زەينەتاقى جۇيەسى: ورتاق + مىندەتتى + ەرىكتى
بەيسەنبى, 18 ءساۋىر 2013 1:55
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
قازاقستانداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى: كوپ دەڭگەيلى جۇيە, اكتيۆتەردى سالىمشىلاردىڭ قاراجاتىنا جانە بجزق (بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى) قاراجاتىنا ءبولۋ, مەملەكەتتىك كەپىلدىك بۇرىنعىسىنشا قالا بەرەدى
بەيسەنبى, 18 ءساۋىر 2013 1:55
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
قازاقستانداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى: كوپ دەڭگەيلى جۇيە, اكتيۆتەردى سالىمشىلاردىڭ قاراجاتىنا جانە بجزق (بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى) قاراجاتىنا ءبولۋ, مەملەكەتتىك كەپىلدىك بۇرىنعىسىنشا قالا بەرەدى
زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋ تاقىرىبى, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ حالىق ءۇشىن نەعۇرلىم وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل قارتايعان شاققا ارنالعان جەكە جيناق اقشا ماسەلەسىنە ادامداردىڭ كوپ كوڭىل بولەتىندىگىن جانە وسى سالاداعى بارلىق وزگەرىستەردى قالت جىبەرمەي وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى. بۇل تاقىرىپتى قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆامەن تالقىلايمىز.
قاعيداتتار بەرىكتىگى
– دينا تولەۋبەكقىزى, وقىرماندار قوياتىن ءبىرىنشى سۇراق – قازىرگىرەفورمالار بارىسىندا جزق (جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى)سالىمشىلارىنىڭ قۇقىقتارى زارداپ شەكپەي مە, مۇنداي كەزدە قاندايقورعانىش تەتىكتەرى ىسكە قوسىلادى؟
– ءبىز بۇل تۋرالى تالاي ايتقانبىز, قازىر دە اتاپ وتەمىن, بجزق قۇرۋ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بولىپ تابىلمايدى, تەك ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋ سيپاتىنا يە. قازاقستانداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ نەگىزگى قاعيداتتارى ساقتالىپ قالادى. دەمەك, كوپ دەڭگەيلى جۇيە: ورتاق قۇرامداس بولىك, مىندەتتى جيناقتاۋشى بولىگى جانە ەرىكتى جيناق اقشاسى ساقتالادى.
سونىمەن قاتار, زاڭناماعا سايكەس ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناق اقشاسى جزق-نىڭ مەنشىكتى اكتيۆتەرىنەن بولەك ەسەپكە الىنادى. جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ جۇيەسى وزگەرمەيدى. بارلىق جيناق اقشا بۇرىنعىسىنشا جەكە شوتتاردا تولىق كولەمدە ساقتالاتىن بولادى. ءاربىر جەكە شوت جزق-مەن جانە مزتو-مەن (مەملەكەتتىك زەينەتاقى تولەۋ ورتالىعى) سالىستىرىپ تەكسەرگەننەن كەيىن بجزق-عا اۋىستىرىلاتىن بولادى. بۇل رەتتە سالىمشىنىڭ زەينەتكەرلىككە شىققان كەزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى ەسكەرىلگەن زەينەتاقى جارنالارىن وتەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگى دە ساقتالىپ قالادى.
– سالىمشىلاردىڭ كوبى وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناق اقشالارىنىڭقوزعالىسىن باقىلاۋدان شىعارىپ الامىز دەپ قاۋىپتەنەدى. بۇگىنگى كۇنىكوپشىلىگىمىز قورلارىمىزدىڭ دەربەس بەتتەرىن قاداعالاپ وتىرمىز. جەكەقورلاردىڭ شوتتارىن بجزق-عا بىرىكتىرۋ كەزىندە بۇل تەحنيكالىق ماسەلەقانشالىقتى جىلدام شەشىلەتىن بولادى؟
– «قر-دا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ جوباسىنا سايكەس زەينەتاقى جيناق اقشاسىن اۋىستىرۋ ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىسىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. بۇل قۇجاتتاردا اۋىستىرۋدىڭ جان-جاقتى سحەماسى كوزدەلەتىن بولادى, ول ءبىر جزق-نى باسقاسىنا قوسقان كەزدە نەمەسە جزق-نى تاراتقان كەزدە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن اۋىستىرۋدىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرەتىن بولادى. ءاربىر جزش (جەكە زەينەتاقى شوتى) بويىنشا زەينەتاقى جيناق اقشاسىن ەسەپكە الۋدىڭ تەتىگى بجزق-دا دا بولەك ساقتالاتىن بولادى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە زاڭنىڭ جوباسىندا سالىمشىلاردىڭ جزش-نى «مزتو» رمك-نىڭ دەرەكتەر بازالارىمەن سالىستىرىپ تەكسەرۋ باستاپقى كەزەڭ بولىپ تابىلاتىندىعىن بولجايتىن نورما كوزدەلگەن. بۇل رەتتە سالىمشىلار اجك/جسن (الەۋمەتتىك جەكە كود/جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى) نەگىزىندە سايكەستەندىرىلەتىن بولادى.
