«جاسىل ەكونوميكا» – تازا ەكولوگيا باستاۋى
سارسەنبى, 5 ماۋسىم 2013 1:32
مەملەكەتىمىزدىڭ التىن كاپيتالى سانالاتىن ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ تانىندە اقاۋ, جانىندا كىربىڭ بولدىرماۋ ماسەلەسى ەل بولعالى بەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتىپ كەلە جاتقان تاباندى تاپسىرماسى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: ء«بىز ەكولوگيالىققا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتى برەندتەر قۇرۋعا ءتيىسپىز. ناتيجەسىندە مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الدىنا – ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس سالاسىنداعى جاھاندىق ويىنشى بولۋ مىندەتىن قويامىن», دەدى. قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزەتىن قۇرىلىمداردى بىرتە-بىرتە جويىپ, وعان بالاما كوزدەرىن تابۋ قازىر قولعا الىنۋ ۇستىندە.
سارسەنبى, 5 ماۋسىم 2013 1:32
مەملەكەتىمىزدىڭ التىن كاپيتالى سانالاتىن ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ تانىندە اقاۋ, جانىندا كىربىڭ بولدىرماۋ ماسەلەسى ەل بولعالى بەرى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتىپ كەلە جاتقان تاباندى تاپسىرماسى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: ء«بىز ەكولوگيالىققا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتى برەندتەر قۇرۋعا ءتيىسپىز. ناتيجەسىندە مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الدىنا – ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس سالاسىنداعى جاھاندىق ويىنشى بولۋ مىندەتىن قويامىن», دەدى. قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزەتىن قۇرىلىمداردى بىرتە-بىرتە جويىپ, وعان بالاما كوزدەرىن تابۋ قازىر قولعا الىنۋ ۇستىندە. وبلىسىمىزدا تابيعاتتى تازا ساقتاۋ بويىنشا «جاسىل ەكونوميكا» جوبالارى جاسالىپ, ىرگەلى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. سونىڭ ءبىرى – كۇن نۇرىنان قۋات ءوندىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – جەل ەنەرگەتيكاسىن زامان تالابىنا ساي قولدانىسقا ەنگىزۋ, سول ارقىلى تابيعاتتى تازا ساقتاۋ.
ەلباسى جولداۋىنداعى ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنىڭ دەنى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە, سۋ, تابيعي رەسۋرستاردى, ەنەرگەتيكالىق, تاعى دا باسقا ادام ومىرىنە قاجەتتى دۇنيەلەردى تازا ساقتاي وتىرىپ, دامىتۋ جولدارى ايقىندالعانىن كورىپ وتىرمىز. سول سەكىلدى, «جاسىل كوپىر» سەرىكتەستىك باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلاتىن شارالارعا قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, عىلىمي نەگىزدەر قالاي وتىرىپ, تابيعاتتى كەرەگىمىزگە قاراي يگەرۋ, يگەرىلگەن بايلىقتى ءتيىمدى تۇتىنۋ, ياعني, بايتاق جەرىمىزدىڭ ءار ءتۇپ جۋسانىن ساقتاۋ كوزدەلگەن. وسىنداي ەلدىك ءىستى ءمىنسىز اتقارۋدىڭ زاڭنامالىق جول-جوسىعىن پرەزيدەنتتىڭ تاياۋدا بەكىتكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما تۋرالى» جارلىعىندا جان-جاقتى دايەكتەلگەن. مىسالى, «ەل الدىندا تۇرعان «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى نەگىزگى باسىم مىندەتتەر:
1) رەسۋرستاردى (سۋ, جەر, بيولوگيالىق جانە باسقا) پايدالانۋ مەن ولاردى باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; 2) قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ, جاڭالارىن سالۋ; 3) قورشاعان ورتاعا قىسىمدى جۇمسارتۋدىڭ رەنتابەلدىك جولى ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ; 4) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, سونىڭ ىشىندە سۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى», دەي كەلىپ, «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمداما 3 كەزەڭدە ىسكە اساتىنى العا تارتىلادى. بۇل ەكولوگيا سالاسىندا جۇرگەن ازاماتتارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلىپ وتىرعانى بەلگىلى.
وتانىمىزداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى «جاسىل ەكونوميكا» اياسىندا شەشۋ جايى VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمى كەزىندە جان-جاقتى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان ەدى. ول قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى ۇيىتقى بولىپ «يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا – «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ» دەگەن تاقىرىپتا وتكىزگەن حالىقارالىق سەسسياسى ەدى. سەسسياعا قاتىسۋشىلار الدىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ بايانداما جاساپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىز جوعارىدا ايتقان, «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتكەنىن, سول قۇندى قۇجات نەگىزىندە جىل سايىن ەلىمىزدە «جاسىل» مودەرنيزاتسياعا ۇلتتىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىن قۇرايتىن ينۆەستيتسيالار سالۋ قاراستىرىلىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, پرەزيدەنتتىڭ: «2050 ستراتەگياسى قازىرگى ەڭ باستى مىندەت. ماقسات ايقىن, جاقسى ءارى ءتيىمدى ۇكىمەت بار. مەملەكەت ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىندە تۇر. بۇل «جاسىل ەكونوميكا» بويىنشا مىندەتتى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, مىندەتتى ورىنداۋ وڭايعا سوقپايدى. بىراق, ءبىز قۋاتتى ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى مۇراتىمىزعا جەتەمىز», دەگەن ەدى. ول سونىمەن قاتار, مەملەكەتىمىز دامۋ قارقىنى جاعىنان وڭىردە كوشباسشى بولىپ وتىرعانىن, تابيعي كاپيتالدىڭ مول ەكەندىگىن العا تارتىپ, رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن جەتكىزىپ, بۇل وتانىمىزداعى تابيعي ەكوجۇيەنى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن نازارعا سالعان بولاتىن.
ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا, الدا ايتىلعان اۋقىمدى جۇمىستاردى ءمىنسىز ورىنداۋ جولىندا 3 نەگىزگى ماسەلەنى ايقىنداۋىمىز كەرەك سەكىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كۇن ساناپ وركەندەپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق الەۋەتتى بۇدان دا ءتيىمدى ەتىپ, العا وزدىرا بەرۋ, ەكىنشى – الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تياناقتى ويلاستىرۋ, ءۇشىنشى – باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ باستى كەپىلى بولىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ ەكولوگياسىن «جاسىل ەكونوميكا» تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە جەتىلدىرىپ, ۋاقىت وتە كەلە ونى ءداستۇرلى سالتقا اينالدىرۋ.
«جاسىل ەكونوميكانى» قالىپتاستىرۋدا كوپتەگەن ەكولوگيالىق پروبلەمالار الدان شىعىپ وتىر. ونىڭ باستىلارىنا توقتالار بولساق, ءاربىر ازامات ءوزى كۇن كەشىپ وتىرعان وتباسىنان باستاپ, وتان اۋماعىن تازا ساقتاپ, لاستانۋدان قورعاۋ, اۋا مەن سۋدىڭ ب ۇلىنۋىنە جول بەرمەۋ, جەردىڭ توزۋىنا, كەيبىر وزەن-كولدەردىڭ شاراسى تارىلىپ بارا جاتقانىن جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسۋ. ەگەر ءبىز وسى ايتقانداردى ۋاقىتىندا اتقارا الماساق, اتا-بابامىزدان قالعان باستى بايلىعىمىزدى توزدىرىپ الۋىمىز مۇمكىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىپ, سونى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, EXPO-2017 بۇكىلالەمدىك كورمەسىن ۇيىمداستىرۋدى استانا تورىنە اكەلۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ ارعى جاعىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, ءتىپتى, كوڭىل-كۇيىن كوتەرۋ – ءبارى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قورشاعان ورتاعا تاۋەلدى ەكەنى انىق. «جاسىل ەكونوميكا» باعىتىن تاڭداۋدىڭ نەگىزىندە وسىنداي عۇمىرلىق ىستەردى ىلگەرىلەتىپ جاتىرمىز. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ازاماتتار ەڭبەك ەتۋمەن قاتار, نەنىڭ ءتيىمدى, نەنىڭ زالالدى ەكەنىن تانىپ, بىلسە ەكەن دەيمىز. جالپى, «جاسىل ەكونوميكا» 3 پرينتسيپكە سۇيەنۋى كەرەك, ونىڭ ءبىرىنشىسى – حالىققا جوعارى دەڭگەيدە, حالىقارالىق دارەجەدە قىزمەت كورسەتۋ, ءار جۇمىستى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇيلەستىرە دامىتۋ, ەكىنشىسى – ەلدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن قولعا الىنعان «جاسىلعا» جۇرتتى جۇمىلدىرىپ, جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتىن ورنىقتىرۋ, ءۇشىنشى – وسىنىڭ ءبارىن نارىق مەحانيزمىنە بەيىمدەپ, تولىق مەڭگەرىپ شىعۋ. اۋىلدىڭ كوركەيۋى, ءوسىپ-ءونۋى ارقىلى حالىقتىڭ تۇرمىسىن وڭالتۋعا بولادى. ولاردىڭ اينالىسىپ وتىرعان شارۋاسىنا ساي ەكولوگيا تالاپتارىنان ماعلۇمات بەرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز سانالادى. اسىرەسە, پايداعا اسپاي جاتقان جەرلەردى يگىلىككە جاراتۋ, سۋ كوزدەرىن زايا جىبەرمەۋ جاعى دا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال قالا, اۋىل, ەلدى مەكەندەردەگى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, كوگالداندىرۋ ءىسى بيىك دارەجەدە بولۋىن ويلاستىرۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى. كەيبىر ەسكى عيماراتتاردى بۇزىپ ورنىنا جاڭا تۇرعىن ءۇي نەمەسە مەكەمە مەكەنجايىن تۇرعىزۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق تالاپتار ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلىپ, كوگالداندىرۋعا بولىنەتىن جەر الدىن الا جوسپارلى تۇردە شەشىلسە, ۇتىلماسىمىز انىق. ءومىردىڭ ءنارى دە, ءارى دە سۋ ەكەنى ءمالىم. ءتىپتى, كەيبىر وزەن-كولدەردىڭ ەرنەۋىنەن تومەندەپ بارا جاتقانى قاي-قايسىمىزدىڭ دا جانىمىزعا باتپاي قويمايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىزسۋدى پايدالانۋ 8 ەسە ءوسىپتى, وسى جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي, كوپتەگەن ەلدەر سۋدى سىرتتان الدىرۋعا ءماجبۇر بولادى. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىر بولىپ وتىر. بىزگە ساپالى اۋىزسۋ جەتىسپەيدى. بىرقاتار وڭىرلەر ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتۋدا», دەپ قاداپ ايتۋى تەگىن بولماسا كەرەك. وسى جاعىنان كەلگەندە ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدىڭ تاۋلى ايماقتارىنداعى تازا سۋدى ساقتاۋ, لاستاماۋ جايىن جۇرتشىلىق ءار ساعات سايىن ەستە ۇستاعانى ءلازىم.
«جاسىل ەكونوميكا» اياسىندا ەنەرگيا تاپشىلىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن – جاڭارۋ ەنەرگياسىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگى تۋىنداۋدا. مۇنى ءار ءوڭىر جەر جاعدايىنا قاراي جۇزەگە اسىرۋىنا بولادى. ايتالىق, يسپانيا, دانيا مەملەكەتتەرى جەل گەنەراتورلارى بارلىق تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزىن, ال گەرمانيا 10 پايىزىن وندىرۋگە قول جەتكىزىپتى. بۇل ىستە سوڭعى جىلدارى كورشىمىز قىتاي مەملەكەتى كوش باستاپ كەلەدى. بۇكىلالەمدىك جەل ەنەرگياسى اسسوتسياتسياسىنىڭ (بجەا) مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2011 جىلى الەمدەگى بارلىق جەل ەنەرگياسىنىڭ جالپى قۋاتى 237 گيگاۆاتتى قۇراپتى. بۇل 280 يادرولىق رەاكتورى قۋاتىنىڭ كولەمىنە تەڭ كەلەتىن كورىنەدى. الەمدە 380 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن بىلەمىز. بجەا بولجامى 2020 جىلعا قاراي جەل گەنەراتورلارىنىڭ جالپى قۋاتى 4 ەسەگە ءوسىپ, 1 مىڭ گيگاۆاتت ەلەكتر وندىرەتىن بولادى. مىنە, وسىنداي جۇمىستار ءبىزدىڭ وبلىستا دا قولعا الىنىپ, ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. سونىڭ ءبىر دالەلى, تمد-دا العاش رەت ىسكە قوسىلعان رايىمبەك اۋدانىنداعى مويناق سۋ ەلەكتر سۋ ستانساسى دەر ەدىم.
