سەنىم مەن سەرپىن
سارسەنبى, 16 قاڭتار 2013 7:37
ءبىز عالامات عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. بۇل عاسىر – قازاق عاسىرى, بۇل عاسىر – قازاقستان عاسىرى. ءويتكەنى, سوناۋ اتامزاماننان بەرى ەل بولىپ كوسەگەسى كوگەرگەن مەملەكەت قۇرۋ بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانى ەدى. كەڭ ساحارانى ۇدەرە كوشىپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ شەكاراسىن جاساقتادى. ۇلان-عايىر دالادا ءوزىنىڭ كوشپەلى مادەنيەتىن قالىپتاستىردى.
سارسەنبى, 16 قاڭتار 2013 7:37
ءبىز عالامات عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. بۇل عاسىر – قازاق عاسىرى, بۇل عاسىر – قازاقستان عاسىرى. ءويتكەنى, سوناۋ اتامزاماننان بەرى ەل بولىپ كوسەگەسى كوگەرگەن مەملەكەت قۇرۋ بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانى ەدى. كەڭ ساحارانى ۇدەرە كوشىپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ شەكاراسىن جاساقتادى. ۇلان-عايىر دالادا ءوزىنىڭ كوشپەلى مادەنيەتىن قالىپتاستىردى.
عاسىرلار توعىستى, زامان وزگەردى, قوعام جاڭاردى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدەردە دە قازاقتىڭ باسىنان نە وتپەدى؟ 1896 جىلعى پاتشا ساناعى بويىنشا رەسەيدىڭ شەتكەرى ايماعىنداعى بۇراتانا دەپ اتالاتىن حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى قانداي ەدى؟ سول دەرەككە نازار اۋدارايىق. قازاقتار 3 ميلليون 900 مىڭ ادام ەدى. ال كورشى وزبەكتەر 2 ميلليون 900 مىڭ ادامدى قۇرايتىن. بۇگىنگى ستاتيستيكا مىنانداي: قازاقتار 10 ميلليون 500 مىڭنان اسسا, وزبەكتەر 27 ميلليون. بۇل الاساپىران ۋاقىتتاعى قازاقتىڭ قىرىلعان تاعدىرى. اشارشىلىق قازاق ءۇشىن قولدان جاسالىندى. گولوششەكيندىك ساياسات 3,5 ميلليون قازاقتى قىردى. ءبىر ميلليون قازاق تارىداي شاشىراپ اۋىپ كەتتى.
ۆكپ(ب)-ءنىڭ XVIII سەزىندە ۋكرايناداعى 4,5 ميلليون وپات بولعان حالىقتان كەيىن ەڭ كوپ قىرىلعان قازاق حالقى ەكەنى رەسمي مويىندالدى.
قازاقتىڭ قاندى قاسىرەتى وسىنداي!
دەسەك تە عاسىرلار توعىسىندا قازاقتىڭ باعى جاندى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى دا, حالىق تا ۇلى سىننان ءوتتى. عاسىرلىق جولدان ءوتتى. الەم كارتاسىندا تولىققاندى قازاق مەملەكەتى ورنىقتى. ەندى قازاق ەلى – شەكاراسى زاڭمەن بەكىتىلگەن قىتاي, رەسەي, وزبەك, قىرعىز مەملەكەتتەرى پارلامەنتتەرىندە راتيفيكاتسيادان وتكەن, زاڭدىق قۇقىعى مويىندالعان مەملەكەت.
قازاقستان الەمدىك ساياسي دودادان ءوزىنىڭ ورنىن الدى. قازاقتىڭ ەتەكتەگى باسى تورگە شىقتى. «ەلىمىز قايتا ەل بولدى, حالقىمىز قايتا حالىق بولدى», «كەدەي حالىقتى باي قىلدى, از حالىقتى كوپ قىلدى». مىنە, سوناۋ سەگىزىنشى عاسىردا كۇلتەگىن, تونىكوك قالدىرعان تاس جازۋ ءححى عاسىردا قايتا جاڭعىردى. قازاق قازاق بولعالى, قازاق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعالى قازاقتىڭ اتى مۇنداي شىققان ەمەس, قازاقتىڭ جۇلدىزى مۇنداي جانعان ەمەس!
