تۇتىنۋشىنى تۇنشىقتىرعان تاريف «جۇمباعى»
بەيسەنبى, 28 ناۋرىز 2013 1:45
بۇكىل وركەنيەت الەمى تۇتىنۋشى مۇددەسىنەن شىعۋ جولىندا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ قۇقىعىن باستى قۇندىلىق رەتىندە قاستەرلەيدى. ال جابايى كاپيتاليزمنىڭ جىرتىق كەمەسىنە جارماسقان جيىرما جىل ىشىندە ءبىزدىڭ قوعام كەرىسىنشە, تۇتىنۋشىنى تۇقىرتۋ جولىندا الىپساتارلىقتىڭ نەبىر ارسىز امالدارىن ويلاپ تاۋىپ, وركەنيەتتى باسەكەلەستىكتەن تۇراتىن كلاسسيكالىق نارىق قاعيدالارىن جوققا شىعاردى. وعان وسى جيىرما جىل ىشىندە ءبىر رەت ارزانداپ كورمەگەن بازار نارقى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ تويىمسىز ءتاريفى كۋا. بۇل – بۇكىل تۇتىنۋ رىنوگىن جاۋلاپ العان مونوپوليستەردىڭ باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرۋعا قارسى قاساقانا جاساعان قارەكەتىنىڭ كەسىرى.
بەيسەنبى, 28 ناۋرىز 2013 1:45
بۇكىل وركەنيەت الەمى تۇتىنۋشى مۇددەسىنەن شىعۋ جولىندا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ قۇقىعىن باستى قۇندىلىق رەتىندە قاستەرلەيدى. ال جابايى كاپيتاليزمنىڭ جىرتىق كەمەسىنە جارماسقان جيىرما جىل ىشىندە ءبىزدىڭ قوعام كەرىسىنشە, تۇتىنۋشىنى تۇقىرتۋ جولىندا الىپساتارلىقتىڭ نەبىر ارسىز امالدارىن ويلاپ تاۋىپ, وركەنيەتتى باسەكەلەستىكتەن تۇراتىن كلاسسيكالىق نارىق قاعيدالارىن جوققا شىعاردى. وعان وسى جيىرما جىل ىشىندە ءبىر رەت ارزانداپ كورمەگەن بازار نارقى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ تويىمسىز ءتاريفى كۋا. بۇل – بۇكىل تۇتىنۋ رىنوگىن جاۋلاپ العان مونوپوليستەردىڭ باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرۋعا قارسى قاساقانا جاساعان قارەكەتىنىڭ كەسىرى.
سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدە ەسەپسىز جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى بارىسىندا اعا ۇرپاق قولىمەن جاسالعان ورتاق يگىلىكتەردى, كوممۋنالدىق جۇيەلەر مەن ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىن سۋ تەگىن جەكەمەنشىك قولىنا بەردىك. باستى جەلەۋ – نەگىزىنەن وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سالىنعان, پايدالانۋ مەرزىمى ءوتىپ بارا جاتقان كوممۋنالدىق جانە ينجەنەرلىك جەلىلەردى جەكەمەنشىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىسىمەن جاڭعىرتۋ جانە قايتا قۇرۋ بولاتىن. ءسويتىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋ جەلىلەرى دە, سۋمەن, جىلۋمەن, گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى دە قالتالىلاردىڭ قولىنا كوشتى. قۇپ دەلىك, سودان بەرگى وتكەن جيىرما جىلدا نە وزگەرتىلدى, نە جاڭارتىلدى؟
