اتقارىلار جۇمىس ءالى دە از ەمەس, دەگەنمەن اپاتتان كەيىنگى ۇرەيمەن باستالىپ ۇمىتكە ۇلاسقان, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدى نىعايتقان اراداعى اي ۇمىتىلا قويماسى انىق. بۇكىل ەل نازارى اۋعان وقىس وقيعا كەزىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى, مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, وڭىرلەر, وتاندىق بيزنەس جانە بىرقاتار شەتەلدىك ينۆەستورلار زارداپ شەككەندەرگە ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ارقاسى جانە تۇتاستىعىمىزدىڭ كورىنىسى ەكەنىن اتاپ, يگى ىسكە اتسالىسقان بارشا جۇرتقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
اپات نەنى اڭعارتتى؟
ءيا, وكىنىشكە قاراي 24 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ ارىستاعى اسكەري بولىمشەدەگى وق-ءدارى قويماسىنداعى وقيعا سالدارىنان ءۇش ادام قازا تاپتى, 170-كە جۋىق ادام زارداپ شەكتى. 20-عا جۋىق ءۇي, 9 قورا-قوپسى جانىپ, دالالى اۋماقتا 14 وشاق تۇتاندى. ءۇي-جايلار مەن عيماراتتاردىڭ 80-90 پايىزىنا ءارتۇرلى دەڭگەيدە زاقىم كەلدى. تۇركىستان وبلىسىنا ارنايى كەلگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جارىلىستان زارداپ شەككەن تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, قالانىڭ قالپىنا كەلتىرىلەتىنىنە ۋادە ەتتى. سونداي-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارىستاعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ارىس قالاسىنداعى احۋال تالقىلاندى. ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين جارىلىس سالدارىنان كوز جۇمعانداردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل ايتىپ, تۇرعىندارعا بارلىق كومەك كورسەتىلەتىنىن مالىمدەدى. كەلتىرىلگەن زالالدىڭ كولەمى ەسەپتەلىپ, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن قارجى ءبولىندى. پرەزيدەنت جۋىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە بارلىق كىنالىلەردى قاتاڭ جازالاۋ بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى, قاۋىپتىلىگى جوعارى نىساندارعا تىم جاقىن جەرگە قۇرىلىس ءجۇرگىزۋگە رۇقسات بەرگەن, ياعني جاۋاپسىزدىق تانىتقان ازاماتتىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە جازالانۋى ءتيىس ەكەندىگىن مالىمدەدى. جۇرت بۇگىندە قورعانىس مينيسترىنە قاتاڭ سوگىس جاريالانۋى سول كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋدىڭ باستاماسى رەتىندە باعالاۋدا.
جالپى العاندا جەرگىلىكتى بيلىك پەن زيالى قاۋىم, ءدىن وكىلدەرى سول كۇندەرى كوپشىلىكتى سابىرعا شاقىرا الدى. پرەزيدەنتتەن باستاپ سالا مينيسترلەرى, وبلىس, قالا اكىمدەرىنە دەيىن قيىن ساتتە حالىقتىڭ قاسىنان تابىلىپ, قولدان كەلگەن مۇمكىندىكتەردى جاسادى. حالىققا جاقىندىعىن ءبىلدىردى. شۇعىل شەشىمدەر قابىلدانىپ, بارلىق ماسەلە ورتاعا سالىندى, زارداپ شەككەندەر دالادا قالمادى.
بيلىك پەن بۇقارا بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. كەڭسەدەگىلەردى ەل ىشىنە شىعارعان وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ جۇمىس كابينەتىن ۋاقىتشا ارىسقا اۋىستىردى. تۇرعىنداردىڭ قيىن ساتتەگى قۇبىلمالى كوڭىل كۇيىن تەرىس باعىتتا پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەردىڭ بار ەكەنى دە اڭعارىلدى. سوزگە ەرىپ, نارازىلىق شەرۋىنە شىققانداردىڭ باسىم بولىگى دەرلىك وزدەرىنىڭ ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ءارى قيسىنسىز تالاپ قويعاندارىن كەش تە بولسا ءتۇسىنىپ, وكىنگەنى انىق. ەلدى ارانداتۋ, جالعان اقپارات تاراتۋ, زاڭسىز شەرۋگە شىعۋ دەرەكتەرى بويىنشا 10 ادام ۇستالىپ, ءتۇسىندىرۋ جانە تەرگەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, 4 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. وكىنىشكە قاراي بىرەۋدىڭ قايعىسىنان پايدا تاپقىسى كەلەتىندەر دە بار بولىپ شىقتى. ۇيىنە قايتقان تۇرعىندار مۇلكى جوعالعانى تۋرالى 85 ارىز تۇسىرگەن. الايدا وننان استام ارىزدى يەلەرى قايتارىپ العان. اسا ءىرى كولەمدە ازىق-ت ۇلىك ۇرلاۋ فاكتىسى تىركەلگەن, ءبىر ادام كولىگى ۇرلانعانىن حابارلاعان.
