شىندىعىندا قاپەزدى ۇرپاق نەگە ۇمىتپايدى؟ جىل وتكەن سايىن ونىڭ ەسىمى ۇرپاق ساناسىندا قايتا-قايتا جاڭعىرىپ, ءار جۇرەكتىڭ تورىنەن ورىن الىپ كەلەدى. نەگە؟
وتكەن تاريحىمىزعا كوكتەي شولىپ كوز تاستاساڭىز, كەيىنگىنىڭ ەسىندە ميلليونداردىڭ اراسىنان ساناۋلىلارى عانا قالادى ەكەن. مىسالى, 1150 جىل ارالىعىندا قانشاما ۇرپاق ومىردەن وزدى. قانشاما ۇرپاق جاڭالاندى. جاڭعىردى. قانشاما مەملەكەتتەر اۋىستى. قانشا رەت ساياسات وزگەردى. سول سانداعان وزگەرىستەر مەن الماسۋلاردى باستان كەشكەن سان ۇرپاقتىڭ اراسىنان ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم مويىنداعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ تۇلعاسى ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەپ كەلەدى. ويتكەنى ول قارا باستىڭ يگىلىگىن ەمەس, بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتادى.
ءبىر ۇرپاقتان سوڭ ءبىر ۇرپاق وسىدان التى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن اسانقايعى ءسابيت ۇلىنىڭ, قازتۋعان جىراۋدىڭ, شالكيىز جىراۋدىڭ, بەس عاسىر بۇرىن عۇمىر كەشكەن دوسپامبەت جىراۋدىڭ, جيەمبەت جىراۋدىڭ, ءۇش جارىم عاسىر بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ, كەشەگى ءسۇيىنبايلار مەن جامبىل, كەنەن اتالارىمىزدىڭ اتىن ايتىپ, جىرىن جاتتاپ, جۇرەگىنە ساقتاپ كەلە جاتقان سەبەبىنىڭ سىرى نەدە؟ سەبەبى – ولار دا قاراقان باسىنىڭ قامىنا ءسوز سويلەمەگەن, قۇلقىنى ءۇشىن حان الدىندا دا قۇلدىق ۇرماعان.
شوقان, ىبىراي, ابايلاردى اۋىزعا الساق تا وسى شىندىق اتويلاپ الدىڭنان شىعادى.
ال ەندى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە الاشتىڭ قامىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتار باستاعان زيالىلار دا جەكە باسىنىڭ اماندىعى ءۇشىن ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى ءوز ورنىن يەلەنۋى ءۇشىن جانىن ارىنا ساداعا ەتتى. سولاردىڭ كەزىندە دە جەلىلەپ بيە بايلاعان, مىڭعىرعان ت ۇلىك ايداعان بايلار دا, شىرەنگەندە اتتىڭ ۇزەڭگىسىن ۇزگەن شەنەۋنىكتەر دە, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن ءسوزۋارلار دا, اياقتىعا جول بەرمەيتىن بەلسەندىلەر دە ءومىر ءسۇردى. ولاردى ۇلت ۇرپاعى ىزدەمەيدى. ىزدەمەيتىن سەبەبى بىرەۋ-اق. ولار ۇلتىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, سوڭعى دەمى قالعانشا كۇرەسكەن جوق. جۇرەگى ەلىم دەپ سوقپاعان سوڭ, تىلەگى ەل تىلەگىمەن ءبىر بولماعاننان كەيىن دە ولار وزىنەن-ءوزى ۇمىتىلدى. ۇرپاقتىڭ جادىندا ۇلتى ءۇشىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن يگى ءىس ىستەگەندەر عانا قالادى.