ماسەلەن, 1998 جىلى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ بويىنشا, كوممۋنالدىق جانە ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ نەگىزگى قورلارىنىڭ 60-70 پايىزعا ەسكىرگەندىگى اتاپ كورسەتىلىپ, كەشەگى كەڭەس زامانىنان قالعان جىلۋ جۇيەلەرى, سۋ قۇبىرلارى مەن ەلەكتر جەلىلەرىن شۇعىل جاڭارتۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە قويىلعان. ەسكىرگەن جەلىلەر ۇلكەن شىعىنداردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتەرىن كوتەرۋگە سەبەپ بولىپ وتىرعاندىعى دا ناقتى ەسكەرتىلگەن. سودان بەرى دە اتتاي 15 جىل ءوتتى. بىزدە «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». ۇكىمەتتىڭ 2012 جىلعى مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدەگى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 64 پايىزى, سۋ تاراتۋ قۇبىرلارىنىڭ 66 پايىزى, جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 63 پايىزى, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 73 پايىزى, گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 54 پايىزى جەدەل كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن جاعدايعا جەتكەن. اششى شىندىقتى ايتساق, بۇل سالاداعى قوردالانعان پروبلەمالار ەلدىڭ بۇدان كەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن شەككە شىقتى. سوندا وسى جىلدار ىشىندە ستراتەگيالىق ينجەنەرلىك جەلىلەردى جەكەمەنشىككە العان ينۆەستورلار كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمداردىڭ جارتى پايىزىن دا جاڭعىرتپاعان با؟ جىل سايىن ءتاريفتى قىمباتتاتۋدان تۇسەتىن قارجى قايدا؟
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, 2009 جىلى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ (تمرا) جاۋاپكەرشىلىگىمەن ەسكىرگەن كوممۋنالدىق جەلىلەردى جاڭارتۋ ءۇشىن 600-دەن استام ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار بەلگىلەنىپ, سوعان سايكەس ارنايى ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر تاعايىندالعان بولاتىن. تەك وسى ينۆەستيتسيالىق تاريفتەر ارقىلى تۇتىنۋشىدان قوسىمشا جينالعان تولەمدەر كولەمىنىڭ ءوزى 507,3 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 3,4 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. وسى قارجىنىڭ ءوزى-اق بىرنەشە ءىرى قالالاردىڭ ەسكىرگەن كوممۋنالدىق جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا جەتەر ەدى عوي.
بۇدان باسقا تمرا-نىڭ كەلىسىمىمەن تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ يەلەرى كوممۋنالدىق جۇيەلەردىڭ ەسكىرۋى سالدارىنان بولاتىن «شىعىنداردىڭ» ورنىن تولتىرۋ جەلەۋىمەن جىل سايىن تاريفتەردى ءوسىرۋ شارالارىن قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا, 2005 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى جىلۋ بەرۋدى 43 پايىزعا, ياعني جىلۋدىڭ ءاربىر گيگاكالورياسىن 1810 تەڭگەدەن 2585 تەڭگەگە دەيىن, ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكى ەسەدەن استام, ياعني ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءاربىر كيلوۆاتىن 4,18 تەڭگەدەن 9,15 تەڭگەگە دەيىن, ىستىق سۋ, سۋىق سۋ مەن گازدى تيىسىنشە 54,59 جانە 57 پايىزعا دەيىن, ءۇي تەلەفونىنىڭ ءتاريفىن ەكى ەسە, ياعني 440 تەڭگەدەن 839 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاتقان.
