ايماقتار • 24 شىلدە، 2019

ارىس ەڭسەسىن تىكتەدى

334 رەت كورسەتىلدى

ارىس قالاسىنداعى اسكەري ءبولىمنىڭ قويماسىندا بولعان جارىلىستان بەرى دە اي ءوتتى. بۇگىندە ۇيىنە ورالعان تۇرعىندار ەس جيىپ، كوپتىڭ كومەگىمەن قورا-قوپسىسىن قالىپقا كەلتىرىپ، تۇرمىس-تىرشىلىگىن جالعاستىرۋدا.

اتقارىلار جۇمىس ءالى دە از ەمەس، دەگەنمەن اپاتتان كەيىنگى ۇرەيمەن باستالىپ ۇمىتكە ۇلاسقان، ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدى نىعايتقان اراداعى اي ۇمىتىلا قويماسى انىق. بۇكىل ەل نازارى اۋعان وقىس وقيعا كەزىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى، مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، وڭىرلەر، وتاندىق بيزنەس جانە بىرقاتار شەتەلدىك ينۆەستورلار زارداپ شەككەندەرگە ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ارقاسى جانە تۇتاستىعىمىزدىڭ كورىنىسى ەكەنىن اتاپ، يگى ىسكە اتسالىسقان بارشا جۇرتقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

اپات نەنى اڭعارتتى؟

ءيا، وكىنىشكە قاراي 24 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ ارىستاعى اسكەري بولىمشەدەگى وق-ءدارى قويماسىنداعى وقيعا سالدارىنان ءۇش ادام قازا تاپتى، 170-كە جۋىق ادام زارداپ شەكتى. 20-عا جۋىق ءۇي، 9 قورا-قوپسى جانىپ، دالالى اۋماقتا 14 وشاق تۇتاندى. ءۇي-جايلار مەن عيماراتتاردىڭ 80-90 پايىزىنا ءارتۇرلى دەڭگەيدە زاقىم كەلدى. تۇركىستان وبلىسىنا ارنايى كەلگەن پرەزيدەنت قا­سىم-جومارت توقاەۆ جارىلىستان زارداپ شەككەن تۇرعىندارمەن كەز­دەسىپ، قالانىڭ قالپىنا كەلتىرى­لەتىنىنە ۋادە ەتتى. سونداي-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارىس­تاعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتى­رى­سىندا ارىس قالاسىنداعى احۋال تالقىلاندى. ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين جارىلىس سالدارىنان كوز جۇمعانداردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل ايتىپ، تۇرعىندارعا بارلىق كومەك كورسەتىلەتىنىن مالىمدەدى. كەلتىرىلگەن زالالدىڭ كولەمى ەسەپتەلىپ، ۇكىمەت رەزەرۆىنەن قارجى ءبولىندى. پرەزيدەنت جۋىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە پرە­زيدەنت اكىمشىلىگىنە، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە بارلىق كىنالىلەردى قاتاڭ جازالاۋ بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى، قاۋىپتىلىگى جوعارى نىساندارعا تىم جاقىن جەرگە قۇرىلىس ءجۇر­گى­زۋگە رۇقسات بەرگەن، ياعني جاۋاپ­سىز­دىق تانىتقان ازاماتتىق مەملە­كەتتىك قىزمەتشىلەر دە جازالانۋى ءتيىس ەكەندىگىن مالىمدەدى. جۇرت بۇگىندە قورعانىس مينيس­ترىنە قاتاڭ سوگىس جاريالانۋى سول كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋدىڭ باستاماسى رەتىندە باعالاۋدا.

جالپى العاندا جەرگىلىكتى بيلىك پەن زيالى قاۋىم، ءدىن وكىلدەرى سول كۇندەرى كوپشىلىكتى سابىرعا شاقىرا الدى. پرەزيدەنتتەن باس­تاپ سالا مينيسترلەرى، وبلىس، قالا اكىمدەرىنە دەيىن قيىن ساتتە حالىقتىڭ قاسىنان تابىلىپ، قولدان كەلگەن مۇمكىندىكتەردى جاسادى. حالىققا جاقىندىعىن ءبىلدىردى. شۇعىل شەشىمدەر قابىلدانىپ، بارلىق  ماسەلە ورتاعا سالىندى، زارداپ شەككەندەر دالادا قالمادى.