كوپتىڭ كومەگى – بىرلىكتىڭ كورىنىسى
ارىس تۇرعىندارىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارى قولداۋ كورسەتتى. بارلىق وڭىردەن گۋمانيتارلىق كومەك تيەلگەن كولىكتەر ارىسقا قاراي اعىلدى. ارنايى اشىلعان قورعا قاراپايىم تۇرعىنداردان, كاسىپكەرلەر مەن ۇيىمداردان, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن ءتۇسكەن قارجى قانشاما! ءبىر عانا مىسال, بولات وتەمۇراتوۆ قورى ارىس قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 760 ملن تەڭگە (2 ملن اقش دوللارى) ءبولدى. بۇل قاراجاتقا ارقايسىسى ەكى وتباسىنا ارنالعان «دۋپلەكس» ءتيپتى 50 ءۇي تۇرعىزىلماق. مەردىگەرلەر انىقتالعان. قۇرىلىس بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا اياقتالادى. تۇرعىندارعا ۇيلەر ارلەنگەن ءارى سانيتارلىق توراپتارى دايىن كۇيىندە تابىس ەتىلمەك. وعان قوسا جاڭا ۇيلەر تۇرمىستىق تەحنيكامەن, اس ءۇي جيھازىمەن دە قامتىلادى. ءاربىر ءۇي ءۇشىن 10 سوتىق جەر تەلىمى بولىنگەن, ياعني ءار وتباسىنىڭ ءوز باقشاسى بولادى.
سونداي-اق وبلىستار مەن قالالار گۋمانيتارلىق كومەكتەردەن بولەك ءجوندەۋ جۇمىستارىن دا اتقارۋدا. مىسالى, جامبىل وبلىسىنا تيەسىلى 50 جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان. قازىرگى تاڭدا 3-سەكتور اۋماعىنداعى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىنا جامبىلدىق 4 قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ 450-دەن اسا قۇرىلىسشىسى مەن 21 تەxنيكاسى جۇمىلدىرىلعان. ولار 242 جەكە تۇرعىن ءۇي بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ارىستىڭ 300-دەن استام وقۋشىسى جامبىل وبلىسىنداعى دەمالىس ورىندارىندا دەمالىپ جاتىر. قاراعاندى وبلىسى 11 كوپقاباتتى ءۇي (519 پاتەر) مەن 72 جەكە ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ال 12-سەكتوردا زارداپ شەككەن ۇيلەردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اقتوبە وبلىسى جانە كەلەس اۋدانى بەكىتىلگەن. بۇل اۋماقتا 789 تۇرعىن ءۇي بار. ونىڭ ىشىندە 472 ۇيگە اقاۋ اكتىسى جاسالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 50 پايىز قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان. وسىلايشا قالانى قالپىنا كەلتىرۋگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى اتسالىسۋدا. زارداپ شەككەن تۇرعىن ءۇي عيماراتتارى وبلىستار اراسىندا ءبولىنىپ, قۇرىلىس بريگادالارى جۇمىس ىستەۋدە.