جالپى العاندا, ەلىمىز بويىنشا سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتى ءۇش ەسەگە جۋىق قىمباتتاعان. ماسەلەن, 2005-2011 جىلدار ارالىعىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءاربىر كيلوۆاتى قىزىلوردادا 4,45 تەڭگەدەن 12,6 تەڭگەگە, كوكشەتاۋدا 4,46 تەڭگەدەن 12,87 تەڭگەگە, الماتىدا 4,60 تەڭگەدەن 12,34 تەڭگەگە, تالدىقورعاندا 4,80 تەڭگەدەن 12,34 تەڭگەگە, شىمكەنتتە 4,40 تەڭگەدەن 11,33 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ وتىر. ەلەكتر تاراتۋ كومپانيالارى تاريف قىمباتتاتۋدان تۇسكەن قارجىنى قالاي پايدالانادى؟ سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ ەسكىرگەندىگىنە بايلانىستى جوعالتىلاتىن شىعىن ەسەلەپ ارتقان. ماسەلەن, 10 جىل بۇرىن مۇنداي شىعىن كولەمى 10 پايىز بولسا, قازىر ونىڭ دەڭگەيى 30 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا جۇمسالمايتىن بولسا, ەلەكتر تاراتۋ كومپانيالارىنىڭ تاريفتەرى نەگە وسىرىلەدى؟ وعان تمرا نەگە رۇقسات بەرەدى؟ وسى ورايدا تمرا تۇتىنۋشى مۇددەسىنەن گورى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن كوبىرەك قورعاپ كەلە جاتقانى تۋرالى ەرىكسىز ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. ەلەكتر ەنەرگياسى ءتاريفىنىڭ ءوسۋى كوممۋنالدىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ باعاسىن قىمباتتاتۋعا اپارادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تمرا ءۇشىن كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرىن كوتەرۋگە كەلىسىم بەرۋ ءۇشىن «مانەۆر» جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ءۇردىس تمرا-عا مۇرات وسپانوۆ جەتەكشىلىك ەتە باستاعان سوڭعى ۋاقىتتا تىم قارقىن الىپ بارا جاتقان سياقتى.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار ءتاريفتى قىمباتتاتۋدان تۇسكەن تابىستى تولىعىمەن قۇرىلتايشىلارعا ديۆيدەند رەتىندە تولەۋگە جۇمساپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. جالپى العاندا, قۇرىلتايشىلارعا تولەنگەن ديۆيدەند مولشەرى 2 ملرد. تەڭگە نەمەسە 13 ملن. دوللاردى قۇراعان. ال وسى ۋاقىتتا ەلەكتر جەلىلەرىن مودەرنيزاتسيالاۋعا 24,9 ملن. تەڭگە نەمەسە 166 مىڭ دوللار عانا, ياعني قۇرىلتايشىلارعا تولەنگەن سىياقىدان 80 ەسە از قارجى بولىنگەن.
ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق سالاسىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قارجى ءبولىنىپ, ەنەرگەتيكا الپاۋىتتارىنىڭ تابىسىن ەسەلەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن دامىتۋعا 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە 8 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ال بارلىق اۋداندىق, وبلىستىق ەلەكتر جۇيەلەرى كومپانيالارى جەكەمەنشىك «كاسىپكەرلەر» قولىندا. ال بيۋدجەت قارجىسى بولسا, سالىق تولەۋشى قاراپايىم حالىقتىڭ قارجىسى ەمەس پە. ەندەشە, ول نەگە حالىقتىڭ كەلىسىمىنسىز, باقىلاۋىنسىز جەكەمەنشىك الپاۋىتتاردىڭ بايلىعىن ەسەلەۋگە جۇمسالادى؟ بيۋدجەت قارجىسىن «جىرتىعىنا جاماۋ قىلۋعا» قۇنىققان جەكەمەنشىك «ينۆەستورسىماقتار» ەندى تاريفتەر ەسەبىنەن تۇسەتىن پايدانى مىسە تۇتپاي, بيۋدجەتتەن بولىنگەن ارنايى ماقساتتاعى قارجىلاردى دا جەكە پايداسىنا جاراتىپ جاتقان سياقتى. ايتپەسە, جىل سايىن مودەرنيزاتسياعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ميللياردتاعان قارجىعا قاراماستان, ءدال قازىر ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ 73 پايىزىنىڭ پايدالانۋعا جارامسىز دەڭگەيگە جەتكەنىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ بۇل رەتتە وسىنىڭ ءبارىن رەتتەيتىن, مونوپوليالىق سۋبەكتىلەردىڭ زاڭسىزدىعىنا جول بەرمەي تۇتىنۋشى مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك ورگان – تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ كەرىسىنشە, مونوپوليستەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى قۇرىلىمعا اينالىپ بارا جاتقانىن ايتپاسقا امالىمىز جوق. ول ءۇشىن تمرا جەكەمەنشىك مونوپوليستەردەن قانداي «ديۆيدەند» الاتىندىعى دا ونشا شەشىلمەيتىن جۇمباق ەمەس.
ەكونوميكامىزدىڭ تاعى ءبىر ستراتەگيالىق سالاسى بولىپ سانالاتىن جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ باسىم ءبولىگى اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە استانا مەن الماتى قالالارىندا جەكەمەنشىككە بەرىلگەن. سوعان قاراماستان 2004-2010 جىلدار ارالىعىندا جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا وسى وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 19 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. كەيىننەن وسى بولىنگەن قارجىنىڭ تيىمدىلىگىن تەكسەرگەن كەزدە جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تۇرعىنداردى جىلۋمەن قامتۋ ساپاسى بۇرىنعىدان دا تومەندەپ, ال جىلۋ جەلىلەرىندەگى اپاتتار ءتىپتى جيىلەپ كەتكەندىگى انىقتالدى. ياعني, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ناقتى ماقساتقا پايدالانىلماعان. قازىر ەلىمىزدىڭ جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىندەگى احۋال ەرەكشە الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتتى. ماسەلەن, ماگيسترالدى جىلۋ تاراتۋ جەلىلەرىندە جىلۋدىڭ ىسىراپ بولۋى 11 پايىزدان اسسا, كوپ قاباتتى ۇيلەرگە جىلۋ تاراتۋ جەلىلەرىندەگى ىسىراپ مولشەرى 17 پايىزعا جەتىپ وتىر. سۋ تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ جەكەمەنشىككە بەرىلگەن ۇلەسى نەگىزىنەن اقتوبە, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا شوعىرلانعان. وسى سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا 2004-2010 جىلداردا وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 43 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. الايدا, ءوڭىر اكىمدىكتەرى بۇل قارجىنى دا ءتيىمدى پايدالانبادى. سۋ تاراتۋ جەلىلەرىندەگى ىسىراپ ازايماي وتىر. مونوپوليستەر وسى ماگيسترالدى جىلۋ جۇيەلەرىندەگى سۋ جانە ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىندەگى ىسىراپتىڭ ورنىن تۇتىنۋشىلار ەسەبىنەن تولىقتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بۇكىل وركەنيەتتى الەم ماگيسترالدى جۇيەلەردەگى سۋ جانە ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىندەگى ىسىراپتى جوققا شىعارۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن بولسا, ءبىزدىڭ كوممۋنالدىق سالانىڭ مونوپوليستەرى مۇنداي ىسىراپتى بولدىرماۋعا مۇددەلى ەمەس. ولار ءۇشىن مۇنداي ىسىراپتار جەلىلەردىڭ ەسكىرگەندىگىن جەلەۋ ەتىپ, الداعى ۋاقىتتا دا تاريفتەردى تۇراقتى تۇردە كوتەرە بەرۋگە ىڭعايلى.
وعان جاقىندا شىمكەنت قالاسىندا قالالىق سۋ ارنالارى مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنىڭ, تمرا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە ەلىمىزدىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانجول الپىسباەۆتىڭ ايتقان «اۋليەلىك اقىلى» دا دالەل بولعانداي. ول سۋ ارنالارى مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنا سۋدىڭ ءتاريفىن تاعى دا قىمباتتاتۋعا «كەڭەس» بەردى. «تەك ءتاريفتى قىمباتتاتۋ ارقىلى عانا ءبىز تۇرعىنداردى سۋدىڭ ىسىرابىن ازايتىپ, ۇنەمدەۋگە ءۇيرەتەمىز», دەدى ول. وكىنىشكە قاراي, الپىسباەۆ مىرزا سۋ تاراتۋ جۇيەلەرى مەن قۇبىرلارىنىڭ پايدالانۋعا جارامسىزدىعىنان سارقىراپ جاتقان سۋدىڭ ىسىرابىن قالاي توقتاتۋ جونىندە «كەڭەس» بەرمەي كەتتى…