بيلىك پەن بۇقارا بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. كەڭسەدەگىلەردى ەل ىشىنە شىعارعان وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ جۇمىس كابي­نەتىن ۋاقىتشا ارىسقا اۋىستىردى. تۇر­عىن­داردىڭ قيىن ساتتەگى قۇبىلمالى كوڭىل كۇيىن تەرىس باعىتتا پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەردىڭ بار ەكەنى دە اڭ­عارىلدى. سوزگە ەرىپ، نارازىلىق شەرۋىنە شىققانداردىڭ باسىم بولىگى دەرلىك وزدەرىنىڭ ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ءارى قيسىنسىز تالاپ قويعاندارىن كەش تە بولسا ءتۇسىنىپ، وكىنگەنى انىق. ەلدى ارانداتۋ، جالعان اقپارات تاراتۋ، زاڭسىز شە­رۋگە شىعۋ دەرەكتەرى بويىنشا 10 ادام ۇستالىپ، ءتۇسىندىرۋ جانە تەرگەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلدى، 4 قىلمىستىق ءىس قوز­عالدى. وكىنىشكە قاراي بىرەۋدىڭ قاي­عى­سىنان پايدا تاپقىسى كەلەتىندەر دە بار بولىپ شىقتى. ۇيىنە قايتقان تۇرعىن­دار مۇلكى جوعالعانى تۋرالى 85 ارىز تۇسىرگەن. الايدا وننان استام ارىزدى يەلەرى قايتارىپ العان. اسا ءىرى كولەمدە ازىق-ت ۇلىك ۇرلاۋ فاكتىسى تىركەلگەن، ءبىر ادام كولىگى ۇرلانعانىن حابارلاعان.

كوپتىڭ كومەگى – بىرلىكتىڭ كورىنىسى

ارىس تۇرعىندارىنا ەلىمىزدىڭ بار­لىق وبلىستارى قولداۋ كورسەتتى. بار­لىق وڭىردەن گۋمانيتارلىق كومەك تيەلگەن كولىكتەر ارىسقا قاراي اعىلدى. ارنايى اشىلعان قورعا قاراپايىم تۇرعىنداردان، كاسىپكەرلەر مەن ۇيىم­داردان، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن ءتۇس­كەن قارجى قانشاما! ءبىر عانا مىسال، بولات وتەمۇراتوۆ قورى ارىس قالا­سىن­داعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 760 ملن تەڭگە (2 ملن اقش دوللارى) ءبولدى. بۇل قاراجاتقا ارقايسىسى ەكى وتباسى­نا ارنالعان «دۋپلەكس» ءتيپتى 50 ءۇي تۇر­عىزىل­ماق. مەردىگەرلەر انىقتالعان. قۇرىلىس بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا اياقتالادى. تۇرعىندارعا ۇيلەر ارلەنگەن ءارى سانيتارلىق توراپتارى دايىن كۇيىندە تابىس ەتىلمەك. وعان قوسا جاڭا ۇيلەر تۇرمىستىق تەحنيكامەن، اس ءۇي جيھازىمەن دە قامتىلادى. ءاربىر ءۇي ءۇشىن 10 سوتىق جەر تەلىمى بولىنگەن، ياعني ءار وتباسىنىڭ ءوز باقشاسى بولادى.