ۇرپاعىنىڭ جادىندا ۇنەمى جاڭعىرا بەرەتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – اعارتۋشى, اقىن, كومپوزيتور قاپەز. ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ساليقالى سوزىمەن دە, ىزگىلىكتى ىسىمەن دە, ورەلى ونەرىمەن دە, ۇزدىكسىز كۇرەسكەنى ءۇشىن دە ستاليندىك-گولوششەكيندىك قۋعىن-ءسۇرگىن قۇربانى بولدى. ويتكەنى ول اعاش كەرەگەلى, الاش ۇراندىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ەدى. «الدىڭعى قاتارىندا» دەپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىندىك بىرنەشە سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن, ول ءبىلىمدى بولدى. ءبىلىمدى بولاتىنى – ونىڭ اكەسى بايعابىل ورتا شارۋا يەسى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولعاندىقتان, ورىس پەرەسەلەندەرمەن تامىر ەدى. ونىڭ ۇستىنە ۆاسيلي دەگەن كەلىمسەككە جالاڭاشتاعى پريستاۆ بەيبىت قاجىنىڭ قىستاۋىن الىپ بەردى دە, امالسىز ورىسپەن قورا-قوپسىسى ارالاسىپ كەتتى. قاپەز ءۋاسىلدىڭ بالالارىمەن بىرگە ويناي ءجۇرىپ ءتىل ۇيرەندى. اتاسى بەيبىت قاجى نەمەرەسىنىڭ العىرلىعىن ەرتە بايقاپ, جاركەنتتەگى ءۋاليبايدىڭ مەشىتىنىڭ قاسىنداعى مەدرەسەگە وقۋعا بەرگەن بولاتىن. ول وقۋدىڭ قاپەزگە پايداسى تيمەسە, زيانى تيگەن جوق. بەيبىت قاجى مەككەگە بارعان ساپارىندا تۇركيالىق وقىمىستىلارمەن تانىس بولىپ قالادى. ءجون سۇراسقاننان سوڭ ولاردىڭ تۇركى قانداس باۋىرلارىنا ءبىلىم بەرۋگە قۇشتار ەكەنىن بىلەدى. قاجى ءوزىنىڭ نەمەرەسىن ايتقاندا, تۇركيالىق ۇستازدار «جالعىز بولماسىن, شاماسى كەلسە, بەس-التى بالا بولىپ كەلسىن. جاپاندا جالعىز ءجۇرۋ قيىن بولادى, ءبىرىگىپ كەلسىن», دەگەندى ايتادى. سول كەزدەگى ءىرى باي, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى ءۋاليباي يۋلداشەۆ ارقىلى تۇركيادان كەلگەن ادامدارمەن جەڭۇشىنان جالعاسىپ, قاپەزدى ىستانبۇلعا وقۋعا جىبەرۋدىڭ جولىن تابادى. قاپەزدىڭ ءوزى عانا ەمەس, ساۋىتاقىن دەگەن ۇيعىر بالاسى, ءشارشىكەن دەگەن قاپەزدىڭ اۋىلداسى, تاعى ەكى بالا قوسىلىپ, بەسەۋى ىستانبۇلعا وقۋعا اتتانعان. بۇل 1911 جىلدار شاماسى. ىستانبۇلدان قاپەز, شارشىكەن, ساۋىتاقىن ۇشەۋى ەلگە امان ورالادى.
قاپەز ءدىني ساۋاتى تەرەڭدەپ, تۇرىكشە, پارسىشا, شاعاتايشا, ارابشا ءتىل ءبىلىپ, وزگە ەلدىڭ وركەنيەتىن ءوز كوزىمەن كورىپ كەلەدى. كەلەدى دە بالا وقىتۋدى قولعا الادى. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ءبىرجولاتا اعارتۋشىلىق جولعا ءتۇسىپ, مۇعالىمدىكپەن اينالىسادى. وسى باعىتتا كاسىبي بىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەكى مارتە (1920-1921 جانە 1927-1928 جج.) الماتىداعى مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن كۋرستى ءبىتىردى. سول كەزدەگى ونداي وقۋدى بىتىرگەن مۇعالىم ەڭ ءبىلىمدى سانالعان.
