇقىن قورعاۋعا ارناعان. «پرينستوندا ءبىلىم العان قارا ناسىلدىلەر جانە ولاردىڭ قوعامى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا دا قورعاعان. بۇل دا گارۆاردتىڭ زاڭگەرلىك مەكتەبىن 1988 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ, دوكتورلىق اتاق الىپ شىققان. باراك ەكەۋىنىڭ كىندىگىنەن ماليا جانە ساشا دەگەن قىزدار ءوسىپ كەلەدى. بىلەتىندەر پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ ەڭ ءوتىمدى كەڭەسشىسى ميشەل ەكەنىن ايتادى.
باراك وباما چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىندە بەلسەندى قوعامدىق قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, 1996 جىلى يللينويس شتاتىنىڭ سەناتىنا دەموكراتيالىق پارتيانىڭ اتىنان دەپۋتاتتىققا سايلانادى. بۇل بىزدەگى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان ەسەپتى. يللينويس – حالقىنىڭ سانى بويىنشا امەريكادا بەسىنشى ورىن الاتىن شتات. ونىڭ ورتالىعى سپرينگفيلد شاھارى بولعانىمەن, چيكاگو ونىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى. وسى شتاتتىڭ سەناتىنداعى ايتىس-تارتىستارعا, وتكىر پىكىرسايىستارعا بەلسەنە قاتىسا ءجۇرىپ باراك 1997-2004 جىلداردا قاتارىنان ءۇش رەت سايلانىپ, سەگىز جىل بويى ءوزىنىڭ ساياسي ىسكە جۇيرىكتىگىن, بىلىگى مەن شەشەندىگىن شىڭدايدى. سونىمەن بىرگە, ايتقان سوزدەرىمەن دە, جازعان ماقالالارىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ, حالىققا جاقىندىلىعىمەن تانىلا بەرگەن.
2000 جىلى ول اقش كونگرەسىنىڭ تومەنگى پالاتاسىنا دەپۋتاتتىققا تۇسپەك بولادى. بىراق سايلاۋالدى كۇرەس كەزىندە سول كەزدەگى قارا ءناسىلدى كونگرەسمەن بوببي راشتەن پرايمەريزدە جەڭىلىپ قالادى.
اقش كونگرەسىنىڭ تومەنگى پالاتاسى نەمەسە وكىلدەر پالاتاسى ءبىزدىڭ پارلامەنتتىڭ ءماجىلىسى سەكىلدى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى. ال كونگرەستىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ پارلامەنت سەكىلدى ەكى پالاتادان تۇرادى. سونىڭ ىشىندە وكىلدەر پالاتاسى 435 دەپۋتاتتىق ورىننان, ال سەنات 100 ورىننان تۇرادى. سەناتقا ءاربىر شتات ءۇشىن ەكى ورىننان كۆوتا بەرىلەدى.
زەرتتەۋشىلەر ب.وبامانىڭ يللينويس شتاتى سەناتىنداعى بەلسەندى ارەكەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ دج.بۋش اكىمشىلىگىنىڭ يراكقا باسىپ كىرۋ تۋرالى شەشىمىنە بەلسەندى تۇردە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قاتتى سىناعانىن اۋىزعا الادى. تابيعاتىنان بەيبىتشىلىكقۇمار باراكقا دج.بۋشتىڭ بۇل ارەكەتى ادىلەتسىز باسقىنشىلىق بولىپ كورىنگەن ەكەن.
2004 جىلى ب.وباما يللينويس شتاتىنان ەكى سەناتوردىڭ ءبىرى بولىپ قارسىلاسىن ايقىن باسىمدىقپەن (سايلاۋشىلاردىڭ 70 % داۋىسى ) جەڭىپ, سايلانادى. بۇل ۋاقىتتا ول دەموكراتيالىق پارتيانىڭ بۇكىل اقش-تاعى تانىمال ليدەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان ەدى. اسىرەسە, پارتيانىڭ جالپىۇلتتىق سەزىندە «اقش-تا بارىنشا اشىق قوعام ورناتامىز» دەگەن ەجەلگى ۇراندى ەسكە سالىپ جانە ونى ءوز ءومىرىنىڭ مىسالىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ ايتقان ونىڭ وتكىر سوزدەرى ەلدىڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن. تۆ ارقىلى بۇكىل ەلگە ەستىلگەن وسى سوزدەر بارىنشا ۇتىمدى ءارى شىنايى شىعىپ, تالاي جۇرتتىڭ ەسىندە قالادى.