«قولىڭنان كەلسە, قونىشىنان باستىڭ» كەرىمەن تەلەفون بايلانىسىنىڭ ابونەنتتىك اقىسىن قىمباتتاتۋدان جالىقپاي كەلە جاتقان تاعى ءبىر مونوپوليست – «قازاقتەلەكوم» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قاراكەتى جالپى رىنوكتىڭ كونيۋنكتۋرالارىنان مۇلدە كەرى كەتكەن. تەلەفون بايلانىسى سالاسىنىڭ بىردەن-ءبىر ءمونوپوليسى بولىپ العان «قازاقتەلەكوم» كومپانياسى ەكونوميكا زاڭدىلىقتارىمەن دە, تۇتىنۋشى مۇددەسىمەن دە ساناسپايدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن ەلباسى «قازاقتەلەكوم» اق-تىڭ ءبىرىنشى باسشىسى جالاقىسىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ دوللارعا جەتكەنىن جاريا ەتىپ, تويىمسىز باسشىنى ورنىنان تايدىرعان ەدى. سوندا جۇرت بايلانىس سالاسىنداعى ابونەنتتىك اقىنىڭ قىمباتتاۋىنان تۇسەتىن قارجىنىڭ كىمنىڭ قالتاسىنا باراتىنىن تۇسىنگەن. بۇل جاعىمسىز ءۇردىس ودان كەيىن دە جالعاسىپ كەلەدى. ەشتەڭە وندىرمەي-اق, ەشتەڭەگە شىعىندالماي-اق كەشەگى كەڭەس داۋىرىنەن قالعان بايلانىس جۇيەلەرىن پارازيتتىك جولمەن جەكەشەلەندىرىپ العان كومپانيا اكتسيونەرلەرى تۇتىنۋشىلارعا مونوپوليستىك قىزمەت كورسەتۋ ەسەبىنەن ميلليونداعان دوللار تابىس تاۋىپ, بايىپ جاتىر. ال ەسكىرگەن بايلانىس جەلىلەرىن ەسەبىن تاۋىپ, بيۋدجەتتەن ءبولىنگەن ميللياردتاعان قارجىمەن ىلدەبايلاپ وتىر. تەلەفون بايلانىسىنىڭ ابونەنتتىك اقىسى سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ وزىندە عانا ەسەلەپ ءوسىرىلدى. ءتاريفتىڭ قىمباتتاۋىنان تۇسكەن قوسىمشا تابىستىڭ قانشاسى قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا, قانشاسى بايلانىس ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا جۇمسالدى؟ ول تۋرالى ەسەپ بەرەتىن دە, تەكسەرەتىن دە ورگان جوق. ءبارى جاسىرىن, ءبارى قۇپيا. ءبارىن اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ زاڭنان تىس قابىلدانعان «جاساندى» جارعىلارىمەن زاڭداستىرىپ العان. جالپى, كەشەگى وتپەلى كەزەڭدە وركەنيەتتى ۇعىمدار مەن قۇندىلىقتاردى اينالىپ ءوتىپ, ەلىمىزدە امالسىز قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ, ولاردىڭ جارعىلارىن قولدانىستاعى زاڭدارعا سايكەستەندىرەتىن ۋاقىت جەتتى. ايتپەسە «ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەن» اكتسيونەرلىك قوعامدار ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنان تىس, ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىگىنەن تىس ءومىر ءسۇرىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا ۇمتىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋدە.