سونداي-اق وبلىستار مەن قالالار گۋمانيتارلىق كومەكتەردەن بولەك ءجون­دەۋ جۇمىستارىن دا اتقارۋدا. مى­سا­لى، جامبىل وبلىسىنا تيەسىلى 50 جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىس­تارى تولىق اياقتالعان. قازىرگى تاڭدا 3-سەك­تور اۋماعىنداعى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىنا جامبىلدىق 4 قۇرى­لىس كومپانياسىنىڭ 450-دەن اسا قۇرى­لىسشىسى مەن 21 تەxنيكاسى جۇمىل­دىرىلعان. ولار 242 جەكە تۇرعىن ءۇي بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ارىستىڭ 300-دەن استام وقۋشىسى جامبىل وبلىسىنداعى دەمالىس ورىندارىندا دەمالىپ جاتىر. قاراعاندى وبلىسى 11 كوپقاباتتى ءۇي (519 پاتەر) مەن 72 جەكە ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ال 12-سەكتوردا زارداپ شەككەن ۇيلەردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اقتوبە وبلىسى جانە كەلەس اۋدانى بەكىتىلگەن. بۇل اۋماقتا 789 تۇرعىن ءۇي بار. ونىڭ ىشىندە 472 ۇيگە اقاۋ اكتىسى جاسالىپ، قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 50 پايىز قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان. وسىلايشا قالانى قالپىنا كەلتىرۋگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى اتسالىسۋدا. زارداپ شەككەن تۇرعىن ءۇي عيماراتتارى وبلىستار اراسىندا ءبولىنىپ، قۇرىلىس بريگادالارى جۇمىس ىستەۋدە.

كەشەندى 10 شارانىڭ شاراپاتى

ۇكىمەتتىك كوميسيا قۇرىلىپ، پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ارىس قا­لاسىن شۇعىل قالپىنا كەلتىرۋ بويىن­شا بارلىق كۇش جۇمىلدىرىلاتىنىن ءمالىم­دەدى. «ءبىز ارىس قالاسىنداعى بار­لىق زاقىم كورگەن جانە بۇزىلعان نىسانداردى 2019 جىلدىڭ 1 تامىزىنا دەيىن ءجون­دەپ ءبىتۋىمىز كەرەك. بارلىق مىندەتتەر وڭتاي­لى، ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىندالۋى كەرەك»، دەدى پرەمەر-مينيستر كوميسسيا وتىرىسىندا. مەملەكەتتىك ماتەريالدىق قوردان بارلىق قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى ءبولىندى. ۇكىمەت باسشىسى قالا­نىڭ تىرشىلىگىن قالىپقا كەلتىرۋ جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن  ءبىر اي ىشىندە قالاداعى بارلىق تۇرعىن ۇيلەردى جوندەپ ءبىتىرۋ، قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى رەتىندە قالانىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا بىررەتتىك 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە وتەماقى تولەۋ، ارىس قالاسىنان 4 مىڭ بالانى ساۋىق­تىرۋ لاگەرلەرىنە جىبەرۋ سىندى 10 كەشەن­دى شارانى اتادى. ونىڭ ىشىندە، سون­داي-اق قالا كاسىپكەرلەرىنە بيىلدىڭ 1 ءشىل­دەسىنەن باستاپ 5 ملن تەڭگەگە دەيىن جەڭىل­دىكپەن نەسيەلەر بەرۋ، جىل سوڭىنا دەيىن سالىقتىق كانيكۋلدار ۇسىنۋ سىندى كومەكتەر دە بار.  وبلىستىق قارجى جانە مەملەكەتتىك اكتيۆتەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا.تاسىباەۆتىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى تاڭدا 100 مىڭ تەڭگە وتەماقىعا 61 مىڭعا جۋىق قۇجات تاپسىرىلعان، 49393 تۇرعىننىڭ مەكەنجايى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بازاسىمەن راستالعان. بۇل كۇندە ارىس قالاسىنداعى 44994 تۇر­عىنعا، اقدالا اۋىلدىق وكرۋگىنەن – 4324، قوجاتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ  – 4232، دەر­مەنە اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 2052 تۇرعىنىنا وتەم­اقى تولەۋ ءۇشىن قۇجاتتار جيناۋ جۇ­مىسى اياقتالىپ تا كەلەدى. وتەماقى ءۇشىن قارالعان 5،6 ملرد تەڭگەنىڭ 3 ملرد تەڭگەسى ۇكىمەت رەزەرۆىنەن، 1 ملرد. تەڭگەسى وبلىستىق بيۋدجەتتەن، 1،6 ملرد تەڭگەسى «تۇركىستان» الەۋمەتتىك قورىنا تۇسكەن قارجىدان بولىنبەك.