كونگرەسكە قارا ناسىلدىلەر اراسىنان سايلانعان بەسىنشى سەناتور بولعان باراك وباما ءوزىنىڭ اشىقتىعىمەن, دەموكراتياشىلدىعىمەن جانە ۇشقىر ويىمەن حالىق پەن باق-تىڭ قۇرمەتىنە تەز-اق بولەنەدى. سونىمەن بىرگە, ول ءوز ءومىر جولىنىڭ ەشبىر دەتالىن دە جاسىرماي, اشىق ايتىپ وتىرعان. ءتىپتى, بالالىق شاعىندا ماريحۋانا تارتىپ, ەسىرتكىگە تەرىس قاراماعانىن دا جاسىرماعان. شىندىقتى باعالايتىن امەريكا قاۋىمى بۇعان دا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, 2006 جىلى-اق اقش-تىڭ كەلەسى پرەزيدەنتى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ەستىلە باستاعان. وسى, 2006 جىلى ول وتباسىن الىپ كەنياداعى اكە قابىرىنىڭ باسىنا دا بارىپ, زيارات ەتكەن. «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىماس» دەيتىن قازاق, «ءولىنىڭ قابىرىن ءبىل, ءتىرىنىڭ قادىرىن ءبىل» دەيتىن تاتار, ت.س.س. بارلىق مۇسىلمان حالىقتارى جاقىن جاننىڭ قابىرىنىڭ باسىنا بارىپ, زيارات ەتۋدى ۇلكەن مىندەت دەپ ەسەپتەيدى عوي. سوندىقتان دا باتىستىق باسىلىمدار بۇعان بالەندەي ءمان بەرمەسە دە باراكتى تانيتىن شىعىس الەمىنىڭ ءىشى جىلىپ قالعان-تىن. وسى قادامداردىڭ ءبارى ونىڭ ەشكىمنىڭ قاس-قاباعىنا قاراماي, دەربەس ءىس جاساپ, ەركىن ويلاي بىلەتىن كەسەك پىشىلگەن ساياسي تۇلعاسىن ايقىنداي تۇسكەن قىرلارىنىڭ ءبىرى ەدى.

ءوليمپتىڭ ورنى ءبىر باسقا

كىشى دج.بۋشتىڭ پرەزيدەنتتىك ۋاقىتى اياقتالۋعا جاقىنداعان سايىن دەموكراتيالىق پارتيادان ۇمىتكەر رەتىندە باراكتىڭ وتەتىنى دە ايقىندالا ءتۇستى. الايدا, 2007 جىلدىڭ باسىندا ەكى ۇمىتكەردىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىستى وعان پارتيالاستاردىڭ 15 پايىزى عانا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتقان, ال ونىڭ قارسىلاسى حيللاري كلينتوندى قولداۋشىلار 43 پايىز, بولعان. بىراق سول جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى ساۋالدامادا ايىرماشىلىق ءۇش-اق پايىزعا تۇسكەن.
2008 جىلدىڭ 10 اقپانىندا يللينويس شتاتىنىڭ ورتالىعى سپرينگفيلد قالاسىندا وتكەن ميتينگتە باراك وباما ءوزىنىڭ پرەزيدەنت بولۋعا ءۇمىتتى ەكەنىن العاش رەت جاريالاپ, سايلاۋ الدى كۇرەسكە تۇسەتىنىن مالىمدەيدى. وركەنيەتتىڭ ورىنە شىقتىق دەپ وتىرسا دا جالپى الەم قاۋىمداستىعى بۇعان تاڭدانىس بىلدىرمەي قالعان جوق. كەشە عانا ورىنى ەسىكتىڭ بوساعاسىندا بولعان ءناسىلدىڭ وكىلى ەندى ءتوردىڭ توبەسىن كوزدەپ وتىرسا, تاڭدانباي كور. قانشا تولەرانتتى, دەموكراتياشىل بولسا دا اقش قوعامىنىڭ ۇلكەن بولىگى دە بۇعان ۇركە قارادى. ءتىپتى, قارا ناسىلدىلەردىڭ ءوزى «بۇل اقتاردىڭ كەزەكتى قيتۇرقىسى (جوباسى)» دەپ العاشقىدا ەلپ ەتە قويعان جوق. بىراق باراك وبامانى كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, تەرەڭىرەك تانىعان سايىن اقش حالقىنىڭ كوزقاراسى وزگەرە بەردى. ناعىز ۇلى ەلدىڭ ۇلى مىنەزىن كورسەتكەن امەريكا قوعامىنا وسىندايدا ىرزا بولاسىڭ.
