02 تامىز، 2019

توي جارىس

2347 رەت كورسەتىلدى

قازىر توي كوپ. وتكەندە استا-توك داس­تارقان باسىندا اتى التى الاشقا ءمالىم ءبىر اعامىز تىك تۇرىپ تىلەك ايتتى. «قازاق شارشاسا تويدان شارشاسىن، ءتاڭىرىم حالقىمدى وسىنداي دىر-دۋماننان ايىرماسىن». ەل وعان دۋ دا دۋ شاپالاق ۇردى كەپ. بۇل ارينە، شالا ماساڭ، توق حالىقتىڭ ءناپسى قالاۋىنا ءدوپ تيگەن ءسوز. بۇرىن بايقاماپپىز، قازىرگى توي – ءبازبىر پەندەلەر ءۇشىن كوڭىل كوتەرۋ قۇرالى ەكەن. ياعني، تويداعى توپالاڭ ادامدى ۋايىمنان ارىلتادى. سوندا اباي اتامىز «ۋايىم-قايعىنى ورىنسىز كۇلكىمەنەن ازايتپا، ورىندى قارەكەتپەن ازايت» دەپ بىلمەي ايتتى ما؟!

توتەلەپ ايتار بولساق، بۇگىنگى توقشىلىق ايدا باتىرلاتىپ، الدى-ارتىمىزعا قاراتار ەمەس. كۇللى قازاق دالاسى بەينەبىر توي جارىسقا تۇسكەندەي. بىرەۋ ايتار، تويدا تۇرعان نە بار دەپ. بىراق ونداعى استا-توك، اعىل-تەگىل ىسىراپتى قايتەسىز. قازاق «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەدى ەمەس پە؟ ونى از دەسەڭىز جاراتۋشى يە ءوزىنىڭ ۇكىم-ءسوزى قۇران كارىمنىڭ «اعراف» سۇرەسى، 31-ءشى اياتىندا: «ىشىڭدەر، جەڭدەر بىراق ىسىراپقا جول بەرمەڭدەر! راسىندا اللا تاعالا ىسىراپ قىلۋشىلاردى جاقسى كورمەيدى» دەپ، ءبىز ءتارىزدى وسال قۇلدارىنا اشىق ەسكەرتىپ تۇرعان جوق پا؟!

«اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس...» دەپ اباي دانا ايتقانداي اللا ەشقاشان وتىرىك ايتپايدى. دەمەك، ءبىزدىڭ قازىرگى ىسىراپشىلدىققا جول بەرىپ وتىرعان توي جارىسىمىز ءبىر كۇنى جاساعاننىڭ قاھارىن شاقىرماسا يگى ەدى.

وتكەن ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسى ءدال بۇگىندەي اس-تويدىڭ بۋىنا بولەنىپ، اسىپ-تاسىدى. ايتالىق رەۆوليۋتسيونەر-جازۋشى سابىر شاريپوۆتىڭ ايتۋىنشا، 1860 جىلى ۇلىتاۋ وڭىرىندە اتاقتى باي ەردەن ساندىباەۆقا اس بەرىلگەن ەكەن. وعان اقمولا، سىرداريا، تورعاي وبلىسىنان ادامدار شاقىرىلعان. اسقا 160 جىلقى، 200 قوي سويىلعان. ءبىرىنشى كەلگەن اتتىڭ بايگەسىنە – 100 جىلقى، ەكىنشى اتقا – 50، ءۇشىنشى اتقا – 30، تورتىنشىگە – 25، 5-9-شى ورىنعا ىلىككەن جۇيرىكتەرگە – 20 جىلقىدان، 10-15-ءشى ورىنعا تۇراقتاعاندارعا – 7 جىلقىدان، ودان كەيىنگى 5 ورىنعا – 5 جىلقىدان، اس ۇستىندە ولەڭ-جىر ايتقان اقىن-انشىلەرگە – 25 جىلقى، بارلىعى – 620 جىلقى، 200 قوي جۇمسالسا، 1894 جىلى ءبىر باسىنا 2600 جىلقى بىتكەن قارقارالى ۋەزىنىڭ بايى جامانبالا قۇرمانوۆقا اس بەرىلىپ، وعان 160 قوي، 100 جىلقى سويىلىپتى. سول سياقتى 1885 جىلى وكرۋگتىڭ اعا سۇلتانى بولعان مۇسا شورمانوۆتىڭ اسىندا 150 ءۇي تىگىلىپ، 200 جىلقى، 400 قوي سويىلعان. ات بايگەسىنە 100 جىلقى تىگىلسە، ەرەيمەنتاۋدا وتكەن ساعىنايدىڭ اسىندا جۇمسالعان شىعىن ايگىلى ءتاج ماحال ماۆزولەيىن سالۋعا جۇمسالعان قارجىمەن پارا-پار تۇسكەندەي.