قازىرگى تاڭدا ارىس قالاسىندا 1870 ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىسى اياقتالدى. جەكە ۇيلەردىڭ 7 مىڭنان استامى، كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ 100-گە جۋىعى زاقىمدالعان، وسى نىسانداردا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 17 سەكتور بويىنشا 7445 ۇيگە اقاۋ اكتىسى جاسالىپ، 4827 ۇيدە قۇرىلىس جۇمىسى قولعا الىنعان. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جارامسىز ۇيلەر سانى 293-كە جەتتى. ونىڭ ىشىندە 4-ەۋى – كوپقاباتتى ۇيلەر. بۇل ۇيلەر تولىق جاڭادان سالىنادى. بىرقاتارىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ تا ۇلگەرگەن. قۇرىلىس جۇمىستارىنا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنەن 215 كومپانيا جانە 7 مىڭنان استام ادام تارتىلعان. قالاداعى 66 الەۋمەتتىك نىسان بويىنشا دا جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 4-ەۋى جاڭادان سالىنادى. بۇل جۇمىستارعا 1788 جۇمىسشى، 29 كومپانيا جۇمىلدىرىلعان. ارىستا اپتا سايىن جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلۋدا، 200-دەن استام ارداگەر دەمالىسقا جىبەرىلگەن. سونىمەن بىرگە 2 مىڭنان استام بالا دا ەلىمىزدىڭ دەمالىس لاگەرلەرىندە تىنى­عىپ ءجۇر. قويمالارعا جينالعان 789،2 توننا ازىق-ت ۇلىكتىڭ 689،5 تونناسى تۇرعىن­دار­عا تاراتىلعان. بۇگىندە 1545 از قامتىل­عان جانە كوپ بالالى وتباسىلارعا كومەك كور­سەتىلۋدە. دەنساۋلىعى ناشار 31 تۇر­عىنعا قولاربا بەرىلگەن.

قويماداعى وق-ءدارى قاشان جويىلادى؟

قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان جىبەرىل­گەن قاتەلىكتەر انىقتالىپ، كىنا­لى­لەر ءتيىستى جاۋاپقا تارتىلار. دەگەن­مەن، ارىس اۋماعىندا ورنالاسقان قوي­مانىڭ قۇپياسى 2006 جىلى العاش رەت بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى اشىلعانىن ايتا كەتەلىك. تاريحى سوناۋ 1930 جىلدان باستالاتىن قويماداعى ساقتاۋدا جاتقان وق-ءدارى ەگەر تەمىر جول ۆاگونىنا تيەلەتىن بولسا، شامامەن 230 شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلاتىنداي كولەمدە ەكەنى ايتىلعان-دى. قويما قۇپياسىنىڭ اشىلۋىنا سول 2006 جىلى بالقاش جاعالاۋىندا جارىلعان سناريادتار سەبەپ بولعان ەدى. سول جولى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وق-دارىلەردى رەتتەۋ بو­يىنشا جۇمىسى 3 كەزەڭنەن تۇراتىنى، ءبىرىنشىسى 1997-2004 جىلدار ارالىعىن­دا جۇرگىزىلىپ، بارلىق وق-دارىلەردى تىزىمدەۋ-جۇيەلەندىرۋ جۇمىس­تارى اياقتالعانى، 2004-2007 جىلدارى ساقتاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلەتىنى دە ءمالىم ەتىلدى. 1997 جىل­عا دەيىن ساقتاۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلمەگەنى، 90-جىل­دارى قازاقستان اۋماعىنا ەۋروپادان، اۋعانستاننان جانە جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ارمەنيادان وق-دارىلەر جاپپاي رەتسىز اكەلىنە باستاعانى دا جاسىرىلمادى. قويما قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا قاجەتتى تەحنيكالار مەن جابدىقتار الۋ ءۇشىن 2006 جىلى 143 ملن تەڭگە بولىنگەن. الايدا قارجى ءبولىنىپ، قاۋىپسىزدىك تالاپتارى كۇشەيگەنىمەن 2009، 2014، 2015 جىلدارى قويمادا سنارياد جارىل­عان قايعىلى وقيعالار تىركەلدى. قازىر­گى تاڭدا قورعانىس ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، ەلباسى تاپسىرماسىمەن قالعان وق-دارىلەر قويمادان شىعارىلادى جانە قاۋىپسىز جەرلەرگە تاراتىلادى. جارىلىستان كەيىن ارىس پەن ماڭايىنداعى اۋىلداردان تابىلعان 30 مىڭ 700-دەي وق-ءدارى قالادان 60 شاقىرىم جەردەگى ارنايى قويماعا جەتكىزىلىپ، زالالسىزداندىرىلدى.  «تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ، قانشا توننا وق-ءدارىنىڭ جارىلىپ كەتكەنى جانە قانشا شىعىن كەلگەنى انىقتالادى. وق-دارىلەردىڭ جارتىسىنان استامى جارىلىپ كەتتى. ءورت سوندىرۋشىلەر ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بازاداعى ءورتتى ءسوندىرۋ ارقىلى ينجەنەرلىك وق-دارىلەردى ساقتاپ قالدى. ارسەنالدا اۆياتسيالىق سنارياد­تار مەن تەڭىز وق-دارىلەرى ەشقاشان ساق­­تال­ماعان»، دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر. سون­داي-اق مينيستر قۇقىق قور­عاۋ ورگاند­ارى تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتقا­نىن، جارىلىس­قا ادام فاكتورى بولۋى، ءورت قاۋىپسىز­دىگى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە ەلەكتر سىمىنىڭ قىسقا تۇيىق­تالۋى، حيميالىق رەاكتسيا سىندى تەحنيكا­لىق سەبەپتەر، ءتىپتى قاساقانا ءورت قو­يىل­عان بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءمالىم­دەگەن بولاتىن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.