ەكىنشىدەن, ول قاتارداعى قاراپايىم كوپ مۇعالىمنىڭ ءبىرى ەمەس, قايراتكەر-اعارتۋشى بولدى. قايراتكەرلىگى سول –مۇعالىم بولىپ بارعان جەرىنىڭ بارىندە – جالاڭاشتا, تورايعىردا, سۇمبەدە, ەكاشادا, اقتوعايدا, توعىزبۇلاقتا, پودگورنىيدا (قىرعىزسايدا), كەگەندە مىندەتتى تۇردە مەكتەپ سالۋدى قولعا العان ادام. سول مەكتەپتەردە, ياعني قاپەز اشقان مەكتەپتەردە ول «حالىق جاۋى» اتانىپ, ۇستالىپ كەتكەنگە دەيىن, «سوتسياليستىك قازاقستان» كولحوزىنان 17, «جاڭا باعىت» كولحوزىنان 11, «ستالين» كولحوزىنان 69 ادام وقىپ, ساۋاتتانعان. بارلىعى 108 ادام. ءبىز وسى ەسكە تۇسكەن 108 ادامنىڭ ءتىزىمىن جاساعانبىز. ءتىزىم جاساۋعا 1989 جىلى 31 جەلتوقساندا قاپەزدىڭ شاكىرتتەرى 85 جاستاعى زيبا جەتەنوۆا, مۇقان جەتپىسباەۆ (1926 ج.ت.), مۇقاش امانجولوۆ (1919 ج.ت.), بۇقاباي ءتيىنوۆ (1908 ج.ت.), مامىت موشىعۇلوۆ (1908 ج.ت.), ءبىلال ءمادىرايىموۆ (1922 ج.ت.), اقاي سەرىكباەۆ (1920 ج.ت.), ءمازىم اباەۆ (1923 ج.ت.), كاميلا ابىشەۆا (1932ج.ت.), كاپا ءناسىروۆا (1929 ج.ت.), بايمۇقان اداسباەۆ (1927 ج.ت.), وڭتايبەك ابىشەۆ (1923 ج.ت.), ورازاي كوپباەۆ (1921 ج.ت.), مۇقان مولداسىنوۆ (1927 ج.ت.) ۇلى ەردەن قاپەزوۆ (1936 ج.ت.) قاتىستى. كەيىن بۇل ءتىزىمدى تولىقتىرۋعا بايتايبەك ءابىشوۆ, شوكەي ابىشەۆا, نۇرجىگىت, شاكىرتتەرى ءارىپباي وسكەنباەۆ, ءاۋجان نيازبەكوۆ اقساقالدار دا اتسالىسقان بولاتىن. تىزىمگە ەنگەن شاكىرتتەردىڭ اراسىنان اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆ, جازۋشى بۇقارا تىشقانباەۆ, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءاۋجان نيازبەكوۆ, سامسالى قوجابەكوۆ, جىرشى نۇراقىن قاسىمبەكوۆ ت.ب., تاريحتا اتى قالعان تۇلعالارعا اينالعان. قاپەزدىڭ تاعى ءبىر قايراتكەرلىگى – قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ جانىنان مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ مەكتەبىن اشقاندىعى. جازعى دەمالىس كەزىندە اۋداننىڭ بارلىق مۇعالىمى وسى مەكتەپكە كەلىپ ءبىلىمىن جەتىلدىردى. قاپەز سوندا ءدارىس وقىدى. وقىتۋدىڭ ءادىس- تاسىلدەرىن ۇيرەتتى. بالا وقىتۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ومىرگە ەنگىزگەن پەداگوگ قاپەزدىڭ بۇلاردان دا بيىك جانە ۇلت تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا كورسەتكەن جانكەشتى قايراتكەرلىگى 1932-1933 جىلدارداعى اشتىق كەزىندە انىق كورىندى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىعىنان اۋا كوشىپ ساي-سالا, جىلعا-جىراعا شاشىراي قاڭعىپ كەتكەن اش-جالاڭاش بوسقىنداردى ىزدەپ تاۋىپ, ءبىر ورتالىققا جيىپ, اشىنا تاماق, جالاڭاشىنا كيىم تاۋىپ بەرىپ, ول اۋىلدى «وبلاتكوم» دەپ اتاپ, سوعان ءوزى تىكەلەي باسشى بولعاندىعى. سول ەڭبەگى ءۇشىن وكىمەتتىڭ قۇرمەت گراموتاسىن دا العان بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, ول – اقىن. ساۋاتتى بولعان سوڭ جازىپ تا, بولتىرىك, كودەك, اجەك, رىسكەلدىلەرشە سۋىرىپ سالىپ تا ولەڭ شىعارعان. ءساتى تۇسكەن جەردە ايتىسقان دا. ونىڭ اقىندىق قارىمىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن بىزگە جەتكەن اندەرىنىڭ ماتىنىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ولەڭدەرىندە باسى ارتىق ءسوز, بوس تىركەس كەزدەسپەيدى. ءار تىركەستىڭ استارىندا تاريح بار, تاعدىر بار, شىندىق بار. ال ەندى ونىڭ ايتىستان دا قۇرالاقان بولماعانىن مىنا ەستەلىك ايتىپ بەرەدى:
«ول كەزدە مەن نەبارى 1 سىنىپتا وقيتىنمىن. اقتوعاي دەگەن جەردە قاپەزدىڭ تۋعان ءىنىسى, مەكتەپ ديرەكتورى سالبەننىڭ ۇيىندە مۇعالىمدەر ءماجىلىسى ءوتتى. قاپەز اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتور-ادىسكەرى بولاتىن. اۋدانداعى بار مۇعالىمگە باعىت-باعدار بەرىپ وتىراتىن بىردەن-ءبىر ادام وسى – قاپەم. ءماجىلىستىڭ ارتى ويىن-ساۋىق, قىزىقتى ايتىس-تارتىسقا ۇلاستى. اتامىز قاپەز سوزگە شەشەن, ويعا كەنەن, ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ادام ەدى. ءبىر كەزدە قاپەمە بەيسەنباي بوتىباەۆ دەگەن كىسىنىڭ ايەلى قاتيپا جۇمباق جاسىردى:
استىما مىنگەن اتىم قارا جورعا,
جورعامدى جورعالاتتىم تاقتاق جولدا.
ول اتىم ءبىر قۇدىقتان سۋ ىشەدى,
بەس كىسى توقتاتادى زورعا-زورعا, – دەپ كىدىرگەن قاتيپا دا كورىكتى, ونەرپاز جان ەدى. قاپەم از ويلانىپ وتىرىپ, «اۋ!» دەگەندە شۋلاعان ەل «نە دەر ەكەن؟» دەپ تىنا قالدى. سول ساتتە قاپەم ءارى قاراي ىركىلمەي:
جورعاڭىز – قالام بولار ىرىلداعان,
تاقتاق جول – داپتەر بولار بۇرىلماعان.
قۇدىعىڭ – سيا-ساۋىت سۋعاراتىن,
بەس كىسىڭ – بەس ساۋساعىڭ سىعىمداعان, دەپ جاۋاپ بەردى. جۇرت رازى بولدى,» دەپ ەسكە الادى قاپەزدىڭ باۋىرى ءابىشتىڭ بالاسى بايتايبەك اقساقال. بۇل ايتىس سوناۋ 90-جىلدارى «جەتىسۋ» گازەتىندە جاريالانعان دا ەدى.
تورتىنشىدەن, قاپەز جىرشى دا بولعان. شىعىس پوەزياسىنان وقىعاندارى مەن كوڭىلگە توقىعاندارىن, سونداي-اق, ەل اۋزىنان ەستىگەن ونەگەلى وقيعالاردى دا جىر قىلىپ شىعارىپ, شاكىرتتەرىنە ۇيرەتۋمەن دە اينالىسقان. 1991 جىلى «جەتىسۋ» گازەتىندەگى «قايداسىڭدار, قاپەزدىڭ شاكىرتتەرى؟!» دەگەن ماقالادا قاپەزدىڭ ءتول شاكىرتى, جىرشى نۇراقىن قاسىمبەك ۇلى تۋرالى جاقسى ايتىلعان. سوندا جىرشى نۇراقىن قاسىمبەك ۇلى قاريا قاپەزدەن «ەسالاڭ بايباتشا», «جان مەن ءتاننىڭ ارىزداسۋى», «ادام اتا – حاۋا انا», «تۋعانباي مەن قوڭىرباي», «زارقۇم», «ءجۇسىپ – زىليحا», «مۇڭلىق- زارلىق» سەكىلدى ت.ب., شىعىستىق ۇلگىدەگى قيسسا-داستانداردى جاتتاعانىن ەسكە العان. دەمەك, قاپەز فولكلورلىق جانە اۋىزشا ادەبيەتتىك جاۋھارلاردان سۋسىنداپ قانا قويماي, ول مۇرالاردىڭ ۇلت ۇرپاعىنىڭ يگىلىگىنە جاراۋى جولىندا دا قايراتكەرلىك تانىتقان تۇلعا.
