قاراتوبە اۋىلىندا وتكەن «تۋعان جەرگە ءبىر سەبىڭ تيسە, سەن دە باقىتتىسىڭ» اتتى جەرلەستەر فورۋمى اياسىندا قولعا الىنعان ەڭ ۇلكەن وقيعا وسى بولدى. قۇنى 60 ملن تەڭگەگە باعالانىپ وتىرعان مۋزەي قۇرىلىسىن قولعا العان – بەلگىلى ولكەتانۋشى, ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قايىرجان حاسانوۆتىڭ ۇلدارى ەرجان مەن نۇرجان حاسانوۆتار.
بولاشاق مۋزەيدىڭ ىرگەتاسى ورنىنا كاپسۋلا قۇيۋ ءراسىمىن قاراتوبە اۋدانىنىڭ اكىمى جانات اسانتاەۆ پەن جوبا جەتەكشىسى ەرجان حاسانوۆ جاسادى. سالتاناتتى شاراعا مارقۇم قايىرجان حاسانوۆتىڭ جۇبايى رىستى كاكىمقىزى قاتىسىپ, مۋزەي قۇرلىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
ايتا كەتەيىك, 1918-1919 جىلدارى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى باسقارعان, اۋەلى «ويىل ءۋالاياتى», كەيىن «الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس بولىمشەسى» اتانعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ءبىر سيەزى 1918 جىلى اقپان ايىندا ءدال وسى قاراتوبە اۋىلىندا, ءشارىپ تاتاردىڭ مەشىتىندە وتكەن ەكەن. جيىنعا ەلگە تانىمال, بەدەلدى, بيلىگى ءجۇرىپ تۇرعان اتقامىنەرلەر مەن ءدىن يەلەرى, ەل-جۇرتقا سىيلى اقساقالدار, ءتىپتى الىس ماڭعىستاۋدان دا ارنايى دەلەگاتسيا قاتىسقان. وسى سيەز جايلى ساكەن سەيفۋللين «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا: «قاراتوبەدە بولعان سيەزگە ورال وبلىسىنىڭ بار وقىعان قازاقتارى جينالدى. باستىقتارى – ەكى دوسمۇقانبەت ۇلى. سيەز مەشىتتە. مەشىت لىق تولعان. ءۇي ءىشى ابدەن بۋلىقتى. ەسىك بەرىك. سيەزگە كىرە الماعان جاي بۇقارا حالىق انتالاپ مەشىتتى اينالىپ العان. اشىق تەرەزەلەردەن باستارىن سۇعىپ, تالاس سوزدەردى تىڭدادى» دەپ جازعان.
وكىنىشتىسى, سيەز وتكەن مەشىت عيماراتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتپەدى. بىراق بۇرىن مەشىت تۇرعان الاڭقايعا قاراتوبە اۋدانى اكىمدىگى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ, تاس توسەپ, اباتتاندىرعان بولاتىن. الاشوردا مۋزەيى وسى تاريحي الاڭنىڭ ءسانى مەن ءمانىن تولىقتىراتىن عيماراتقا اينالاتىن بولدى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, الاشوردا مۋزەيى ولكەتانۋشى جازۋشى قايىرجان حاسانوۆتىڭ مەموريالدىق مۇراجايىمەن ءبىر شاڭىراقتا بولادى. مۇنىڭ دا ءمانىسى بار: ءتىرى كەزىندە «قاراتوبە اۋدانىنىڭ گەرودوتى» اتانعان قايىرجان اعامىز جۇزگە جۋىق كىتاپ باسىپ شىعاردى. ونىڭ باسىم بولىگى قاراتوبە وڭىرىنەن شىققان تانىمال تۇلعالار, الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى بولاتىن. ءتىپتى قايىرعان اعامىزدىڭ اتاسى, قازاقتىڭ تۇڭعىش مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى تولەگەن يمانعازيەۆ تە جوعارىداعى قاراتوبە سيەزىنە قاتىسقانى ءۇشىن 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەدى. سوندىقتان الاشوردا تاقىرىبى – ولكەتانۋشىنىڭ ءومىر بويى ىزدەنگەن, تىرنەكتەپ جيناعان قازىناسى دەر ەدىك.
- مۋزەي قۇرىلىسىن بۇيىرسا كەلەر جىلى جازدا اياقتايمىز. وعان دەيىن مۋزەيگە قويىلاتىن جادىگەرلەر مەن ءتۇرلى قۇندى دەرەكتەر جيناستىرىلا بەرەدى, - دەيدى يدەيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى نۇرجان قايىرجان ۇلى.
باتىس قازاقستان