پرەزيدەنت بولعانداعى باستى مىندەتى رەتىندە ب.وباما امەريكا اسكەرلەرىن يراكتان شىعاراتىنىن دا جاريالادى. وسى كەزدەن باستاپ وبامانىڭ كانديداتۋراسىن امەريكا ميللياردەرى, بەلگىلى مەتسەنات ءارى پروديۋسەر دەۆيد گەففەن قولدادى. ول بۇرىن بيلل كلينتوننىڭ دا جاقتاسى بولعان ەدى, بىراق وسى جولى ونىڭ ايەلى ءحيللاريدى ەمەس, باراكتى قولداپ شىقتى. ءوزىنىڭ گولليۆۋدتىق اتاقتى دوستارىمەن بىرگە ول ب.وبامانى قولداۋ قورىنا ۇلكەن قاراجات جيىپ بەرگەن. بۇدان باسقا 200 دوللار جانە ودان كىشى سومانى قوسۋشىلاردان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءوزى 2007 جىلى 16,4 ملن. بولسا, 2008 جىلدىڭ باسىندا 36,8 ملن. دوللارعا جەتىپ, رەكورد جاساپتى. بۇل وتە ماڭىزدى, ويتكەنى, شاعىن قاراجات سالىپ جاتقاننىڭ ءبارى سايلاۋشىلار عوي. اقىرى, ب.وباما ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك كامپانياسىنىڭ شىعىنىنا بيۋدجەتتەن قاراجات الۋدان باس تارتقان جالعىز كانديدات رەتىندە تىركەلدى.
باراك وبامانى رەسەيلىك كوپتەگەن ساياساتكەرلەر, ساراپشىلار اقش-كسرو زامانىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى باسەكەلەستىك, باقاستىق سالدارىمەن جاقتىرمايدى. ولارعا جالپى امەريكالىق دۇنيەنىڭ ءبارى تۇرپىدەي تيۋىمەن قاتار, شوۆينيستىك, تۋراسىن ايتقاندا, ناسىلشىلدىك پيعىلمەن باراك وباما ءتۇسىنىڭ قارا بولعانى دا كوزگە شىققان سۇيەلدەي ءتيىپ وتىر (وزدەرىندە مۇندايدى ولسە دە جىبەرمەس ەدى). سوندىقتان دا وسى پيعىلداعى رەسەي ساياساتشىلارى جازعان ساراپتامالارىندا باراكتى قولداعان دەۆيد گەففەننىڭ باسىنا نەشەتۇرلى جاماندىقتاردى اياماي ۇيگەن. بۇعان دەيىن بيلل كلينتوندى قولداعان وسى ميللياردەردى ەشكىم اۋىزعا دا الماعان بولسا, ەندى ونىڭ «جامان اتاعىن» اسپانعا شىعارىپتى.
ءسوز جوق, امەريكادا ء(تىپتى, بارلىق باسقا ەلدەردە دە سولاي عوي) باي ماگناتتاردىڭ قارجىلىق قولداۋىنسىز ەشكىم دە پرەزيدەنت بولا المايدى. ول بۇلجىمايتىن اكسيوما ەكەنى دە شىندىق.
قالاي دەسەك تە, 2008 جىلى باراك وباما اقش تاريحىندا تۇڭعىش افروامەريكالىق بولىپ پرەزيدەنتتىك مانساپقا قول جەتكىزدى. وسى جەتىستىگىن ول سۇڭعىلا ساياساتكەر رەتىندە امەريكانىڭ دەموكراتيا جولىنداعى ۇلى جەتىستىگى دەپ ايتۋدان دا جاعى تالعان ەمەس. جانە بۇل پىكىردىڭ ەشقانداي ارتىقتىعى دا جوق. ويتكەنى, باراك وبامانىڭ تۇرمىستىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنان وسكەن ساياساتكەر ەكەندىگىن كورسەتتىك. ءبارى دە قالىپتاسىپ, ءبارىنىڭ دە سىباعاسى ءبولىنىپ, بۇلجىماستاي ەتىلىپ ورىن-ورىندارىنا قويىلعان, ەشنارسە وزگەرتۋگە بولمايدى دەگەن امەريكادا وسىنداي ادامنىڭ پرەزيدەنت بولۋى – دەموكراتيانىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز. سونىمەن بىرگە, ول باراك وباما فەنومەنىنىڭ كۇردەلىلىگىن دە ايقىنداي تۇسەدى.