وسىمەن قاتار, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار, كاستوديان-بانكتەر, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرەتىن جزق, بجزق جانە كاستوديان-بانك ءارى ينۆەستيتسيالىق باسقارۋشى رەتىندە قر ۇلتتىق بانكى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قارجى قۇرالدارىن سالىستىرىپ تەكسەرەدى. وسىلايشا, ءاربىر سالىمشىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان جزق-دان بجزق-عا زەينەتاقى جيناق اقشاسىن اۋىستىرعان كەزدە نە ينۆەستيتسيالىق كىرىس, نە جارنالار «جوعالماۋى» ءتيىس. سەبەبى, بىرىنشىدەن, شوتتاردى كوپجاقتى سالىستىرىپ تەكسەرۋ تەتىگى جۇمىس ىستەيتىن بولادى, ەكىنشىدەن, اكتيۆتەر سالىستىرىپ تەكسەرىلەدى, ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
زاڭ جانە كونستيتۋتسيا بويىنشا
– ەگەر, ايتالىق, سالىمشى بجزق-عا وتۋدەن باس تارتتى. بۇل ءۇردىستىرەتتەيتىن زاڭنان باسقا, جەكە مەنشىك قۇقىعىنىڭ مىزعىماستىعىناكەپىلدىك بەرەتىن كونستيتۋتسيا دا بار. ادامداردىڭ جزق-داعى جيناقاقشاسى – بۇل قورعا باسقارۋعا بەرىلگەن جەكە قاراجات. زەينەتاقىاقشاسىمەن كەز كەلگەن وپەراتسيا جۇرگىزگەن كەزدە فورمالدى تۇردە دە,زاڭدى تۇردە دە, ناقتى تۇردە دە بارلىق كەزدە سالىمشىنىڭ جەكە ءوتىنىشىقاجەت بولدى.
– قر كونستيتۋتسياسى 6-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس مەنشiك سۋبەكتiلەرi مەن وبەكتiلەرi, مەنشiك يەلەرiنiڭ ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ كولەمi مەن شەكتەرi, ولاردى قورعاۋ كەپiلدiكتەرi زاڭمەن بەلگiلەنەدi. كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس پارلامەنت اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتiن مەنشiك رەجىمiنە جانە وزگە دە مۇلiكتiك قۇقىقتارعا قاتىستى نەگiزگi پرينتسيپتەر مەن نورمالاردى بەلگiلەيتiن زاڭدار شىعارۋعا حاقىلى.
نەگىزگى زاڭنىڭ كەلتىرىلگەن نورمالارىنان مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ تەتىگىنىڭ پارلامەنتتىڭ زاڭداردى قابىلداۋى ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىنىن كورۋگە بولادى. ءوز كەزەگىندە, «قر-دا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىندا كوزدەلگەن نورمالار زەينەتاقى جيناق اقشاسى سالىمشىلارىنىڭ (الۋشىلاردىڭ) قۇقىقتارىن قورعاۋدى جەتكىلىكتى دارەجەدە قامتاماسىز ەتەدى. زاڭ جوباسىنا سايكەس بجزق جيناق اقشاسى بجزق-عا بەرىلگەن سالىمشىلارمەن (الۋشىلارمەن) كورسەتىلگەن زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعان زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى بارلىق شارتتار بويىنشا قۇقىقتىق ميراسقور بولىپ تابىلادى. سايكەسىنشە, جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعان شارتتار جاڭارتىلعان نورمالار شەڭبەرىندە قولدانىلا بەرەتىن بولادى. جازىلعانداردى ەسكەرسەك, زاڭ جوباسى مەن كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق جوق.