ال وسى ابونەنتتىك اقىسى باس اينالدىراتىن «قازاقتەلەكوم» اق-تىڭ تۇتىنۋشىعا كورسەتەتىن قىزمەتىنىڭ ساپاسىن بىلگىڭىز كەلسە, انىقتاما الۋ قىزمەتىنە حابارلاسىپ كورىڭىز. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە كەز كەلگەن انىقتاما الۋ ءۇشىن 09 تەلەفونىنا حابارلاسساڭىز بولعانى, سۇراعىڭىزدى قاناعاتتاندىراتىن. ال قازىر 09 انىقتاما تەلەفونى دەگەن مۇلدە جوق. ونىڭ ورنىنا 169 اقىلى انىقتاما قىزمەتىنە حابارلاساسىز. قۇپ دەلىك. 169 سانىن تەرۋىڭىز مۇڭ ەكەن اۆتوماتتى لەنتاعا جازىلعان داۋىس ەكى تىلدە كەزەك-كەزەك سايراي جونەلەدى. «ءسىز 169 اقىلى انىقتاما قىزمەتىنە حابارلاسىپ تۇرسىز. قازاق ءتىلىن تاڭداۋ ءۇشىن 1-ءدى باسىڭىز. ورىس ءتىلىن تاڭداۋ ءۇشىن 2-ءنى باسىڭىز. نەمەسە وپەراتوردىڭ جاۋابىن كۇتىڭىز.» ەندى وسىنىڭ ءبارى تۇپ تۋرا ورىس تىلىندە قايتالانادى. ءبارىن تىڭداپ تۇرۋعا شىدامىڭىز جەتسە, قالىپتى گۋدوك داۋىسىن ەستيسىز. ودان جالىقپاساڭىز, بىرەر مينۋت تاعى دا وپەراتوردىڭ جاۋابىن كۇتەسىز. ەس كەتتى, جان شىقتى دەگەندە تاعى لەنتاعا جازىلعان «كەشىرىڭىز, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا وپەراتورلار بوس ەمەس, كەيىنىرەك حابارلاسىڭىز» دەگەن داۋىس قوسىلىپ, جۇقارعان جۇيكەڭىزگە تۇز سەبەدى. ءسويتىپ, اقىلى انىقتاما قىزمەتىنە حابارلاسىپ, انىقتاما الماساڭىز دا «قازتەلەكومنىڭ» جوعارى «سەرۆيستىك» قىزمەتىنىڭ اقىسىن تولەپ قۇتىلاسىز. مۇنداي بايلانىس قىزمەتى كىمگە كەرەك؟ سوندىقتان ءۇي تەلەفونىنان جاپپاي باس تارتىپ, ءبىرشاما باسەكەلەستىك نىشانى بار ۇيالى تەلەفون بايلانىسىنا كوشۋ كەرەك. ءبىزدىڭ بيلىك باسىنداعىلار ءجيى ۇلگى ەتەتىن ەۋروپادا مۇنداي قوزعالىس كوپتەن بەرى بەلەڭ العان.
سوڭعى ۋاقىتتا تمرا تۇتىنۋشىلاردى قىمبات باعالى ەسەپتەۋ قوندىرعىلارىن (سچەتچيكتەر) ورناتۋعا ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولعا الدى. ماسەلەن, تمرا كوپ قاباتتى ۇيگە ورناتىلاتىن جالپى ەسەپتەۋ قوندىرعىلارى جوق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن جىلۋ ءتاريفىن 20 پايىزعا قىمباتتاتتى. ال كوپ قاباتتى ۇيلەرگە ارنالعان جالپى ەسەپتەۋ قوندىرعىلارىنىڭ باعاسى 300- 500 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ونى ورناتۋعا كەز كەلگەن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ مۇمكىندىگى كەلە بەرمەيدى. ونىمەن ساناسىپ جاتقان تمرا جوق, ءتاريفتى 20, كەيبىر جەرلەردە 50 پايىزعا دەيىن ءوسىردى دە جىبەردى. ال ءتاريفتى قىمباتتاتۋدان تۇسكەن قارجىعا تاعى دا مونوپوليستەر مەن وسى سچەتچيكتەردى يمپورتتايتىن دەلدالدار پايداعا كەنەلىپ, ەكى جەپ بيگە شىعىپ وتىر. وسىدان-اق ۇنەمشىلدىك ۇرانىن جەلەۋ ەتىپ, تاريفكە تەجەۋ قويماي كەلە جاتقان تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ كىمنىڭ «سويىلىن سوعىپ» جۇرگەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
جىلۋ ەسەپتەۋ قوندىرعىلارى قويىلماعان كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن ءتاريفتى 20-50 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋدەن مونوپوليستەردىڭ قالتاسىنا تۇسكەن ميلليونداعان قارجىنىڭ ەسەبىنەن سول كوپ قاباتتى ۇيلەرگە جىلۋ ەسەپتەۋ سچەتچيكتەرىن ورناتۋ كەرەك قوي. سوندا دالاعا كەتىپ جاتقان جىلۋ ىسىرابىن بولدىرماۋعا جاعداي جاسالار ەدى. ول نە دەگەنىڭىز, بۇل جىلۋ تاراتاتىن مونوپوليستەر ءۇشىن مۇلدە ءتيىمسىز. سوندىقتان, تمرا-نىڭ باستاماسىمەن جاسالىپ جاتقان بۇل ءتاريفتى قىمباتتاتۋ شاراسى جىلۋ ىسىرابىن ازايتۋ ءۇشىن ەمەس, تۇتىنۋشىنى توناۋ ءۇشىن عانا جاسالىپ جاتقان شارا ەكەنىن مويىنداماسقا امالىڭ جوق.