ارينە, باراك وباما العاشقى سايلاۋدا اتتاي شاۋىپ وتكەن جوق. 538 تاڭداۋشىنىڭ 338-ءى باراكتى قولداسا دا اقش-تىڭ نەگىزىنەن اق ناسىلدىلەر تۇراتىن الاباما, لۋيزيانا, وكلاحوما جانە تەحاس شتاتتارىندا ول وتە تومەن داۋىس الدى. ەكزيت-پۋلدىڭ انىقتاۋىنا قاراعاندا, ءاربىر ونىنشى اق ءناسىلدى عانا وعان داۋىسىن بەردى. بۇلار اقش-تىڭ قۇل يەلەنۋشىلىكتەن كوپ ۋاقىت بويى اجىراعىسى كەلمەگەن وڭتۇستىك شتاتتارى ەدى. قالاي دەسەك تە, مۇنداعى كوپ تۇرعىنداردىڭ ساناسىندا وزدەرىن ءوزى ارتىق ساناۋشىلىقتىڭ ءالى دە قالىپ قويعانى بايقالىپ تۇردى.
وبامانىڭ جەڭىسى اقش حالقىنىڭ ۇلكەن بولىگىن عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن جەڭىستىڭ ەيفورياسىنا بولەدى. اسىرەسە, ءوز سىباعاسىنا ءوز قولدارى بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جۇرگەن ەلدەردىڭ قۋانىشى شەكسىز ەدى. حالىق اراسىنداعى «وبامامانيا» دەگەن بۇل قۇبىلىستىڭ شارپۋى كەشە عانا بىرەۋدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن قازاق ەلىنە دە تيگەنى داۋسىز. ال افريكا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى قۋانىشتىڭ ورنى ءتىپتى بولەك ەدى. سونىڭ ىشىندە ءوز ۇرپاعى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مانساپتىڭ باسىنا شىققان كەنيانىڭ قۋانىشى ءتىپتى شەكسىز بولدى.
حالىقتىڭ قۋانىشى دا تەگىن كەتپەدى, باراك وباما پرەزيدەنت بولعان جىلداردا ورىنسىز قانتوگىس ورىن العان جوق. اقش-تىڭ كۋباعا قاتىستى سانكتسياسى ءبىرشاما جۇمساردى. يزرايل وكىمەتى قانشالىقتى شاعىستىرىپ باقسا دا وباما: «مەن سىرتتان سوققان شۋلى كەدەرگىلەردى («شۋموۆىە پومەحي») تۇنشىقتىرىپ, تەك امەريكانىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان عانا ارەكەت ەتەمىن» دەپ, ەشقاشان يراندى بومبالامايتىنىن اشىق ايتتى. ەگەر اكەلى-بالالى بۋشتار سياقتى بىرەۋ بولسا ءيزرايلدىڭ قىسىمىنا شىداي الماي, ەندىگى يسلام مادەنيەتىنىڭ تاعى ءبىر ورتالىعى – ەجەلگى پارسى قالالارى دا تاس-تالقان بولار ەدى. سونىمەن بىرگە, ب.وباما ءوزىنىڭ يراك جونىندەگى ۋادەسىن ۇمىتپاي, ول ەلدەن اقش-تىڭ اسكەرىن تۇگەل شىعاردى. 2010 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىمەن ستراتەگيالىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويدى.
باراك وباما پرەزيدەنتتىك قىزمەتتى اتقارۋ بارىسىندا ءوزىن كەزدەيسوق كەلە قالعان ادام ەمەس, بارلىق جاعىنان دايىندىعى مىقتى ساياساتكەر رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى. ارينە, ونىڭ قىزمەتىن تەگىس ساراپتاپ شىعۋعا ءبىر ماقالانىڭ كولەمى جەتپەيدى. جالعىز-اق ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەگەن قارجىلىق داعدارىس, تابيعي اپاتتاردىڭ ءوزىن دە ول رەيتينگىن كوتەرە تۇسۋگە ەپتىلىكپەن پايدالانا بىلگەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان دا ول ەكىنشى مەرزىمگە اتتاي شاۋىپ ءوتتى. بارلىعى 538 تاڭداۋشىنىڭ 332-ءسى وبامانى جاقتاپ داۋىس بەردى. ياعني, تاڭداۋشىلاردىڭ 62 پايىزعا جۋىعى ونىڭ جاعىندا بولدى. بۇل – اقش سايلاۋىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. وندا قارسىلاستاردىڭ ايىرماشىلىعى 2-3 پايىزدان اسۋى سيرەك وقيعا.
ارينە, باراك وباما پرەزيدەنتتىككە سايلانعان كەزدەن كەيىن قاراپايىم ادامدار تۇسىنە بەرمەيتىن جەتىستىكتەر دە بولدى. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ اياعىندا-اق وعان بەيبىتشىلىك ءۇشىن بەرىلەتىن نوبەل سىيلىعى تاپسىرىلدى. بۇل سىيلىق وعان «حالىقارالىق ديپلوماتيانى جانە ادامدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى توتەنشە كۇش-جىگەرى ءۇشىن» دەگەن تۇجىرىممەن بەرىلدى.
ۇزاق جىلدار بويى بەيبىتشىلىك جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن قايراتكەر جانە وسى ىستە تانىلعان تۇلعا دا ەمەس, قالاي الدى دەپ تاڭقالعاندار كوپ بولدى. بىرەۋلەر بۇل ب.وبامانى حالىققا تانىتۋ ءۇشىن جاسالعان اكتسيا دەگەن ويلار دا ايتتى. دەگەنمەن, بۇل ءىس ب.وبامانى بەيبىتشىلىكسۇيگىش ىستەر جاساۋعا ىنتالاندىردى. سونىڭ ىشىندە 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق سامميت ۇيىمداستىرعانى ۇتىمدى شىقتى.
«جاقسىدان – شاراپات» دەمەكشى, 47 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قاتىسقان سول سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ تۋرالى باستاماسى قىزۋ قولدانىپ, بۇكىل الەمنىڭ قۇلاعىنا جەتتى. باراك وباما ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جاھاندىق ماڭىزى بار تۇلعا رەتىندە تانىپ, وعان ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا بايانداما جاساۋعا قول جەتكىزگەن 5-6 ادامنىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستان كوشباسشىسىنا دا ءسوز بەرىلدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سول سامميتتە ايتقان سوزدەرى الەمنىڭ كوپتەگەن بەدەلدى باسىلىمدارىنىڭ بەتتەرىندە جاريالاندى. ەكىجاقتى كەزدەسۋدە دە باراك وباما قازاقستاننىڭ بۇكىل الەمدەگى جانە ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ تۋرالى ۇسىنىستارىنا ۇلكەن باعا بەردى. ال قازاقستاننىڭ سول جىلعى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىن «تاريحي وقيعا» دەپ باعالايتىنىن اشىق ايتتى.
باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن شاقىرىلعان جاھاندىق سامميت ەكى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن بولدى. 2012 جىلعى ناۋرىزدا ول سەۋل قالاسىندا ءوتتى. ال 2014 جىلعى سامميت نيدەرلاندىدا وتەتىن بولىپ بەلگىلەندى.
سەۋلدەگى سامميتتە قازاقستان, اقش جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. 40 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ كەلگەن اجداھانىڭ ازابىنان بۇل جەردىڭ 2004 جىلدان بەرى ءۇش مىڭ شارشى شاقىرىمدايى عانا قالپىنا كەلتىرىلگەن. مالىمدەمەدە ءۇش مەملەكەتتىڭ وسى اۋماقتى تولىق قالپىنا كەلتىرگەنشە بۇدان ءارى دە ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەيتىندىگى ايتىلدى. ب.وباما مالىمدەمەگە قاتىستى ءوزىنىڭ سوزىندە ءۇش مەملەكەتتىڭ يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن جويۋ جولىنداعى ىنتىماقتاستىعى الەمگە «يگىلىكتى ۇلگى» بولاتىندىعىن ايتتى. مالىمدەمە جاساۋ بارىسىندا ەكى الىپ مەملەكەت ليدەرلەرىنىڭ ورتاسىندا تۇرعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سۋرەتى دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ كەتتى. قازاقستاندى ونشا تانىمايتىن بىتەۋ كەۋدە جان بولسا دا ەكى الىپتى باس شۇلعىتىپ, ورتاسىندا تۇرعان مەملەكەت باسشىسىنا قۇرمەتپەن قاراعانى داۋسىز. سەۋلدە قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى جاھاندىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى بولىپ تانىلدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ الەمگە جاقسى قىرىنان تانىلا تۇسۋىنە ولشەۋسىز ىقپال ەتۋدە. ەلىمىزدىڭ ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىندا, وسى قۇرلىقتاعى بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بەلگيامەن تالاسقا ءتۇسىپ, ەحرو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىن 70 پايىزعا جۋىق داۋىسپەن جەڭىپ الۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. ونىڭ وسى باراك وباما سياقتى الەمدىك تۇلعالاردى مويىنداتا الۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن تابىس ەكەنى ءسوزسىز.
مىنە, قىسقاشا ايتقاندا, باراك وبامانىڭ قازىرگە دەيىنگى قادامدارى وسىنداي. پرەزيدەنتتىگىنىڭ ەكىنشى مەرزىمىندە ونىڭ ساياسي تالانتى ۇشتالا تۇسەتىندىگى تاعى تالاسسىز. وباما فەنومەنىنىڭ قالاي جالعاساتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.

جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».