ال كۇنى كەشە ارىس قالاسىندا وتكەن اپپارات وتىرىسىندا ءوڭىر باسشىسى ءو.شوكەەۆ وبلىستىق شتاب ءاربىر سەك­تورعا جاۋاپتى وبلىس پەن اۋدان اكىم­دىك­تەرىمەن بىرلەسىپ، تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمى بويىنشا جۇيەلى ءارى مۇ­قيات جۇمىس اتقارۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ءاربىر ماسەلەگە ۋاقتىلى ءارى دەر كەزىن­دە توقتالىپ، قۇرىلىس قارقىنىن باسەڭ­دەت­پەۋدى تاپسىردى.

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

حاۆي باس باپكەر بولا ما؟

فۋتبول • بۇگىن، 11:25

دوللار باعاسى تاعى كوتەرىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:23

43 جىلدان كەيىنگى ءىرى جەڭىلىس

فۋتبول • بۇگىن، 09:55

ءتورتىنشى مارتە ۇتىلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:32

كەشەگىنىڭ كەبەجەسى

تاريح • بۇگىن، 09:30

جاس سۋرەتشىلەر جيىنى

ايماقتار • بۇگىن، 09:28

جولداما ءۇشىن جانتالاس

سپورت • بۇگىن، 09:20

ءتىل – ۇلتتىڭ ۇياتى

قازاقستان • بۇگىن، 09:17

قىش قۇپياسى

ونەر • بۇگىن، 09:13

بوساڭسۋعا بولمايدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:07

ءۇش ەمحانا ەكپە ەگۋدى اياقتادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:02

«دەگدار» سىيلاعان دومبىرا

ەلوردا • بۇگىن، 09:00

تاريحتىڭ كوشباسشى ۇلى ۇمىتىلمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:59

برازيليامەن ساۋدا اينالىمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:50

ءشول شىنارى

ونەر • كەشە

قازاق بوكسىنىڭ ءباھادۇرى

قازاقستان • كەشە

جۇبايلار جىرى

ونەر • كەشە

ۇلت ۇراندى اقىن

ادەبيەت • كەشە

باررەل كوتەرىلگەن بيىك

ەكونوميكا • كەشە

ۇشقىشتار اۋلەتى

سۇحبات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار