نۇربەك ءجۇمادىلوۆ ەسىمدى جەرگىلىكتى تۇرعىن – مەكتەپتە تەحنولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ول كونە جادىگەرلەردى جيناۋمەن اينالىسادى.
– 1992 جىلدان باستاپ ساداقتىڭ وقتارى, جەبەنىڭ ۇشتارى مەن ات ابزەلدەرىنىڭ قالدىقتارىن جيناپ كەلەمىن. تاپانشا قارۋىنا سالاتىن وقتىڭ سىرتى, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا گەنەرال-گۋبەرناتورلار پايدالانعان ءاتىردىڭ شىنى قۇتىلارى مەن كۋزنەتسەۆ كوپەستىڭ فارفور ىدىسىنىڭ سىنىعىن تاۋىپ الدىم. سىرتىندا 1887 جىلى جاسالعانى جانە سۋرەۆ دەگەن ادامعا سىيعا بەرىلگەندىگى جازىلعان. سونداي-اق قازاق قىزدارىنىڭ كۇمىس القالارى مەن ءبىلەزىكتەرى بار. 1872 جىلى شىققان ورىس مونەتالارى مەن قولدان سوعىلعان شەگەلەر دە تابىلدى, – دەيدى نۇربەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, الىستان اقبەتتاۋ شىڭدارى, قىزىلتاۋ قىراتتارى, «قويلىباي-قوشقارباي» قورىعى, جيەلى بارشىن «كوكۇيرىم» قىستاقتارى قالماققىرىلعان تاۋىنا جالعاسادى.
قالماققىرىلعان تاۋى اقشيمان اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي ورنالاسقان. تاۋدىڭ ەنى – 10 شاقىرىم, ۇزىندىعى 17 جەتى شاقىرىم.
اقشيمان وڭىرىندە ەرەكشە اڭىز بولىپ قالعان جەر اتاۋلارى كوپ. مىسالى «قىزقۇلاعان», «مىڭ جىلقى», «تاسباقا تاس»», ءۇڭگىر اۋليە», «باسمالاي», «ورتامالاي», «اياقمالاي», «الشاعىر», «قارساق», «ءمولدىر», «ساتەك-ماقىش», «قاقپاقتاس», «بوساعا», «قاراجىرا», «مىڭشۇڭقىر», «ەسەلباي» ەسكى جۇرتى, «قىزىلقۇدىق», «تۇلكىباي», «قوسبۇلاق», «شاتىربۇلاق», «اقشابيكە», «قاجىبۇلاق», «ايگۇلتاۋ», «جەنتباي» ەسكى جۇرتى, «قىزىلادىر», «قايىڭتوبە» سياقتى عاجاپ اتاۋلار بار.
– اۋىل اتاۋىنا كەلسەك, وسى جەردە وتەك بايقوناق ۇلى اقشيمان باي ءومىر سۇرگەن. جايلاۋى «قىزىلقۇدىق» دەگەن جەردە. 1910 جىلى ساناق بويىنشا اقشيمان بايدا 1023 جىلقى, 250 ق ۇلىن, 165 تاي, 57 سيىر, 500 قوي بولعان ەكەن. بەيىتى سول جەردە «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ گرانيت تاسىمەن ءورىلىپ سەگىز قىرلى پىشىندە سوعىلعان. اقشيمان وڭىرىندە اقبالىق حازىرەت زيراتى, قايسا اتا كەسەنەسى بوي كوتەردى, – دەيدى نۇربەك.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسى تۇلعالارعا ماي اۋدانى ورتالىعىنان كوشە اتاۋلارى ءالى بەرىلمەگەن ەكەن. وبلىستاعى مادەنيەت, تۋريزم باسقارمالارى نازار اۋدارىپ, جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى باستاما كوتەرسە, تاريحي-تانىمدىق باعدارلاما جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا بولار ەدى. اقشيمانعا كەلەر جول بويىن جوندەپ, «قالماقىرىلعان تاۋى»,«قايسا اتا كەسەنەسى» دەپ جازىلعان نۇسقاۋ بەلگىلەرىن قويۋ قاجەت.