بەسىنشىدەن, ول – سازگەر. ايتايىن دەگەندەرىن اينالاسىنا انمەن جەتكىزۋدى ءجون كوردى. «حالىقتىڭ ءانى كەتسە, ادەبيەتى جەسىر قالادى, ءسانى كەتەدى, ءسانى كەتسە, جانى كەتەدى...» دەگەن ءوز زامانداسى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ايتقانىن ىسپەن دالەلدەگەن ەرەكشە دارىن يەسى. سول ىستەرىمەن قازاق مۋزىكاسىنا دا ءوز ۇلەسىن قوستى. ونىڭ «مەركى», «ايحاي», «دۇنيە-اۋ», «قوشتاسۋ» اندەرىن قازىر بۇكىل ەل بىلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
التىنشىدان, سول زامانداعى سادىق امانجولوۆ, نۇرباپا ءومىرزاقوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, ساكەن سەيفۋللين, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ, وراز جاندوسوۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ, نۇربەك بالابەكوۆ, ابەن اتامقۇلوۆ, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ, سۇرانشى ساۋرانباەۆ سەكىلدى الاش زيالىلارىمەن ەتەنە ارالاسىپ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستە مۇراتتاس, نيەتتەس بولدى. ەلدەگى ءوزى سەكىلدى وقىعانداردىڭ ورداسى بولعان وتاۋىندا وزىق ويدىڭ وتىن ۇرلەۋشىلەرمەن ءجيى باس قوساتىن. وراز جاندوسوۆ «الماتىعا – استاناعا اپارامىن» دەگەندە «ەلدەگى ساۋاتسىزدىقتى مەن جويماسام, كىم جويادى؟!» دەپ باس تارتقان دا ەلدە قالىپ, مەكتەپ سالىپ, ساۋات اشۋمەن ءبىرجولاتا اينالىسقان ادام.
جەتىنشىدەن, قاپەز ءوز قىزمەتىندە جاڭاشىل مامان اتانعان, قوعام باعىتىن الدىن الا ءتۇيسىنىپ, ەرتەرەك ارەكەت ەتەتىن سۇڭعىلا جان بولعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن بىردەن ءتۇسىنىپ, ءوزى ەسكىشە جانە ءدىني وقۋدى تەرەڭ مەڭگەرگەن بولسا دا, ۇلتتىڭ قامىن ويلاپ, جاڭاشا وقىتۋدى قولعا الادى دا سول جولعا بەرىك بەكىنەدى. ول وزگەنىڭ ەمەس, ءوزىنىڭ قازاعىنىڭ كوشتەن قالماسى ءۇشىن كۇرەسەدى, بىلگەنىن ايامايدى. سوندىقتان دا ونى سان ۇرپاق اۋىسسا دا سول ەڭبەگىن ەش ۇمىتپاستان ەلى ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى. ونى ءبىز سوناۋ 1958 جىلدان, ياعني رەسمي اقتالعاننان بەرگى ءار جىلداردا كوزكورگەندەر جازىپ قالدىرىپ كەتكەن ەستەلىكتەردەن انىق بىلەمىز. ونىڭ جاڭاشىل, ىزدەنىمپاز ەكەندىگىن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماقساتىندا جاپپاي وقىتۋ ناۋقانى جۇرگىزىلگەن كەزدە ويلاپ تاپقان وقىتۋ ادىستەرىنەن دە, ءار جەردە سالعان مەكتەپتەرىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنان, سونىمەن بىرگە كيىم كيۋ ۇلگىسىنەن دە, اندەرىنىڭ قۇرىلىمىنان دا, ولەڭدەرىنىڭ مازمۇنىنان دا انىق بايقايمىز.
سەگىزىنشىدەن, ول ساياسي ساۋاتى جوعارى, زاماننىڭ ءسوزىن سويلەگەن ازامات ەدى. ول العاشىندا «قازاق», كەيىن «ءتىلشى», «جاڭا مەكتەپ», «ەڭبەكشى قازاق», «ايەل تەڭدىگى» سەكىلدى گازەت-جۋرنالداردى جازدىرىپ الىپ, كۇندەلىكتى قىزمەتىندە ۇتىمدى پايدالانعان جانە ءوزى دە ۇنەمى ءۇن قوسىپ وتىرعان.