كەشەندى 10 شارانىڭ شاراپاتى
ۇكىمەتتىك كوميسيا قۇرىلىپ, پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ارىس قالاسىن شۇعىل قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا بارلىق كۇش جۇمىلدىرىلاتىنىن ءمالىمدەدى. «ءبىز ارىس قالاسىنداعى بارلىق زاقىم كورگەن جانە بۇزىلعان نىسانداردى 2019 جىلدىڭ 1 تامىزىنا دەيىن ءجوندەپ ءبىتۋىمىز كەرەك. بارلىق مىندەتتەر وڭتايلى, ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىندالۋى كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر كوميسسيا وتىرىسىندا. مەملەكەتتىك ماتەريالدىق قوردان بارلىق قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى ءبولىندى. ۇكىمەت باسشىسى قالانىڭ تىرشىلىگىن قالىپقا كەلتىرۋ جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىر اي ىشىندە قالاداعى بارلىق تۇرعىن ۇيلەردى جوندەپ ءبىتىرۋ, قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى رەتىندە قالانىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا بىررەتتىك 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە وتەماقى تولەۋ, ارىس قالاسىنان 4 مىڭ بالانى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنە جىبەرۋ سىندى 10 كەشەندى شارانى اتادى. ونىڭ ىشىندە, سونداي-اق قالا كاسىپكەرلەرىنە بيىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنەن باستاپ 5 ملن تەڭگەگە دەيىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرۋ, جىل سوڭىنا دەيىن سالىقتىق كانيكۋلدار ۇسىنۋ سىندى كومەكتەر دە بار. وبلىستىق قارجى جانە مەملەكەتتىك اكتيۆتەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا.تاسىباەۆتىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى تاڭدا 100 مىڭ تەڭگە وتەماقىعا 61 مىڭعا جۋىق قۇجات تاپسىرىلعان, 49393 تۇرعىننىڭ مەكەنجايى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بازاسىمەن راستالعان. بۇل كۇندە ارىس قالاسىنداعى 44994 تۇرعىنعا, اقدالا اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 4324, قوجاتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ – 4232, دەرمەنە اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 2052 تۇرعىنىنا وتەماقى تولەۋ ءۇشىن قۇجاتتار جيناۋ جۇمىسى اياقتالىپ تا كەلەدى. وتەماقى ءۇشىن قارالعان 5,6 ملرد تەڭگەنىڭ 3 ملرد تەڭگەسى ۇكىمەت رەزەرۆىنەن, 1 ملرد. تەڭگەسى وبلىستىق بيۋدجەتتەن, 1,6 ملرد تەڭگەسى «تۇركىستان» الەۋمەتتىك قورىنا تۇسكەن قارجىدان بولىنبەك.
قازىرگى تاڭدا ارىس قالاسىندا 1870 ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىسى اياقتالدى. جەكە ۇيلەردىڭ 7 مىڭنان استامى, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ 100-گە جۋىعى زاقىمدالعان, وسى نىسانداردا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 17 سەكتور بويىنشا 7445 ۇيگە اقاۋ اكتىسى جاسالىپ, 4827 ۇيدە قۇرىلىس جۇمىسى قولعا الىنعان. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جارامسىز ۇيلەر سانى 293-كە جەتتى. ونىڭ ىشىندە 4-ەۋى – كوپقاباتتى ۇيلەر. بۇل ۇيلەر تولىق جاڭادان سالىنادى. بىرقاتارىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ تا ۇلگەرگەن. قۇرىلىس جۇمىستارىنا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 215 كومپانيا جانە 7 مىڭنان استام ادام تارتىلعان. قالاداعى 66 الەۋمەتتىك نىسان بويىنشا دا جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 4-ەۋى جاڭادان سالىنادى. بۇل جۇمىستارعا 1788 جۇمىسشى, 29 كومپانيا جۇمىلدىرىلعان. ارىستا اپتا سايىن جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلۋدا, 200-دەن استام ارداگەر دەمالىسقا جىبەرىلگەن. سونىمەن بىرگە 2 مىڭنان استام بالا دا ەلىمىزدىڭ دەمالىس لاگەرلەرىندە تىنىعىپ ءجۇر. قويمالارعا جينالعان 789,2 توننا ازىق-ت ۇلىكتىڭ 689,5 تونناسى تۇرعىندارعا تاراتىلعان. بۇگىندە 1545 از قامتىلعان جانە كوپ بالالى وتباسىلارعا كومەك كورسەتىلۋدە. دەنساۋلىعى ناشار 31 تۇرعىنعا قولاربا بەرىلگەن.