ەندى قازاققا نە كەرەك! ەندى قازاق وركەنيەتتى 50 ەلدىڭ ەمەس, وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى كەرەك. بۇل مۇمكىن بە؟ وعان ءشۇبا جوق!
ءبىز قازاقستاننىڭ 21 جىلدىق قالىپتاسۋ, دامۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىن باستان وتكەردىك. ەلباسى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋلارىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭدەرىن كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, ونىڭ ورىندالۋ بارىسىن بىرگە قاداعالادىق. كەزىندە 2030 باعدارلاماسىن جاريالاعاندا, وعان دەيىن «كىم بار, كىم جوق» دەپ سارىۋايىمعا سالىنۋشىلار دا, جاڭا زامان بولسا دا ەسكى اۋەننەن جاڭىلمايتىن زارجاق وپپوزيتسيا دا بار-دى. بىراق, بارىنە زامان, بارىنە ۋاقىت تورەشى. سونىمەن, «قازاقستان − 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياساتى» اتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋىنىڭ ءتىنى نە؟ بۇعان بىلاي دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
– قۋاتتى دا تابىستى – تاۋەلسىز قازاقستان قۇرىلدى.
– بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرمەۋشىلىگى ساقتالعان زاماناۋي مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاستى.
– دەموكراتيالاندىرۋ مەن ىرىقتاندىرۋدىڭ جوعارى ستاندارتى قالىپتاسا باستادى.
– الەمدىك ەتالون ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كىشى وون دارەجەسىندەگى باعاعا يە بولدى.
– سوڭعى 15 جىل ىشىندە قازاقستان سەرپىندى دامۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
– ەكونوميكالىق رەيتينگى جونىنەن قازاقستان 51-ءشى ورىندى يەمدەندى.
بۇل نازارباەۆ بەلگىلەگەن وركەنيەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى ورىندالعانىنىڭ كورىنىسى ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟
قازاقستان الەمدىك ساياساتتىڭ ورداسىنا اينالدى. وبسە-گە جەتەكشىلىك ەتتىك, تەڭدەسى جوق استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى, سۆدا قالىپتى جۇمىس ىستەيدى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, ودكب-عا جەتەكشىلىك جاسادىق.
قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ يدەياسىن كوتەردى. اقش, رەسەي, قىتاي سىندى مەملەكەتتەر قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە قول قويدى.
21 جىلدا قول جەتكەن تابىستاردى تۇيىندەي ايتساق, وسى كەزەڭدە كاسىبي مەملەكەت قۇرىلدى, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ءوستى, ورتاشا ايلىق 9,3 ەسە, زەينەتاقى 10 ەسە ۇلعايدى. حالىقتىڭ اقشالاي كىرىسى 16 ەسە ءوستى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى قارىشتى دامىدى. 1997 جىلدان بەرى 942 مەكتەپ, 758 اۋرۋحانا سالىندى. سوڭعى 12 جىلدا جوعارى بىلىمگە بەرىلەتىن گرانت 182 پايىزعا ءوستى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ سوڭىن سارالايتىن, الدىن بولجايتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭارعان 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى.
بۇل ەلباسىنىڭ قازاقتىڭ قامىن ويلاعان كورەگەن ساياساتى. ۇلتتىڭ كوز تىككەن باعىتى. «كورىنگەن تاۋدىڭ الىستىعى جوق» دەيدى حالىق دانالىعى. ءححى عاسىر قازاق عاسىرى بولاتىنىنا بەرىك سەنىممەن جولداۋ ارناعان نازارباەۆ ءسوزى جۇرەككە جاقىن, كوزگە ىستىق, سەنىمگە بەرىك!
مۇنداي دامۋ ستراتەگياسى بىزگە نە بەرەدى؟ ءبىزدى قانداي قيىندىقتار مەن بەلەستەر كۇتىپ تۇر. ويتكەنى, جاھاندىق قاتەرلەر تولاستار ەمەس. الەم حالقى كۇرت وسۋدە. كۇنى كەشە الەم حالقى 6 ميلليارد ادامدى قۇراسا, ەندى 7 ميللياردتان استى. ال 2050 جىلعا قاراي ول 9 ميلليارد ادامعا جەتەدى دەپ كۇتىلەدى. جەر وسىنشاما ادامدى اسىراي الا ما؟ قازبا بايلىقتار جەتە مە؟ مىنە, وسىنداي سۇراقتار قازاقستاننىڭ دامۋ جولىمەن استاستىرىلا قارالدى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل جولداۋى ءوزىنىڭ ادامزات قۇندىلىقتارىمەن عانا ەمەس, ۇلتتىق ءوسىپ-وركەندەۋ جولىمىزدىڭ جاسامپاز باعىتتارىنىڭ ايقىندالۋىمەن قۇندى.
قازاقستان حالقىنىڭ ورتا جاسى 35-ءتى قۇراعانىمەن, دەموگراف عالىمداردىڭ ساراپتامالارىنا سايكەس «ەندى 40-جىلدان كەيىن 60-تان اسقان ادامداردىڭ سانى 15-كە تولماعانداردان اسىپ تۇسەدى». وعان الەمدەگى اشتىقتىڭ بەلەڭ الۋىن قوسىڭىز. مۇنىڭ ءبارى الەمدەگى زاڭسىز كوشى-قون پروتسەستەرىن ۇدەتە تۇسەتىنى بەلگىلى. ەگىنى جايقالىپ, مالى مارقايىپ, قازبا بايلىقتارى يگەرىلىپ, ۇلتى جاسامپازدىق تانىتىپ وتىرعان قازاق ەلى, قازاق مەملەكەتىنە وڭتايلى ءومىر ءسۇرۋ كەپىلى رەتىندە قاراپ, اتباسىن قالاي دا وسى جاققا بۇرعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى كوبەيمەسە, ازايماق ەمەس. مەنىڭ قولىمدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستانداعى ميگرانتتاردىڭ سانى 450 مىڭعا جۋىق. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ولار 1 ميلليونعا جۋىق ادامدى قۇراعان بولاتىن. بۇل قازاقستاننىڭ التىن ۆاليۋتالىق قورى شەتەلگە توعىتىلىپ جاتىر دەگەن ءسوز.
قازاقستاندا جۇمىس بار. بىراق ونى اتقاراتىن قازاق جوق. ءبىز ءوز قۇرىلىسشىمىزدى, ءوز ەتىكشىمىزدى دايارلاماي, ءوز ءونىمىمىزدى ءوزىمىز جيناماي بۇل پروتسەسس توقتاماق ەمەس. سوندىقتان دا ەلباسى ۇلتتىق يندۋسترياليزاتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋدى مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىنە قويىپ وتىر. «ءبىز تاياۋ بولاشاقتا كەرى ۇدەرىسپەن ەلدىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردەن بىزگە كەلەتىن ەڭبەك يمميگراتسياسىمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز ءابدەن مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز».
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسىنداي كەلەڭسىز جاعداياتتاردىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن ۇلتتىق سانالىلىقپەن قاتار «مەملەكەتتىك وي-سانانى» قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل ءار قازاقستان ازاماتى ءوز دەڭگەيىندە ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتۋى كەرەك دەگەن ءسوز. ەلباسى ۇسىنعان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياساتى ۇلتتى بىرىكتىرۋشى عانا ەمەس, ۇلتتى جۇمىلدىرۋشى ستراتەگيالىق ماقساتقا جۇمىس ءىستەيتىن بولادى. سونىمەن, الداعى كورىنگەن كوكجيەكتەر قانداي؟
ول باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا, پايدا اكەلەتىن ينۆەستيتسيا, ياعني شاشۋ ەمەس, جيناۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق پراگماتيزم.
ول – جاڭا كادر ساياساتى. ەندى ءبىر اكىمنىڭ, ءبىر ءمينيستردىڭ سوڭىنان سەڭدەي سوعىلىسىپ كوشىپ جۇرەتىن كادرلار كوشكىنى توقتاتىلادى.
– ول – قالىپتى بيۋدجەت ساياساتى, بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ وڭتايلى جۇمسالۋىن قاداعالاۋ;
– ول – ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق يندۋستريا;
– ول يمپورتتاۋعا لايىق ءونىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار پاركى;
– ول اۋىل كلاستەرىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ.
زامان وزگەردى, قوعام قالاي وزگەرمەك؟ بۇل جولداۋدا ەرەكشە ورىن العان ماڭىزى زور تالاپ: «مەملەكەت ءوزىنىڭ ءرولىن وزگەرتۋى ءتيىس», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل ماسەلەگە اسا بايىپپەن, ساراپتاپ قاراۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا قازاقستان زايىرلى, الەۋمەتتىك مەملەكەت ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. سول قالاي دامىماق؟! بايىپتاپ, ساراپتاپ قاراساق, قازاقستاندى جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى توسىپ تۇر ەكەن. مۇنىڭ وڭاي تيمەسى بەلگىلى. مۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاسىرمايدى. «مەملەكەت پەن نارىق اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى قايتا ءبولىسۋ» وڭاي ەمەس. مەملەكەتتىك بايلىقتا حالىقتىڭ ءوز ۇلەسى بار. «حالىقتىق ءىرو» سونىڭ ايعاعى. بۇل بولاشاقتا «قازترانسويل» سياقتى بارلىق ۇلتتىق كومپانيالارعا حالىقتىڭ ءوزى يە بولادى دەگەن ءسوز. بىراق «ۇركىپ, قورقىپ قالعان حالىق» باياعى پيكتەردىڭ كەبىن كيەمىز دەپ جالتاقتاي بەرگەنى جاسىرىن ەمەس. حالىققا مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تۇسىندىرەتىن سىندارلى اقپارات قاجەت. «قازترانسويلدىڭ» اكتسيالارى 28 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ جىعىلۋى بۇل سۇرانىستىڭ بولاشاقتا جالپىحالىقتىق سيپات الاتىنىنىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن.
2050 باعدارلاماسى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا سيپاتىن اشتى.
– كەدەيشىلىككە جول بەرمەۋ;
– مەملەكەت بولاشاقتا الەۋمەتتىك قولداۋدى تەك بۇعان مۇقتاج توپتارعا عانا كورسەتەدى;
– الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقىلىق قامتاماسىز ەتىلۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلەدى;
– انا مەن بالا قورعالا بەرەدى;
– جۇمىسسىزداردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋ ساياساتى ورىستەيدى;
– وڭىرلىك دامۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك تەڭگەرىمسىزدىك ماسەلەلەرىنە جەتە نازار اۋدارىلادى.
– كوشى-قون ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشىلەدى;
– ەڭبەك تولەمى ساياساتى جاڭعىرتىلادى;
– ۇلت بولاشاعى –ۇلت دەنساۋلىعى ەكەندىگىن ءتۇيسىنۋ جانە وسىعان وراي «مەديتسينانىڭ ساپاسىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن» قالىپتاستىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى;
– «جاھاندىق تەحنولوگيالىق ءتوڭكەرىستىڭ» اينالىمىنا قاتىسۋ كوزدەلگەن;
– مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جەتىلدىرىلەدى;
– مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جانە قازاقستاندىق دەموكراتيانى دامىتۋ;
– جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ;
– قازاقستاندىق پاتريوتيزم – كوپۇلتتى جانە كوپ كونفەسسيالى قوعامدى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ;
– قازاق ءتىلىن كەڭىنەن قولدانۋ ءجونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ;
– قازاقتىڭ بىرلىگى – ەلدىكتىڭ كىلتى ەكەنىن ساناعا قۇيۋ;
– ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ;
– ماڭگىلىك ەل بولۋ.
ۇلى بابالارىمىزدان قالعان ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا, كۇلتەگىن قالدىرعان مىناداي اسىل امانات بار: «بەگى حالقىن, حالقى بەگىن سىيلايتىن ەل ماڭگى جاسايدى».
ماڭگىلىك ەل يدەياسى ۇلتتى بىرىكتىرۋشى يدەولوگيا! ن.نازارباەۆ ءماڭگىلىك ەلدىڭ ۋىعىن قاداپ, شاڭىراعىن كوتەردى. ەندىگى ءسوز ۇلتتىڭ وزىندە, ينتەلليگەنتسيانىڭ سوزىندە!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر
ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.