قالماققىرىلعان تاۋلارى تاريحي شايقاس وتكەن تاۋ دەپ ءبىلسەك, تاعى ءبىر ماڭىزدىسى, تاۋلاردىڭ دوڭگەلەنە ورنالاسۋى, عاجايىپ تابيعات كورىنىسى كەرەمەت تاڭعالارلىقتاي. شالعايدا جاتقان اقشيمان اۋىلىن وسى تاۋلار عانا قورعاپ تۇرعان سياقتى.
وسى كورىنىستەردى تۇسىرەتىن كاسىبي فوتوگرافتاردى, ءتىپتى شاعىن دەرەكتى كينو تۇسىرەتىن مامانداردى دا شاقىرۋ قاجەت. سەبەبى ينتەرنەتتەن قالماققىرىلعان تاۋلارىنىڭ دوڭگەلەنگەن كورىنىستەرىن كورسەتەتىن سۋرەت تابۋ دا قيىن.
– جالپى, قالماققىرىلعان تاريحىنا عالىمدار تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار. ءبىز دە قالماققىرىلعان تاۋىندا بولدىق, اقشيمان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەستىك. ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ عىلىمي جانە قوعامدىق ماقساتتارى تۋرالى ايتىپ بەردىك. اقشيماندا 1930 جىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى ساحنالاندى. سپەكتاكلدە كەبەك ءرولىن قانىش اعامىزدىڭ ءوزى سومدادى. قالماققىرىلعان جەرىندەگى ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسىندە قانىش اعانىڭ قولتاڭباسى دا بار, – دەيدى س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, عالىم قايرات باتتالوۆ.
جۋىردا وبلىستىق گ.پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلنار نۇراحمەتوۆا وڭىردە ولكەتانۋشىلاردىڭ جۇمىستارى زەردەلەنىپ, ناقتى ءتىزىمى جاسالعانىن حابارلادى. گۇلنار باركەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى «قالماققىرىلعان» جوباسىن دا قولعا الىپتى. بۇل جوباعا ەرمات بايقۇرمانوۆ, ابىلقاق تۇگەلباەۆتار باستاعان بەلسەندىلەر ۇلەس قوسۋدا.
تاعى ءبىر جاڭالىق, قالماققىرىلعاندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 10 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. جوبا بويىنشا قالماقتارمەن شايقاس بولعان جەرگە ارنايى بەلگى قويىلىپ, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاسالادى. جەرگىلىكتى تاريحشىلار, اۋىلداعى اقساقالداردى شاقىرىپ, «قالماققىرىلعان» وقيعاسى تۋرالى ايتقاندارىن جازىپ مونوگرافيالىق كىتاپ شىعارىلادى.
ال اقشيمان اۋىلىنا جەتۋىڭىز ەندى قيىن-اق. قالماققىرىلعان جەتكىزبەيدى. اۋدان ورتالىعى كوكتوبەدەن وتىرعان كولىك ۇزاق جولعا الىپ شىعادى. جەتكەن بويدا قالىڭ قاتپارلى, وركەشتى ۇشكىر تاستى قاراسۇر قۇز-جارتاستار دوڭگەلەنە ورنالاسقان بيىك تاۋلار قارسى الادى. بۇل 1756 جىلى ولجاباي باتىر باستاعان باياناۋىل مەن ەرتىس وزەنى ارالىعىنداعى قازاق-جوڭعار شايقاسىنا كۋا بولعان سەرەكتاس تاۋى اتالادى. قالماقتى قىرعان جەڭىستەن سوڭ تاۋ قالماققىرىلعان دەپ اتالعان ەكەن.
قالماقتىڭ قالىڭ قولى وسى دوڭگەلەنە ورنالاسقان تاۋلاردىڭ ورتاسىندا قالىپ قويعان دەسەدى.
جوڭعار شاپقىنشىلىقتارىندا باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن باتىر ولجابايدىڭ ەرلىگىنە ابىلاي حان ءسۇيسىنىپ, «ولجاباي ەسەن بولسا – ەل امان», «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان ەر ولجاباي» دەگەن اتاق بەرگەن...».
مۇحتار Əۋەزوۆ 1958 جىلى باياناۋىلعا كەلەدى. سوندا قاسىندا جۇرگەن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى:
– مۇحتار اعا, بۇرىن باياناۋىلدا بولىپ پا ەدىڭىز, دەپ سۇراق قويسا كەرەك. سوندا مۇحتار اۋەزوۆ:
