بۇگىندە قازاقستاندا جۇرەكقان تامىرلارى اۋرۋلارىنان قايتىس بولاتىندار سانى كوپ. دەرەكتەرگە قاراعاندا, وسى دەرتتەن جىلىنا 80 مىڭنان اسا ادام قايتىس بولادى ەكەن. مىسالى, جامبىل وبلىسى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى كولەمىندە سوڭعى 2 جىلدىڭ ىشىندە وسى اۋرۋدان 120 ادام قايتىس بولعان. بۇل تۇرعىنداردىڭ جالپى ءولىم-ءجىتىم قۇرىلىمىندا 2-ورىندا تۇر. مۇنداي اۋىر جاعدايعا ۇشىراۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, حالىقتىڭ اۋرۋدىڭ الدىن-الۋ جولدارىن ءبىلمەگەندىگىنەن بولىپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, جۇرەك ەمىنىڭ 1/3 ءبولىگى ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋگە, ال قالعان 2/3 بولىگى الدىن الۋعا بايلانىستى ەكەن. ياعني, كوپ نارسە جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى. ينفاركت, ينسۋلتپەن اۋىرعان ناۋقاستاردى ەمدەۋ وتە قيىن. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قايتىس بولسا, ءبىرازى مۇگەدەك بولىپ جاتادى. امان قالعاندارى ءومىر بويى ءدارى ءىشىپ وتەدى. ال ناۋقاستار سول اۋرۋلاردىڭ الدىن العاندا وعان ۇشىراماس ەدى. ءجۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنا اكەلىپ سوقتىراتىن باستى سەبەپتەر قانداي دەسەك, وعان باستى سەبەپ ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا كوڭىل بولمەۋىنەن تۋىندايدى. سونىمەن قاتار, جاعىمسىز ەكولوگيانىڭ دا سالدارى جەتەرلىك. جۇرەك اۋرۋىنا الىپ كەلەتىن نەگىزگى قاۋىپتى فاكتورلار رەتىندە قان قىسىمىنىڭ ارتۋى, قاننىڭ قۇرامىندا حولەستەريننىڭ شامادان تىس كوبەيۋى, سترەسكە ۇشىراۋ, دۇرىس تاماقتانباۋ, دەنە قيمىلىنىڭ ازدىعى, سەمىزدىك جانە تاعى دا باسقا سەبەپتەر ايتىلادى. مۇنداي قاۋىپتى فاكتورلارعا ۇشىراعان ادامدار ەرتە مە, كەش پە, جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋى مۇمكىن. جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ونى تۋدىراتىن فاكتورلاردى مەيلىنشە ازايتۋ كەرەك. بۇل فاكتورلاردى جويۋ ارقىلى باسقا دا كوپتەگەن اۋرۋلاردان ەمدەلۋگە بولادى. مىسالى, جۇرەك اۋرۋىنا الىپ كەلەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى, قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى, ياعني گيپەرتونيانى الايىق. ول قان تامىرىنىڭ تارىلۋىنان باستالادى. ال جۇرەك اۋرۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى تامىر تۇتىكشەلەرىنىڭ بىتەلىپ تارىلۋىنان, قاننىڭ قويۋلانۋىنان بولاتىنى بەلگىلى. بۇعان دەر كەزىندە ەم قولدانباسا, مۇنىڭ ارتى جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنا, ميعا قان قۇيىلۋىنا, ينسۋلتكە الىپ كەلەدى. قورشاعان ورتانىڭ 80 پايىزدان ارتىق جاعىمسىز فاكتورلارى ادام اعزاسىنا جەگەن تاماعى ارقىلى اسەر ەتەدى. ارتىق سالماق جانە سەمىزدىك – جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ, قانت ديابەتى جانە باسقا دا كۇردەلى اۋرۋلاردىڭ قاۋىپتى فاكتورى. سوندىقتان ادامداردىڭ دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىنىڭ دە ماڭىزى زور.
جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىن قوزدىراتىن تاعى ءبىر سەبەپ – سترەسس, ياعني تورىعۋ. ول ادامداردى جاسىنا قاراماي, جۇرەك تالماسىنا ۇشىراتادى. ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ دەنساۋلىققا اسەرى مول. كوڭىل كۇيدىڭ تولقۋى, مازاسىزدانۋى, ءبىرىنشىدەن, ادامنىڭ ميى ارقىلى بەرىلەدى. ميدىڭ قان اينالىمى ناشارلايدى, مي جاسۋشالارىندا وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگى پايدا بولادى. جۇرەكتىڭ, ميدىڭ قان تامىرلارىنىڭ قىسىلۋى ينفاركت, ينسۋلت سياقتى اۋىر جاعدايعا الىپ كەلۋى مۇمكىن نەمەسە جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋى, گيپەرتونيا, اسقازان جاراسى سياقتى سوزىلمالى اۋرۋلارعا ۇشىراتادى. جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن تاعى ءبىر فاكتور – تەمەكى شەگۋ. ورتا ەسەپپەن العاندا تەمەكى شەگۋ ادام ءومىرىن 7-10 جىلعا قىسقارتادى ەكەن. تەمەكى شەكپەيتىندەرگە قاراعاندا تەمەكى شەگەتىن ادامداردىڭ ميوكارد ينفاركتىنە شالدىعۋى ەكى ەسە كوپ. ال وسى اۋرۋدان قايتىس بولاتىندار سانى تەمەكى شەگەتىندەر اراسىندا شەكپەيتىندەرمەن سالىستىرعاندا 4 ەسەگە ارتىق. بۇگىنگى تاڭدا جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن ءاربىر ادام ەڭ الدىمەن تەمەكىدەن تولىقتاي باس تارتۋ, ءتيىمدى تاماقتانۋ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ, مايلى تاماقتاردان باس تارتۋ, تۇزدى پايدالانۋ ءمولشەرىن ازايتۋ, كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتەردى بارىنشا مول پايدالانۋ, الكوگولدى ىشىمدىكتى بەلگىلەنگەن مولشەردە عانا پايدالانۋ, دەنە بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, سەمىزدىكتەن ساقتانۋ, قانداعى حولەستەرين قۇرامىن ۇنەمى تەكسەرىپ, باقىلاپ وتىرۋ سياقتى ماڭىزدى نارسەلەردى ەستە ساقتاۋ كەرەك.
شىندوس مىرزاليەۆ,
ت.رىسقۇلوۆ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى
جامبىل وبلىسى