نارىقتىق ەكونوميكالىق قاتىناستارعا كوشكەن شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قۇقىعى قورعالماعان الەۋمەتتىك توپ – قاراپايىم تۇتىنۋشى. قازىر تۇتىنۋشى قۇقىعىن بۇرمالامايتىن بىردە-ءبىر مونوپوليستىك سۋبەكتى جوق. سوڭعى جىلدار ىشىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ تۋرالى قانشاما زاڭدار قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ال تۇتىنۋشى قۇقىن قورعاۋعا ۇكىمەت وگەي بالانىڭ مۇددەسىندەي نەمقۇرايدىلىق جاساپ كەلەدى. وعان تۇتىنۋشى قۇقىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى باسىمدىققا شىعاراتىن مونوپوليستەرمەن جاسالعان ناقتى زاڭدىلىقتار مەن شارتتاردىڭ جوقتىعى دالەل بولسا كەرەك. ماسەلەن, فينليانديادا ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋشى كومپانيا مەن تۇتىنۋشى اراسىندا جاسالاتىن زاڭدى شارتتا ەگەر, جىل ىشىندە ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن كومپانيا ءۇش رەت ەلەكتر ەنەرگياسىن وشىرەتىن بولسا, ونىڭ ۇزاقتىعى 17 مينۋتقا سوزىلاتىن بولسا, وندا كومپانيا تۇتىنۋشىنىڭ ەلەكتر قۋاتىن پايدالانعانى ءۇشىن ءبىر جىل ىشىندە تولەگەن قارجىسىن تۇگەل قايتارىپ بەرەدى. مىنە, تۇتىنۋشىعا قىزمەت كورسەتۋ ءداستۇرىن وركەنيەتتىلىك دارەجەسىنە جەتكىزگەن جەردەگى ءتارتىپ وسىنداي. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلعان قازاقستان ءۇشىن تۇتىنۋشىعا قىزمەت كورسەتۋ دارەجەسى وسىنداي وركەنيەتتىلىك دەڭگەيىنە جەتۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەلىمىزدە قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, قوعامدىق باقىلاۋ جۇيەلەرىن قۇرۋدى قولعا العان ءجون. ياعني تۇتىنۋشىلار تاراپىنان جەكەمەنشىك قولىنداعى مونوپوليستىك سۋبەكتىلەردىڭ جۇگەنسىز جۇمىسىنا, تويىمسىز تاريفىنە باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت. بۇل جەردە تاعى دا ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ دا قاجەتتىگى شامالى. كەزىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەن حالىقتىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ۇلگىسىن تاجىريبەگە السا بولعانى. قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى بۇل زاڭعا ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورسەتىلىپ, شىنايى ءمان بەرىلەتىن بولسا, مونوپوليستىك كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى از ۋاقىتتا رەتكە كەلتىرىلىپ, تاريف زاڭداستىرىلىپ, كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ ىسىرابى ازايىپ, تۇتىنۋشىعا كورسەتىلەتىن قىزمەت دەڭگەيى جاقسارار ەدى. بيۋدجەتتەن ميلليونداعان قارجى بولىنەتىن تابيعي مونوپوليانى رەتتەۋ اگەنتتىگىن ۇستاۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى بولماي قالادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