– كەيبىر وقىرماندار بجزق-عا وتۋدەن باس تارتا وتىرىپ, ءوز زەينەتاقىجيناق اقشامىزدى الۋعا قۇقىلىمىز با دەپ سۇرايدى؟
– سالىمشى قولدانىستاعى زاڭدا تىكەلەي بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا بىرجولعى زەينەتاقى جيناق اقشاسىن الۋعا قۇقىلى. مىسالى, تتج-عا (تۇراقتى تۇراتىن جەرگە) كەتكەن جانە ازاماتتىعىن اۋىستىرعان كەزدە, زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتىن جاساسقان كەزدە جانە ت.ب. 2012 جىلى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ سوماسى 89,8 ملرد. تەڭگە قۇراعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل تولەمدەر سوماسىندا ءومىردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كومپانيالاردان اننۋيتەتتەردى الۋعا باعىتتالعان 29,9 ملرد. تەڭگە بار.
– بجزق قۇرۋ زاڭناماعا سايكەس كەلە مە, ەندى ۇلتتىق بانك ءارى رەتتەۋشى, ءارىباسقارۋشى بولادى ەمەس پە؟
– قولدانىستاعى زاڭنامادا قر ۇب-عا بجزق قىزمەتىن رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋعا تىيىم سالاتىن نورمالار جوق. قوردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سەنىمگەرلىكپەن باسقارۋدى ۇلتتىق بانك بجزق مەن قر ۇب اراسىندا جاسالاتىن سەنىمگەرلىكپەن باسقارۋ تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىراتىن بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك زەينەتاقى جيناق اقشاسىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بجزق-عا جانە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىلارعا قاتىستى رەتتەۋشى بولادى.
بۇكىل وسى تەتىك زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ, باسقا زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر دەڭگەيىندە رەتتەلەتىن بولادى.
جاۋاپكەرشىلىك جانە مىندەتتەمەلەر
– جەكە قورلاردىڭ كوپتەگەن سالىمشىلارى ولاردا كوپتەگەن جىلدار بويىسالىمشى بولىپ قالۋدا. مەنىڭ وزىمە كەلەر بولسام, حالىق بانكىنىڭجزق-نان باسقاسىنا كەتەم دەگەن ويىم بولعان جوق: بۇل قوردىڭسالىمشىلارىمەن جۇمىس ىستەۋى, ماماندارىنىڭ ساۋاتتىلىعى ۇنايتىن,كىرىستىلىگى جامان ەمەس. بۇل ويىممەن, مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, 2 ملن.-نان اسا ادامبولىسەدى. گنپف-تىڭ بەدەلى باسقاشا, كوپتەگەن ادامداردىڭ پىكىرىنشە, ونىڭبەلسەندى ەمەس ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ سەبەبى – اكتسيونەرى مەنباسقارۋشىسى – مەملەكەتتىك قۇرىلىم – ۇلتتىق بانك بولىپتابىلاتىندىعى. بۇكىل باسقارۋ كەزەڭىندە قر ۇب وعان جەكە ينۆەستورلارىزدەپ, اكتيۆتەرىن ساتقىسى كەلگەنى بەكەر ەمەس شىعار. ەندى مىنە, بجزق-نىڭ كىرىستىلىگى دە وتە تومەن بولادى دەگەن قاۋىپ بار. ال نارىقتاعىونسىز دا بولماي تۇرعان جۇمىس بۇل جزق-نى يكەمسىز, ءتيىمسىز ەتەدى. ءسىزدىڭبۇعان باسقا دايەگىڭىز بار ما؟
– بجزق-نىڭ گنپف نەگىزىندە قۇرىلاتىندىعىنىڭ نەگىزگى دايەگى – ونىمەن ۇلەستەس قۇرىلىمداردىڭ جوقتىعى. بۇدان باسقا بجزق تىكەلەي زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بجزق اكتيۆتەرىن باسقارۋدى ۇلتتىق بانك بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس بەكىتكەن قۇرالدار تىزبەسىنە سايكەس جۇزەگە اسىراتىن بولادى.
كەڭەستىڭ دەربەس قۇرامىن قر پرەزيدەنتى بەكىتەدى. كەڭەستىڭ قۇرامىنا ۇكىمەتتىڭ, قر ۇب-نىڭ وكىلدەرى, قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى جانە تاۋەلسىز ساراپشىلار كىرەدى. بجزق اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ ءارتاراپتاندىرۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتتارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردى ودان ءارى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, بانك سەكتورىنىڭ قۇرالدارىنا جانە جوعارى ءوتىمدى سىرتقى قارجى اكتيۆتەرىنە ورنالاستىرۋ نارىقتىق قاعيداتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن جانە اۆر (التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى) باسقارۋدىڭ قولدانىستاعى پراكتيكاسىنا ۇقساس سىرتقى باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرىلۋى مۇمكىن. بىراق قر ۇب تاراپىنان باقىلاۋ جاساۋ بارلىق زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا ساقتالادى.