قويماداعى وق-ءدارى قاشان جويىلادى؟
قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر انىقتالىپ, كىنالىلەر ءتيىستى جاۋاپقا تارتىلار. دەگەنمەن, ارىس اۋماعىندا ورنالاسقان قويمانىڭ قۇپياسى 2006 جىلى العاش رەت بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى اشىلعانىن ايتا كەتەلىك. تاريحى سوناۋ 1930 جىلدان باستالاتىن قويماداعى ساقتاۋدا جاتقان وق-ءدارى ەگەر تەمىر جول ۆاگونىنا تيەلەتىن بولسا, شامامەن 230 شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلاتىنداي كولەمدە ەكەنى ايتىلعان-دى. قويما قۇپياسىنىڭ اشىلۋىنا سول 2006 جىلى بالقاش جاعالاۋىندا جارىلعان سناريادتار سەبەپ بولعان ەدى. سول جولى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وق-دارىلەردى رەتتەۋ بويىنشا جۇمىسى 3 كەزەڭنەن تۇراتىنى, ءبىرىنشىسى 1997-2004 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلىپ, بارلىق وق-دارىلەردى تىزىمدەۋ-جۇيەلەندىرۋ جۇمىستارى اياقتالعانى, 2004-2007 جىلدارى ساقتاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلەتىنى دە ءمالىم ەتىلدى. 1997 جىلعا دەيىن ساقتاۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلمەگەنى, 90-جىلدارى قازاقستان اۋماعىنا ەۋروپادان, اۋعانستاننان جانە جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ارمەنيادان وق-دارىلەر جاپپاي رەتسىز اكەلىنە باستاعانى دا جاسىرىلمادى. قويما قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا قاجەتتى تەحنيكالار مەن جابدىقتار الۋ ءۇشىن 2006 جىلى 143 ملن تەڭگە بولىنگەن. الايدا قارجى ءبولىنىپ, قاۋىپسىزدىك تالاپتارى كۇشەيگەنىمەن 2009, 2014, 2015 جىلدارى قويمادا سنارياد جارىلعان قايعىلى وقيعالار تىركەلدى. قازىرگى تاڭدا قورعانىس ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلباسى تاپسىرماسىمەن قالعان وق-دارىلەر قويمادان شىعارىلادى جانە قاۋىپسىز جەرلەرگە تاراتىلادى. جارىلىستان كەيىن ارىس پەن ماڭايىنداعى اۋىلداردان تابىلعان 30 مىڭ 700-دەي وق-ءدارى قالادان 60 شاقىرىم جەردەگى ارنايى قويماعا جەتكىزىلىپ, زالالسىزداندىرىلدى. «تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, قانشا توننا وق-ءدارىنىڭ جارىلىپ كەتكەنى جانە قانشا شىعىن كەلگەنى انىقتالادى. وق-دارىلەردىڭ جارتىسىنان استامى جارىلىپ كەتتى. ءورت سوندىرۋشىلەر ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بازاداعى ءورتتى ءسوندىرۋ ارقىلى ينجەنەرلىك وق-دارىلەردى ساقتاپ قالدى. ارسەنالدا اۆياتسيالىق سناريادتار مەن تەڭىز وق-دارىلەرى ەشقاشان ساقتالماعان», دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر. سونداي-اق مينيستر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتقانىن, جارىلىسقا ادام فاكتورى بولۋى, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە ەلەكتر سىمىنىڭ قىسقا تۇيىقتالۋى, حيميالىق رەاكتسيا سىندى تەحنيكالىق سەبەپتەر, ءتىپتى قاساقانا ءورت قويىلعان بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءمالىمدەگەن بولاتىن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.
ال كۇنى كەشە ارىس قالاسىندا وتكەن اپپارات وتىرىسىندا ءوڭىر باسشىسى ءو.شوكەەۆ وبلىستىق شتاب ءاربىر سەكتورعا جاۋاپتى وبلىس پەن اۋدان اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمى بويىنشا جۇيەلى ءارى مۇقيات جۇمىس اتقارۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ءاربىر ماسەلەگە ۋاقتىلى ءارى دەر كەزىندە توقتالىپ, قۇرىلىس قارقىنىن باسەڭدەتپەۋدى تاپسىردى.
تۇركىستان وبلىسى