«جاسىل ەكونوميكا» اياسىندا بىتىرەتىن ءبىر ەلەۋلى جۇمىس ول – تۋريزم ماسەلەسى. وبلىسىمىزداعى كورىكتى, تۇنىق سۋلى, تۇعىرلى جەرلەردەن تۋريزمگە جول اشساق, سول ماڭدا تۇراتىن حالىققا ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. كوپتەگەن ازاماتتارىمىز بيزنەس كوزدەرىن اشىپ, تۇرمىستارىن تۇزەر ەدى. قازىر الاتاۋدىڭ باۋرايىنا ورنالاسقان تۇماداي تۇنىپ جاتقان كولساي مەن شارىن شاتقالىندا تۋريزم قولعا الىندى. سول سەكىلدى, ءبىر زاماندا تاسقىننىڭ كەسىرىنەن جويىلىپ كەتكەن ەسىك كولىن قالپىنا كەلتىرىپ جاتساق, قىرۋار قارجى قازىناعا تۇسەر ەدى. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما كولىكتىڭ كوبەيۋىندە بولىپ تۇر. ونىڭ اراسىندا تالاپقا جاۋاپ بەرمەيتىن ەسكىلەرى دە جەتىپ ارتىلادى. سولاردان شىعاتىن كومىرتەك ديوكسيدى (سو2) قورشاعان ورتانى لاستاپ جاتىر. ءبىزدىڭ وبلىستا ءتورت شەكارالىق بەكەت بار. ولار – قورعاس, قالجات, قارقارا جانە دوستىق. وسى بەكەتتەردەن ءبىر تاۋلىك ىشىندە 500-600 اۆتوكولىك وتەدى. ال ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانىن تەكسەرەتىن بىزدە ەكولوگيالىق بەكەت جوق. بىزدەن كورشى مەملەكەتتەرگە باراتىن كولىكتەردىڭ ءار قادامى, ياعني, جانار-جاعارمايدىڭ, زاتتاردىڭ تازالىعى قاپىسىز قاداعالانىپ, تالاپقا ساي بولماسا, قارىس قادام باستىرمايدى. الداعى ۋاقىتتا سونداي ەكولوگيالىق بەكەتتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سالىنسا, قاتاڭ تەكسەرۋلەر بولسا, قورشاعان ورتامىزدىڭ تازالىعىنا سەپتىگى تيەر ەدى.
ءبىز بۇل ماسەلەلەردى بۇگىن وتانىمىزدا اتالىپ ءوتىپ جاتقان قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىنە قاراي قوزعاپ وتىرمىز. شىنىندا, بايلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋ ىسىندە زور جاۋاپكەرشىلىك – ەكولوگيا ەنشىسىنە تيەدى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن, مىنا ءبىر مىسالدى العا تارتساق دەيمىز. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە ەنەرگەتيكالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ كەزىندە اتموسفەراعا جىل سايىن 734 ميلليون زياندى زاتتار مەن 26 ميلليارد توننا كومىرسۋتەك ديوكسيدى شىعارىلادى ەكەن. بۇل تابيعاتتى لاستاۋ ءوز الدىنا پلانەتامىزدىڭ جىلىنىپ كەتۋىنە اكەلىپ جاتقان جايى بار. الىسقا بارماي-اق, ىلە الاتاۋى مۇزداقتارى 50 جىلدا 45 پايىز ەرىگەنى انىقتالعان. ونىڭ كەيبىر مىسالىن كەزىندە بۇرقىراپ اققان بۇلاقتاردىڭ ازايۋىنان كورۋگە بولادى. الەمدەگى بىردەن-ءبىر 22 تاۋ وزەنى بار الماتى وبلىسىنىڭ ەكولوگياسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدى ەل بولىپ بۇگىن قولعا الساق, مۇنداي جۇمىستار كەلەر ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەي, ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا بەرەدى.
قاليجان مالىبەكوۆ,
الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى
بويىنشا بالقاش-الاكول ەكولوگيا
دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى.
الماتى وبلىسى.