– جەكە جزق-دا ساپاسى ەمەس, سانى ەسەبىنەن تابىس الۋ ستراتەگياسى باسىمبولدى ما جانە قورلاردىڭ سالىمشىلارعا ەشتەڭەگە كەپىلدىك بەرمەي, ايسايىن تابىس الاتىنى راس پا؟ مەملەكەتتىڭ مىندەتتەمەلەرى بار ەمەس پە؟جانە بجزق وسى الداۋدان كەيىن كىنالاۋدان ارىلا ما؟
– قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس جزق كىرىستىلىكتىڭ ەڭ تومەنگى ءمانىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى. ياعني, ەگەر قور العان كىرىستىلىك وسى كورسەتكىشتەن از بولسا, وندا جزق وسى ايىرمانى مەنشىكتى كاپيتالى ەسەبىنەن قالپىنا كەلتىرەدى. بجزق قۇرۋدىڭ سەبەبى ولاردىڭ اعىمداعى تومەن كىرىستىلىگى ەمەس, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن, اكىمشىلىك شىعىستاردى ەسەپكە الۋعا جانە ساقتاۋعا بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىستاردى تومەندەتۋ بولىپ تابىلاتىنىنا تاعى دا نازار اۋدارامىز. تيىسىنشە, كوميسسيالىق سىياقىلاردىڭ دەڭگەيى بىرىڭعاي قوردا تومەن بولادى.
جۇمىس ىستەپ تۇرعان جزق كەمشىلىكتەرىنە داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە كەيبىر قورلاردا ۇلەستەس تۇلعالارمەن جاسالعان, ولار بويىنشا شىعىندار كەلتىرىلگەن مامىلەلەردىڭ بولعانىن جاتقىزۋعا بولادى. ەگەر قور بىرەۋ بولسا, وندا ۇلەستەس تۇلعالارمەن مامىلەلەر جاساۋ تاۋەكەلى جويىلادى. سونداي-اق بجزق قۇرۋ كەزىندە سالىمشىلاردىڭ ءبىر قوردان ەكىنشى قورعا كوشۋى توقتاتىلادى, بۇل جۇيەنىڭ جالپى تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى.
– قازىرگى كەزدە ينۆەستيتسيالىق كىرىستى كاپيتالداندىرۋ ماقساتىندا ءبىرجزق-دان ەكىنشى جزق-عا نەمەسە گنپف-عا كوشۋدىڭ ءمانى بار ما؟
– مەنىڭشە, قاجەتى شامالى.
– ەگەر بارلىعى ءبىر مەزگىلدە جزق-دان گنپف-عا كوشىپ كەتسە, قورلاربىرىككەنگە دەيىن بانكروتتىققا ۇشىراماي ما؟
– 2012 جىلى جزق اراسىنداعى سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن اۋدارۋ 546,75 ملرد. تەڭگەنى, ال جارنالار 466,44 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بىراق سالىمشىلاردىڭ جزق-دان جاپپاي «قاشىپ كەتۋى» مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايمىن. ءومىردى ساقتاندىرۋ بويىنشا كومپانيالارعا اۋدارىمداردىڭ وڭ ديناميكاسى 2013 جىلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە, ياعني زەينەتاقى اننۋيتەتىن جاساۋ شارتىمەن تولەمدەرگە قۇقىق الۋ مۇمكىن بولاتىن جاستى تومەندەتۋگە دە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
باسقارۋشىعا ارنالعان پاكەت
– ەگەر اكتيۆتەر زابك (زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشى كومپانيا)باسقارۋعا بەرىلسە, وندا بۇل ناقتى جزش پاكەتتەرى نەمەسە تۇسەتىن كىرىستىلىكجالپى «ورتاعا» تۇسەتىن, ال ودان كەيىن جەكە شوتتارعا بولىنەتىن قولما-قولاقشاعا اينالدىرىلماعان سومالار بولا ما؟
– ولاردى باسقارۋ پورتفەلدىك ءتاسىل قولدانىلا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني, جەكەلەگەن جزش قاتىستى ەمەس, جالپى العاندا قور اكتيۆتەرىنىڭ پورتفەلىنە قاتىستى.
– جزق-لاردى ينفلياتسيانى جاباتىن كىرىستىلىك الۋعا دارمەنسىز دەپكىنالادى. ال بجزق تابىستى قايدان الادى, ويتكەنى تۇبەگەيلى پروبلەما –قور نارىعىنداعى جوعارى ءوتىمدى قۇرالداردىڭ بولماۋ پروبلەماسى بارەمەس پە جانە ول ۇدەيە تۇسۋدە ەمەس پە؟
– قورلاردى بىرىكتىرگەن كەزدە ەشكىم دە قانداي دا بولسىن كىرىستىلىك دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرمەيدى, سەبەبى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ بۇرىنعىشا نارىقتىق قاعيداتتارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. بجزق قۇرۋ كىرىستىلىك پروبلەماسىن شەشپەيدى, جوعارىدا ايتقانداي وپەراتسيالىق شىعىستاردى تومەندەتۋگە الىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە قر ۇب قور نارىعىن جانداندىرۋدىڭ بالاما ادىستەرىن ازىرلەۋ ۇستىندە. مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعىن ودان ءارى دامىتۋ جانە نىعايتۋ ماقساتىندا قر ۇب قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ مبق (مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار) باستاپقى جانە قايتالاما نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى شارالاردى قابىلدايدى. ءبىز نارىقتى قۇرالداردىڭ تۇرلەرى بويىنشا قۇرىلىمداۋدى جانە وسى سەگمەنتتە ستاندارتتى قۇرالداردىڭ پايدا بولۋىنا جانە وتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ نارىقتا مەرزىمدەرى جانە سول سياقتى باعالارى بويىنشا ەتالوندىق كورسەتكىشتەردى قۇرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرامىز. جالپى العاندا وسى شارالار مبق-دىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى جانە ايقىن نارىعىن قۇرۋعا, ولاردىڭ قايتالاما نارىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ ءارتاراپتاندىرۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتتارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
55 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعۋ؟ ءىس جۇزىندە
– ايەلدەر ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتۋ بويىنشا كۇردەلى ماسەلەنىڭتەك ورتاق جۇيەگە عانا قاتىسى بار ما الدە جيناقتاۋشى جۇيەگە دە قاتىستىما؟ ياعني, جيناق اقشا جەتكىلىكتى بولعان كەزدە 55 جاستا جيناقتاۋشىزەينەتكەرلىككە شىعۋعا جانە ودان كەيىن ورتاق جۇيەدەن تولەمدەردى كۇتۋگەبولا ما؟
– بۇل ماسەلە ءبىرىنشى دەڭگەي (ورتاق جۇيە) ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ورتاق جۇيە كەزىندە زەينەتاقى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ اعىمداعى سالىق تۇسىمدەرى ەسەبىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تولەنەدى. وسىلايشا, جۇمىس ىستەيتىن ۇرپاق زەينەتكەرلەردى قامتاماسىز ەتەدى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى جوق, سەبەبى زەينەتكەرلىككە شامالى جيناق اقشامەن شىققان جاعدايدا زەينەتكەر الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە جۇگىنەدى. جانە ءىس جۇزىندە, جەتكىلىكتى جيناق اقشا بولعان كەزدە زەينەتاقى تولەمدەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ قۇقىعى بار. بۇل رەتتە ورتاق بولىك بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە تولەنەدى.
ايەلدەر ماسەلەسى
– ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسى تۋرالى ماسەلە بويىنشا حالىقتىڭالاڭداۋشىلىعى رەيتينگىسىندە ءبىر جىلدان استام جوعارى بەلگىنى كورسەتىپتۇر. زەينەتكەر ايەلدەردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا سونشالىقتى زالال كەلتىرۋىمۇمكىن بە؟
– ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق پەن زەينەتكەرلەردىڭ سانى اراسىنداعى اراقاتىناس قازىرگى كەزدە 1-گە 2,1-گە دەيىن جەتتى, ياعني, ەكى جۇمىس ىستەيتىن ادامعا ءبىر زەينەتكەردەن. اراقاتىناستىڭ قۇلدىراۋى جالعاسۋ ۇستىندە: زەينەتكەرلەردىڭ سانى ۇدايى وسۋدە, ال جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى ودان باياۋ وسۋدە. جاقىن اراداعى پەرسپەكتيۆادا دەموگرافيالىق ۇردىستەر سالدارىنان قىسقاراتىن بولادى. وسى اراقاتىناس قۇلدىراعان كەزدە تيىسىنشە, زەينەتاقىنىڭ مولشەرى دە قۇلدىرايدى. جانە نە سالىقتى كوتەرۋ, بۇل ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە ءتيىمسىز نە زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتۋ نە زەينەتاقىنى قىسقارتۋعا كەلىسۋ قاجەت. سونداي-اق «baby-boom» ۇرپاعى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە بيۋدجەتكە جۇكتەمەنىڭ وسەتىنىن اتاپ وتەمىن.
1999-2011 جىلدارى رەسپۋبليكادا ءومىر ۇزاقتىعى 3,5 جىلعا ۇلعايعانىن قوسا ايتا كەتكەن ءجون. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا 65 جاستان اساتىن حالىقتىڭ ۇلەسى وسەدى جانە 2050 جىلعا قاراي ەكى ەسە وسەدى. قازىرگى كەزدە زەينەتكەرلەر اراسىنداعى ايەلدەر ۇلەسى 71,8%-ى (1,2 ملن. ادام) قۇرايدى. بۇل رەتتە ولاردىڭ 36% – 58-63 جاستاعى ايەلدەر. سونداي-اق ايەلدەرگە بيۋدجەتتەن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ 45%-ىن ەرلەر قارجىلاندىرادى. بۇل ەرلەر جالاقىسىنىڭ كوپ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ايەلدەر اراسىندا جوعارى بولۋىنا, سونداي-اق ايەلدەردىڭ بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىسقا شىعاتىنىنا بايلانىستى.
زەينەتكەرلىك جاس ۇلعايعان كەزدە زەينەتكەرلەردىڭ سانى قىسقارادى. 58-63 جاستاعى ايەلدەردىڭ سانى زەينەتكەرلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 26%-ىن قۇرايدى, بۇل بيۋدجەت شىعىستارىن نەعۇرلىم ءتيىمدى جۇمساۋ مۇمكىندىگىن راستايدى. بيۋدجەتتىڭ زەينەتاقى تولەۋ شىعىستارىن باعالاۋ تۇرعىسىنان ۇنەمدەۋ 11 جىلدا 19,6 ملرد. دوللاردى قۇرايدى.
– پوچتادا جانە ينتەرنەتتە ايەلدەردەن 45-50 جاستان كەيىن دە جۇمىسقاقابىلدامايتىنى, ال قابىلداعاننىڭ وزىندە ءجيى كەمسىتەتىنى تۋرالىسۇراقتار از ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى زەينەتاقىنى توسا وتىرىپ, ۋاقىتشاجالاقىمەن كۇن كورۋدە. ەندى زەينەتاقىنى كۇتۋ كەزەڭى ۇزارادى. بۇلماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلە ەكەنى جانە ونىڭ ءبىرشاما دارەجەدە قر ۇب-عاقاتىستى ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى, سوعان قاراماستان ونى شەشۋدىڭ ايەلدەردىڭزەينەتكەرلىك جاسىن ۇلعايتۋدان باسقا, وزگە نۇسقالارى بار ما؟
– زەينەتكەرلىك جاستى تەڭەستىرۋ جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى جانە كوبىرەك جيناقتاعىسى كەلەتىن ادامدارعا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى جۇيە يكەمدى بولادى جانە مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى. بىراق, جالپى العاندا زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتۋدى مەملەكەتتىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى كوتەرۋ جونىندەگى قالعان الەۋمەتتىك شارالارىمەن بىرگە كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ جۇمىسسىزدىعىمەن كۇرەس تە بار. سونداي-اق زەينەتاقى تولەمدەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ قۇقىعى ساقتالاتىنىن, ال ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن ۇلعايتۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ بولجانىپ وتىرعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بۇل حالىقتىڭ زەينەتكەرلىكتىڭ الدىنداعى توبىنا ىقپال ەتۋدى تومەندەتەدى.
ەگەر باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قاراستىرساق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ 19-دا عانا زەينەتكەرلىك جاس ۇلعايعان جانە ايەلدەر مەن ەرلەر ءۇشىن تەڭەستىرىلگەن, ال 5 ەلىندە تەڭەستىرۋ جوسپارلانعان.
بجزق نەنى وزگەرتە الادى؟
– جاڭا زەينەتاقى زاڭناماسىنىڭ ازىرلەنۋ ساتىسى قانداي جانەقازاقستاندا نارىقتىق جيناقتاۋ جۇيەسى قانداي جاعدايلاردا تولىقدەڭگەيدە ساقتالىنۋى مۇمكىن؟
– ۇكىمەت «قر-داعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» جاڭا رەداكتسياداعى زاڭ جوباسىن پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزدى. وسى قۇجاتتا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قاعيداتتارى تولىق ساقتالعان.
– جەكە زەينەتاقى شوتىنىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەسى جۇمىسپەن قامتىلعانحالىقتى قامتۋ, سونداي-اق كونۆەرتتەگى جالاقىلار پروبلەماسى بولدى,بۇل كوپتەگەن جزش-داعى ەڭ از سومالاردىڭ سەبەبى بولىپ تابىلادى. ەگەرەلدە ءبىر عانا قور قالسا, بۇل ماسەلەلەر شەشىلە مە؟
– شىن مانىندە, بجزق قۇرۋ حالىقتىڭ زەينەتاقى جۇيەسىمەن تولىق قامتىلماۋ پروبلەماسىن شەشپەيدى. بۇل كۇردەلى ماسەلە جانە كەز كەلگەن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋ تالابى بولىپ تابىلادى. ونىڭ شەشىلۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ بەيرەسمي بولىگىن تارىلتۋ, ونىڭ ىشىندە جالاقىنى «كونۆەرتتەردە» بەرۋ مىندەتى شەشىلمەي مۇمكىن بولمايدى.
كەيىننەن بۇل پروبلەمانى ماسەلەن: دارا كاسىپكەرمەن بەكىتىلگەن جارنالار; بيۋدجەتتەن تولەمدەردى الۋ ءۇشىن جيناقتاۋ بولىگىنە قاتىسۋ بويىنشا ەڭ تومەنگى تالاپتاردى بەلگىلەۋ; حالىقتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ; سالىقتىق باسقارۋدى جاقسارتۋ; ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنا, زەينەتاقى جارنالارىنا موتيۆاتسيا; جەڭىلدىك بەرىلگەن سالىق سالۋ جانە باسقالارى سياقتى بىرقاتار شارالار ارقىلى شەشۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
– قورلاردى بجزق-عا بىرىكتىرۋ تەتىگى قالاي بولماق جانە قورلاردىڭ مەنشىكيەلەرىنىڭ م ۇلىكتىك قۇقىقتارى قالاي شەشىلەتىن بولادى؟
– بجزق قۇرۋ جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەكە جزق تاراتۋدى تالاپ ەتپەيدى, ويتكەنى زاڭناماعا سايكەس ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارى جزق مەنشىكتى اكتيۆتەرىنەن بولەك ەسەپكە الىنادى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان جزق مەنشىكتى اكتيۆتەرىن ساقتاپ قالادى جانە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشى نەمەسە ەرىكتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى رەتىندە قىزمەتىن جالعاستىرۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك تۋادى. جزق-دان بجزق-عا اۋدارۋ تەتىگى اكتيۆتەردى ءبىر قوردان ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋ تەتىگىنە ۇقساس. جەكە جزق-دان بجزق-عا زەينەتاقى اكتيۆتەرىن اۋدارۋ ءتارتىبى زاڭ جوباسىندا جانە قولدانىستاعى زاڭنامادا رەتتەلگەن جانە قىسقا مەرزىمدەردە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
«قر-داعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» 1997 جىلعى 20 ماۋسىمداعى قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا زەينەتاقى اكتيۆتەرى زاڭدى تۇلعا رەتىندە جزق-نىڭ بۋحگالتەرلىك بالانسىنا قوسىلمايدى. ياعني, جزق مەنشىكتى اكتيۆتەرى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنەن ءبولىنىپ شىعارىلعان. قورلار زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بجزق-عا بەرگەننەن كەيىن بۇل ءتارتىپ ساقتالاتىن بولادى. بۇل رەتتە قورلاردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بەرۋى كەستە بويىنشا بجزق-عا جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسىلايشا, جزق ءوز اكتيۆتەرىنە مەنشىك قۇقىعىن جوعالتپايدى.