ءبىز بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز. جوعارىداعى الاپات اس-تويلاردان قازاق نە ۇتتى؟ ءىشتى، جەدى، ماقتاندى، مال-مۇلكىن ىسىراپ قىلدى. بەس تيىن پايدا كورمەدى. قازاقتىڭ وسى قىلىعىن كوزىمەن كورگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ جارىقتىق، «بۇل جۇرت توي دەپ شاشىلدى، اس دەپ شاشىلدى، ار، ءبىلىم دەپ داۋلەت شاشارعا قاي قازاقتىڭ قايراتى جەتەدى؟!» دەپ كۇرسىنسە، ءدىن ءىلىمىنىڭ شاريعي ۇكىم-قۇقىن جاقسى بىلەتىن عۇمار قاراش اتامىز «ياپىرماي، ارتىق دۇنيە تىلەپ، ارتىق ىسىراپ قىلماڭدار – ونىڭ وتەۋىن تولەي الماي قالماساڭدار يگى ەدى» دەپ، مۇنداي جۇگەنسىز ىسىراپتىڭ كەشىكپەي جازا-سۇراۋى بولارىن ءبىلىپ اھ ۇرىپتى.

راسىندا، كوپ كەشىكپەي استا-توك ىسىراپ­تىڭ جازا-سۇراۋى بولدى دا. ويتكەنى اللا تاعالا ء«انبيا» سۇرەسىنىڭ 9-شى اياتىندا: «ىسىراپ جاساۋشىلاردى قۇردىمعا جىبەرەمىز» دەگەنى سياقتى، جوعارىداعى جەلىنبەگەن اس، توگىلگەن تاماق، ارادا شيرەك عاسىر وتكەندە، ياعني مەشىن جىلى (1931) الدىمىزعا جەمتىك بولىپ تارتىلدى.

وقىرمان رەنجىمەسىن، بۇل ءسوزدى تابالاپ ەمەس، تارىققاننان ايتىپ وتىرمىز. ءتاڭىردىڭ بۇيرىعىمەن قيىن-قىستاۋ كۇندەردەن ءوتىپ، ەجەلگى مەكەندە ەلدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ، ەگەمەن ەل بولىپ وتىرمىز. قازىرگى بۇلانايى بۇلدىراپ، قۇندىلىعى قۇلدىراپ، اتاقتى موڭكە بي ايتقانداي: «كولدىڭ سۋى ءبىتىپ، تابانى قالعان، اتتىڭ جۇيرىگى كەتىپ، شابانى قالعان، جاقسىنىڭ اتاعى كەتىپ، ازابى قالعان، اۋليەنىڭ ارۋاعى كەتىپ، مازارى قالعان» نەمەسە قازىرگى كوزى ءتىرى شايىر تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆتىڭ ««دۋ-دا دۋ ويناق سالىپ الەم-ءدۇبىر، زامانا قوزعاپ كەتتى-اۋ زارەمدى ءبىر! اراممەن اۋىزدانعان قانسىز ۇرپاق، قازاقى ءسوزدى ۇقپايدى، ولەڭ تۇگىل!» دەگەنىندەي، ءدال قازىر قازاق ەش قاتەلەسۋگە، قۇداي قابىل كورمەيتىن ءىستىڭ جالىنا جارماسۋعا استە بولمايدى.

توي ارقىلى جارىسىپ، باسقادان وزام دەۋ ۇلكەن قاسىرەت. اباي اتامىز 18-ءشى قاراسوزىندە: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەدى ەمەس پە؟! ەندەشە، قازاق بالاسى، توي جارىستى توقتاتىپ، ار مەن ءىلىم جارىسىنا ۇمتىلساق ەكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار