بۇل باعىتتا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلدى, سوندا دا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, ونىڭ قورعالۋى تەك قانا ۇران بولىپ قالماي, مەملەكەتتىك ءىس-شارالاردىڭ باستى باعىتتارى قاتارىندا ورىن الۋى ءۇشىن ءالى دە بولسا قىرۋار مىندەتتەردى اتقارۋ قاجەتتىگى بايقالادى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق ءۇزىلدى-كەسىلدى قاعيداتتى باسشىلىققا العان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەردەن باستاپ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيالار مەن كەلىسىمدەرگە قوسىلعان, ءسويتىپ ولاردى ورىنداۋ, ياعني ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋ ءمىندەتىن وزىنە ەرىكتى تۇردە جۇكتەپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا كورىنىس تاپقان ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تابيعي سيپاتى, ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن مەملەكەتتىڭ راستاۋى, اداممەن جاساسقان قاتىناسىنداعى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن بەلگىلەيتىنى حاق جانە بۇل تۇرعىدا ادامنىڭ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدا قانداي دا بولماسىن كەدەرگى جاساۋعا جول بەرىلمەيدى دەپ كورسەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.
بەلگىلى ءبىر اداممەن قۇقىقتىق قاتىناستاردا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى مەملەكەت تاراپىنان ناقتىلى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋمەن نەمەسە ورىنداماۋىمەن بايلانىستى ەمەس. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك جاعداي جاساپ, ونى قامتاماسىز ەتىپ جانە ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەت ول قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەيتىن جانە جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن قانداي دا بولماسىن ارەكەتتەردى ورىنداۋدان اۋلاق بولۋى ءتيىس.
كونستيتۋتسيا تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە سوت-قۇقىقتىق رەفورمالارى جۇرگىزىلىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىم يەلەرىنىڭ وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرۋداعى ورنى مەن ءمىندەتتەرى تياناقتى تۇردە بەلگىلەنگەن, قىلمىستىق قۋدالاۋ اياسىنا تارتىلعان ادامدار مەن ءوزىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ راسىمىنە قوسىلعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدەمەلەرىن ورنىقتىرعان ازاماتتىق پروتسەستىك جانە قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستەر قابىلدانعان.
سوتتاردى مامانداندىرۋ باعىتىندا ناتيجەلى جۇمىستار ءجۇرگىزىلىپ, ازاماتتىق ىستەردى, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتار ءوز الدىنا قۇرىلعان.
ءوز كەزەگىندە, ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ نەگىزىنەن جالپى ازاماتتىق داۋلاردى, ياعني جەكە ادامدار اراسىندا, سونداي-اق جەكە ادامدار مەن زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى داۋلاردى شەشەتىن سوتتار, سونىمەن قاتار زاڭدى تۇلعالار, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى, ەكونوميكا سالاسىنداعى داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتار قازىرگى تاڭدا تولىققاندى جۇمىس ىستەۋدە.
اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار جونىندەگى ىستەردى قاراۋ 2010 جىلدان بەرى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدى رەتتەيتىن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ نەگىزگى ءۇردىسى ىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭ قۇقىعىندا بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىندە.
تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ, مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدىگىمەن, سونىڭ ىشىندە زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇقىقتىق نورماتيۆتىك اكتىلەر جونىندەگى بىلىمگە سۇيەنگەن, دالەلدەمە جيناقتاۋ مەن ونى سوتقا ۇسىنۋ مۇمكىندىگىنىڭ تەڭدىگىمەن سيپاتتالادى. ارينە جەكە تۇلعالار اراسىنداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋدى سوتتا شەشۋدە ولاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى مەن ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭ بولاتىنىنا كۇمان كەلتىرەتىن نەگىز جوق.
زاڭدى تۇلعالار, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر اراسىندا ەكونوميكالىق داۋ-دامايدى شەشۋ بارىسىندا دا سوتقا قاتىسۋشى تاراپتار اراسىنداعى مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدىگىنە كۇمان كەلتىرىلمەيدى, ويتكەنى دالەلدەمە جيناۋعا جانە ونى سوتقا ۇسىنۋعا, ول ءۇشىن ءبىلىمدى جانە بىلىكتى ماماندى جالداپ ونى وكىلى رەتىندە قاتىستىرۋعا تاراپتاردىڭ ءمۇمكىندىگى مول ەكەنى بەلگىلى.
ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋدى شەشۋ بارىسىندا, تاراپتار ۇسىنعان, ولاردىڭ ۇستانىمدارىن نەگىزدەيتىن دالەلدەمەلەرىن زەرتتەپ جانە وعان جول بەرۋشىلىگى, قاتىستىلىعى جانە دۇرىستىعى, دالەلدەمەلەر جيىنتىعىن ءىس بويىنشا نەگىزدەلگەن سوت اكتىسىن شىعارۋعا جەتكىلىكتىلىگى تۇرعىسىنان ءتيىستى باعاسىن بەرەتىن سوتتار تەك تورەشى رەتىندە ءوزىن بەيتاراپ ۇستاۋ مىندەتى ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن.
سويتە تۇرا, جالپى ازاماتتىق ءىس قارايتىن سوتتاردا, ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلارمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) بەرگەن ازاماتتاردىڭ ارىزدارى دا قارالۋدا (الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق داۋ).
ءسويتىپ جالپى ازاماتتىق ءىس قارايتىن سوتتاردا جانە مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتاردا ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋدى رەتتەيتىن ەرەجەلەرىن قولدانا وتىرىپ تاراپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاپ ونىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى نەمەسە ونىڭ لاۋازىم يەلەرى قاتىساتىن الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق داۋ قارالاتىنى رەتتەلگەن. ەندىگى ماسەلە وسى جاعدايدا تاراپتاردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تۇر.
ازامات (زاڭدى تۇلعا, كاسىپكەر) سوتقا شاعىمدى بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن ءوزى تاۋەلدى بولىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ارەكەتىنە, شەشىمىنە قاتىستى بەرەدى. اتالعان تاۋەلدىلىكتىڭ سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاننان رۇقسات (ليتسەنزيا) الۋ قاجەتتىگىندە, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانىنىڭ وسى ازاماتتىڭ پايداسىنا بەلگىلى ءبىر ارەكەت جاساۋىندا بولۋى مۇمكىن.
البەتتە, بۇل جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانىنىڭ (نەمەسە ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ) قۇقىقتىق قابىلەتتىلىگى مەن مۇمكىندىگى ەداۋىر مول بولىپ كەلەتىن «مەملەكەت – ازامات» سيپاتىنداعى باعىنىشتىلىق قاتىناستارىنىڭ كۋاسى بولاتىنىمىز ءسوزسىز.
تىپتەن, جاۋاپكەر نەمەسە جاۋاپكەر وكىلى رەتىندە سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشى لاۋازىمدى ادام ءوزىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە بايلانىستى ازاماتتىڭ داۋلاپ وتىرعان سالاسىنداعى ءوز ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى جوعارى, دالەلدەمە ۇسىنۋ (جاسىرۋ) ءمۇمكىندىگى كەڭىرەك جانە داۋلى ءماسەلە بويىنشا ول ءوزىنىڭ ءۋاجدەرىن سوتقا دالەلدىرەك ەتىپ جەتكىزۋ ءمۇمكىندىگى مولىنان ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
مەملەكەتتىك ورگاننىڭ (لاۋازىمدى ادامنىڭ) ارەكەتىنە شاعىممەنەن سوتقا جۇگىنگەن ازامات, كوپتەگەن جاعدايدا بىلىكتى زاڭگەرلىك جاردەم الۋعا دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولاتىنى بەلگىلى.
سونىمەن قاتار كۇندەلىكتى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار بويىنشا ازاماتتارعا زاڭگەرلىك ءجاردەم كورسەتىپ جۇرگەن ادۆوكاتتار مەن جالدامالى وكىلدەر سالالىق زاڭدار, نورماتيۆتىك جانە قوسالقى قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ىجداعاتتىقپەن قاراپ ءتۇيىنىن تابا بىلەتىندەرى دە كەم دە كەم.
وسى جاعدايدا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭىمەن ءوزىنىڭ تالابىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ مىندەتى ارىز يەسىنە جۇكتەلگەنىنە بايلانىستى, ءوزىن بەيتاراپ جانە بەيقام كۇيدە ۇستاۋعا مىندەتتى سۋديانىڭ, قازىرگى قولدانىستا ءىس جۇرگىزۋ زاڭىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاننان ءتيىستى دالەلدەمەنى تالاپ ەتۋ ءمۇمكىندىگى جوق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتقارۋشىلىق بيلىك كەڭ قۇقىلى جانە قۇزىرلى, ەڭ مىقتى دا بىلەكتى بيلىك بولۋىنا بايلانىستى, «ازامات vs مەملەكەت» نىشانىنداعى داۋلاردى شەشۋ تەك دايارلىعى ءتيىستى دەڭگەيدە ورنىققان زاڭگەرلەردىڭ قولىنان كەلەتىنىنە كۇمان كەلتىرىلمەيدى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, اكىمشىلىك يۋستيتسيا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋ ورنى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ بيلىك ورگاندارىنا, سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتا تۇسەتىن قۇرالى رەتىندە قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
ساكەن ابدوللا,
اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