باسقارۋعا بەرىلەتىن ليتسەنزيا
– ەگەر قورلار زابك نەمەسە ەرىكتى زەينەتاقى جيناقتارى جونىندەگى قورلاربولۋدى شەشسە, ولار قانداي راسىمدەردەن ءوتۋى ءتيىس؟
– زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇيىمداردا تەك جەتكىلىكتى مەنشىكتى كاپيتال عانا ەمەس, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدىڭ ايتارلىقتاي تاجىريبەسى دە بار. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا ءتيىستى ءوتىنىش نەگىزىندە عانا ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋعا ليتسەنزيا الۋدىڭ جەڭىلدىك بەرىلگەن ءتارتىبى كوزدەلگەن. ال قايتا تىركەۋ راسىمدەرىنە كەلسەك, ولار ازاماتتىق زاڭنامانىڭ قولدانىستاعى نورمالارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جزق جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار ليتسەنزيالارىنىڭ قولدانىلۋى قورلار زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بجزق-عا بەرگەننەن كەيىن توقتاتىلادى. سونىمەن قوسا, ولار ۋاكىلەتتى ورگانعا ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋ جونىندەگى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ليتسەنزيا بەرۋ تۋرالى وتىنىشپەن جۇگىنۋگە جانە جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ليتسەنزيا الۋعا قۇقىلى.
ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋعا ليتسەنزيا الماعان جزق جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار قر ازاماتتىق زاڭناماسىنا سايكەس تاراتىلۋى ءتيىس.
– رەتتەۋشىنىڭ پىكىرى بويىنشا, نەلىكتەن ەلدە ەرىكتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تامىرىن تەرەڭگە جايا المادى؟ مۇمكىن 10% مولشەرىندەگى جارنا كوپ شىعار؟
– حالىقتىڭ قازىرگى كەزدە بولاشاق تۋرالى جانە قارتايعاندا قانداي قاراجاتقا ءومىر سۇرەتىنى تۋرالى از ويلانۋ فاكتىسى ەرىكتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىز دامۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ تابىلادى.
10% مولشەرىندەگى جارناعا كەلسەك, ولاردىڭ دەڭگەيىن بارلىق زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ شەڭبەرىندە قاراعان ءجون.
– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە نەبارى 15 جىل بولدى. الايدا وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول رەفورمالاۋدىڭ ءبىر عانا كەزەڭىن باستان وتكىزگەن جوق. وقىرمانداردىڭ سۇراۋى بويىنشا, جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ەڭ بولماسا ءبىر بۋىنىنا جيناقتاۋعا, سوسىن بارلىعىن تولىق كولەمدە الا وتىرىپ, زەينەتكەرلىككە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرگەننەن كەيىن رەفورمالاۋ تۇرىندەگى «جانر كلاسسيكاسىن» قولدانا وتىرىپ, تۇبەگەيلى رەفورمالارعا موراتوري جاريالاۋعا بولماي ما؟
– قانداي دا ءبىر سەكتوردى رەفورمالاۋ تۋرالى شەشىم اياق استىنان قابىلدانبايدى. بۇعان قالىپتاسقان احۋالعا جاسالاتىن تەرەڭ تالداۋ جانە قانداي دا ءبىر رەفورمالارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن سالدارلار سەبەپشى بولادى. سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسى بەلسەندى تۇردە تالقىلانىپ كەلدى. ناتيجەسىندە بجزق قۇرۋ تۋرالى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى قابىلدادى. زەينەتاقى جۇيەسىندەگى سوڭعى رەفورما قازاقستان ورتاق زەينەتاقى جۇيەسىنەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشكەن 1998 جىلى قابىلدانعانىن اتاپ كەتكەن ءجون.
ۇرپاقتارعا ارنالعان «رەنتا»
– سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىنا تامان وقىرمانداردىڭ سۇراعىن كەلتىرسەك: نەلىكتەن ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىلارىنا ۇلتتىق قوردان الىناتىن تولەمدەردى قوسۋعا بولمايدى؟
– ويتكەنى ۇلتتىق قوردى قۇرۋدىڭ ماقساتتارى باسقا. بۇل – بولاشاقتاعى ۇرپاققا ارنالعان قور. ياعني ول بولاشاقتا تابيعي رەسۋرستاردى تولىق پايدالانعاننان كەيىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بولماۋىنا قاراي قازىرگى بۋىننىڭ «رەنتاسىن» بىلدىرەدى. سوندىقتان قالپىنا كەلتىرىلمەيتىن تابيعي رەسۋرستاردى قايتا تولىقتىرىلىپ وتىراتىن قارجىلىق رەسۋرستارعا اينالدىرۋ قاجەت. وسى سياقتى قوماقتى جيناقتار بولعان كەزدە عانا (مىسالى, نورۆەگيادا جالپى ىشكى ونىمگە 100% جەتكەندە) ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستەرىن الەۋمەتتىك ماقساتتارعا پايدالانۋ مۇمكىن بولماق.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
