بۇگىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ شەتكى اۋماعىندا سالىنىپ جاتقان نىساندارمەن قاتار «رۋحاني-مادەني ورتالىقتا» دا جۇمىس قىزۋ. بۇل ورتالىق ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭىن قامتيدى. ول ماڭايداعى تۇرعىن ۇيلەر جانە باسقا دا نىساندار ورنالاسقان جەرلەر زاڭ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىعىنا الىنعان-دى. ياعني 98 گەكتاردى قامتيتىن قاجەتتى جەردى دايىنداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ مۇقتاجدىعى ءۇشىن 167 نىساندى (13 كاسىپكەرلىك, 154 تۇرعىن ءۇي) قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇرعىن ۇيلەر بۇزىلىپ, ورنىنا جاڭا نىساندار سالىنا باستادى. «استاناگەنپلان» جشس-ءنىڭ «تۇركىستانگەنپلان» وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ەركىن ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىناتىن نىسانداردىڭ ورنىن دايىنداۋ كەزىندە ادام سۇيەكتەرى تابىلعان. تەرەڭ قازىلعان جەرلەردەن شىققان سۇيەكتەر بويىنشا ارحەولوگتار جۇمىس ىستەۋدە ەكەن. ياعني جىلدار, بالكىم عاسىرلار بويى جاتقان سۇيەك تەرەڭدەتە قازۋ ناتيجەسىندە شىعىپ وتىر.
شىعىستانۋشى ءابساتتار قاجى دەربىسالى ءوز ەڭبەكتەرىندە مۇسىلمان شىعىس حالىقتارىنىڭ ادەتىندە ەگەر قايتىس بولعان كىسى اۋليەنىڭ قاسىنا جەرلەنەتىن بولسا, وندا ول و ءدۇنيەدە اللا تاعالا تاراپىنا جاقىن بولا الادى دەگەن سەنىم-نانىم كەڭ ەتەك العانىن جازادى. «ال, قوجا احمەت قاسيەتتى دەپ سانالعاندىقتان دا وسى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءوز جاقىندارىن وسىندا جەرلەۋگە قۇشتار بولعاندار كوپ بولعان. بىراق ولاردىڭ ىشىندە تەك داۋلەتتى, تۇرمىستى كىسىلەر عانا ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرا العان. ول ءۇشىن كەسەنەنىڭ شىراقشى شايقىلارىنا دۇنيە بەرەدى. ال ءتىپتى ءتۇن ىشىندە جاسىرىن كومىپ, ءىزىن دە بىلدىرمەي كەتەتىن جايتتار دا كەزدەسكەن», – دەيدى شىعىستانۋشى «قوجا احمەت ياساۋي, اقساق تەمىر ءجانە تۇركىستان مادەنيەتى» اتتى ەڭبەگىندە. ياعني قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ادام سۇيەكتەرى تابىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر.
وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پروفەسسور, تاريحشى حازىرەتالى تۇرسىن كەسەنەنىڭ ءتوڭىرەگىندەگى سۇيەكتەردىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن بىرنەشە دەرەكپەن بايلانىستىرادى. تۇركىستانداعى ەسكى قالاشىقتىڭ ورنى 2500 جىلدىق مادەني قاتپاردان تۇرادى. وسى ءبىر وتكەن عاسىرلاردا ءتۇرلى وقيعالار ورىن العانى اقيقات. كيەلى كونە شاھارداعى شايقاستاردا قازا تاپقانداردىڭ جەرلەنۋى دە ارقيلى بولعان. ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىنىڭ توڭىرەگىندە قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ كيەلى ورىنداردا جەرلەنۋى, قازاق حاندىعىنان 500-600 جىل بۇرىن باستالعان. «بىرىنشىدەن, قازبا جانە قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە تابىلىپ جاتقان قابىرلەر بەلگىلى ءبىر يگى جاقسىلار مەن تاريحي تۇلعالاردىكى بولۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ءمايىت ارۋلانىپ كومىلگەن. ەكىنشى جاعدايدا كەسەنەنىڭ توڭىرەگىندە رابات, شاحريستان سەكىلدى ۇلكەن قورعاندار بولعان. ماسەلەن, ءامىر تەمىردىڭ كەزىندە دە شايقاستار ورىن العان. تاريحشىلار ەڭ سوڭعىسى تۇركىستان قالاسىنىڭ پولكوۆنيك ۆەرەۆكيننىڭ وتريادىنان قورعانۋ كەزەڭىن كەلتىرۋدە. وسى شايقاستا توڭىرەكتە ورلار قازىلعان. قانشاما ادام اتىلعان. بۇگىندە سۇيەكتەردىڭ شىعۋى, كوز جۇمعان ادامداردىڭ ارنايى جەرلەنبەي بەتىن جابا سالۋىنان دەيدى ماماندار. ال ءۇشىنشى دەرەك بويىنشا, حVIII- XIX عاسىرلارداعى جانە 1931-1932 جىلدارداعى اشارشىلىقتا كەسەنە توڭىرەگىندە ولگەن ادامدار سىرتقا شىعارىلىپ ارنايى قورىمعا كومىلگەن», – دەدى حازىرەتالى تۇرسىن.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان قمدب قىزمەتكەرلەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, تابىلعان ءمايىتتەر ءراسىم بويىنشا قايتا جەرلەنەدى. «شاريعات بويىنشا قابىرستاننىڭ ىشىنە قويىلعان ەڭ سوڭعى ادامنىڭ بەيىتىنە 40 جىل وتكەننەن كەيىن, مازارات ءسۇرىلىپ تاستالىپ, ورنىنا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولادى. ال ەگەر, باستالىپ كەتكەن قۇرىلىس ايماقتارىندا اتقارىلاتىن قازبا جۇمىستارىندا ادام سۇيەكتەرى تابىلىپ جاتسا, ول سۇيەكتەر اق ماتاعا ورالىپ باسقا جەرگە كومىلەدى», – دەيدى تۇركىستان قالاسىنىڭ باس يمامى جۇسىپبەك ايداربەك ۇلى.
تۇركىستان وبلىسى