قاپەز بايعابىل ۇلى 1896 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى, توعىزبۇلاق اۋىلدىق اۋماعىنا قاراستى اقتوعاي دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. 1906 جىلى اۋىل مولداسىنان ساۋات اشادى. ءبىر جىلدان سوڭ 1907 جىل مەن 1909 جىل اراسىندا جاركەنتتەگى ءۋاليباي يۋلداشەۆ مەشىتى جانىنداعى مەدرەسەدە ءبىلىم الادى. 1911 مەن 1913 جىلدار اراسىندا ىستانبۇلدا وقىپ كەلەدى. 1916 جىلعا دەيىن قىستا بەيبىت قاجىنىڭ قىستاۋىندا, جازدا بايلاردىڭ ءۇيىن جالداپ وقيمىن دەگەن بالالاردىڭ ساۋاتىن اشۋمەن اينالىسادى. بۇل ىسىندە ءۋاليباي مەدرەسەسىندە جانە ىستانبۇلدا وقىپ كەلگەنى كوپ كومەك بەرەدى. ونى جۇرت اسا بىلىمدىلىگىنە جانە شەشەندىگىنە بولا «بالا مولدا» اتاپ كەتەدى. كەيىن جاسى ۇلعايعاندا ەلدىڭ كارى-جاسىنىڭ ءبارى اتىن تۋرا اتاماي, ۇلكەن قۇرمەتپەن «قاپەم» دەپ كەتكەن قاپەز 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە ءارى بي, ءارى بولىس ورازاي قوجاگەلدى ۇلىنا ءتىلماش-حاتشى بولادى. 1916-1917 جىلدار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋ ءۇشىن اق پاتشا اسكەرى تاراپىنان جاپپاي قىرىپ-جويۋ باستالعاندا, ۇدەرە كوشكەن ەلمەن بىرگە قىتاي اسىپ, كەلەسى جىلى سول ەلمەن بىرگە «جاڭا زامان ورنادى» دەگەن جاڭالىققا قۇلاق تۇرە كەلەدى.
1918 جىلدان باستاپ مەكتەپ ىسىنە ءبىرجولاتا كىرىسەدى. 1937 جىلى جەلتوقساندا قازاق سسر جوعارى كەڭەسىنىڭ سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزىپ, دەپۋتاتتىققا كانديدات ساليحا ساتتاروۆا دەگەن كىسىنى وتكىزىپ, ۇيىنە كەلىپ وتىرا بەرگەندە ارتىنان ەكى ءمىليسا كىرىپ, يەلىگىندەگى زاتتىڭ ءبارىن كامپەسكەلەپ, ەسكى جازۋداعى جانە جاڭا جازۋداعى قاعازدىڭ ءبارىن قاپەزبەن بىرگە الىپ كەتەدى. قاپەز سول كەتكەننەن 1939 جىلى كومي اسسر-ءىنىڭ ۋحتا قالاسىندا قازا تابادى.
ءاربىر جەكە ادام ۇلتتىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان, ۇلت باسىنان وتكەن تاريح ونىڭ دا ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر بولاتىندىعى زاڭدىلىق. ياعني ۇلت نە كورسە, ول سونى كورەدى. سول ۇلتتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن سوڭ, ودان جەكە دارا ءبولىنىپ كەتە دە المايدى. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن تاريحتى قاپەز دە ءوز باسىنان كەشىردى. قاپەز تۋمىسىنان ەلشىل, حالىقشىل بولعاندىقتان, ونىڭ باسىنان كەشكەننىڭ ءبارى قازاقتىڭ تاريحىمەن بايلانىستى. ەل ىسىنە ەرتەرەك ارالاسقان ول قارا باستىڭ قامىمەن عۇمىر كەشپەگەن. جەكە باسىنىڭ وقيعاسىنىڭ ءوزى ەل ومىرىمەن تىعىز استاسىپ جاتادى. سوندىقتان دا ونىڭ بىزگە جەتكەن اندەرىنىڭ بارىندە ءوز زامانىنىڭ تاريحى سويلەيدى.
قارا باسىنىڭ قامىنا ەمەس, حالقىنىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتكەندىكتەن دە ونى كەيىنگى ۇرپاق ەشقاشان ۇمىتپايدى.
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ونەر زەرتتەۋشى,
رامازان ستامعازيەۆ,
ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مۋزىكاتانۋشى
