قىزىقتىرعان قىمبات ەت
سەيسەنبى, 12 ناۋرىز 2013 6:57
سوڭعى ۋاقىتتا ەت جەۋدەن الدىنا جان سالمايتىن قازاقتار سوعىم سويۋدى ازايتىپ, ەتتى تۇسىندە كورۋگە ۇيرەنىپ تە قالدى. بۇرىن كۇزدىككە ءبىر سيىر, نە تايىنشا, قىسقى سوعىمعا جىلقى جىعىپ الاتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى ەندى ءىرى قارانى ەكى-ءۇش شاڭىراق ءبولىپ سويۋعا داعدىلانعان. ويتكەنى, ەت قىمبات.
سەيسەنبى, 12 ناۋرىز 2013 6:57
سوڭعى ۋاقىتتا ەت جەۋدەن الدىنا جان سالمايتىن قازاقتار سوعىم سويۋدى ازايتىپ, ەتتى تۇسىندە كورۋگە ۇيرەنىپ تە قالدى. بۇرىن كۇزدىككە ءبىر سيىر, نە تايىنشا, قىسقى سوعىمعا جىلقى جىعىپ الاتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوزى ەندى ءىرى قارانى ەكى-ءۇش شاڭىراق ءبولىپ سويۋعا داعدىلانعان. ويتكەنى, ەت قىمبات.
سۇراق. قاراپايىم اۋىل تۇرعىنى دا ازىن-اۋلاق مالىن سويىپ سوعىم قىلعاننان گورى, ساتىپ پۇل قىلعاندى ءجون سانايدى. ءوزى وسىرگەن مالىن ءوزى جەمەي وزگەنىڭ قالتاسىنا سالىپ بەرەدى. وزەگى تالعان قالا حالقى دا بازارداعى باعاعا بەتتەي الماي, سوعىم سويعاندى بىلاي قويىپ, كەلىلەپ ساتىپ الۋعا دا مۇرشا بولماي تەرىس اينالادى. «ەت دەگەندە, بەت بار ما» دەگەن زامان كەلمەسكە كەتە مە, وسىلاي.
قىس تا اياقتالىپ كەلەدى. قىزىل كورمەي قىستان شىعۋعا دا بولادى ەكەن. قالاعا كەلگەلى سوعىم ساتىپ المايتىن بولدىق, دەگەن سايلاۋ بايتوعانوۆ اقساقال دا «سوعىم قىمبات, ەتتى كەلىلەپ ساتىپ الۋعا ۇيرەنە الماي ءجۇرمىز», دەيدى.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەلىمىز بويىنشا بيىلعى قىسقى سوعىم, ياعني جىلقى 250-350 مىڭ تەڭگە, سيىر 150-200 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا باعالانعان. الايدا بەينەتىن ارقالاپ, قىسى-جازى مالدىڭ كۇيىن كۇيتتەپ, باعىپ-كۇتكەن مالشى قولداعى از عانا تۇياعىن بازار باعاسىنا ساي ساتا الا ما؟ دەلدالدىڭ سۇراعان باعاسىنا بەرىپ, ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر ەش كەتىپ ۇتىلىپ قالماي ما دەگەن سۇراقتىڭ دا تۋىندايتىنى زاڭدى.
ۇتاتىن دەلدال ما؟ اقمولا وبلىسى حالال ستاندارتى بويىنشا ەت ءوندىرۋشى «باقارا» شارۋاشىلىعىنىڭ قوجاسى باۋىرجان وماروۆ اۋىل تۇرعىنى قولداعى مالىن ارزانعا ءوتكىزىپ ۇتىلىپ جاتىر دەگەنگە كەلىسپەيمىن. ويتكەنى, باعانى رەتتەپ وتىرعان رىنوك. قازىر ءاربىر شوپان نەمەسە جىلقىشى مەن سيىر قايىرىپ جۇرگەن ادام الدىنداعى مالىنىڭ پايداسى مەن زيانىنىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلەدى. كوزى اشىق, بۇگىنگى بازار باعاسىنان دا حاباردار. سوندىقتان مالىن قانشاعا باعالاۋدى بىلەدى. مىسالى, ءوزىمىز ساپاسىنا قاراي جىلقى ەتىنىڭ كەلىسىن 1000-1150 تەڭگەدەن, سيىر مەن قوي ەتى كەلىسىن 800-850 تەڭگەدەن باعالاپ, ساتىپ الامىز, دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداعى ادام ءۇشىن ءبىر مالىن سويىپ الىپ, قالاعا ءوزى اكەلىپ ساتقاننان گورى وزدەرى سەكىلدى دەلدالدارعا تاپسىرعان ءتيىمدى. سەبەبى, قانشاما شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, قالاعا كەلگەن سوڭ ەتتى ساتۋ وڭايعا سوقپايدى. سانيتارلىق تالاپتارعا ساي قاعازدار تولتىرۋ, ساتىپ الۋشىلارمەن كەلىسۋ, الىپ كەلگەن مالىنىڭ بارلىق مۇشەسىن ويلاعان باعاعا تاپسىرۋ ءۇشىن دە ۋاقىت, ءتوزىم كەرەك. ءبىر مالدىڭ ەتى ءۇشىن اۋىل مەن قالا ەكى ارادا ساندالماي دەلدالعا ساتقاننان شارۋا ۇتىلادى دەگەن بوس ءسوز.
نارىق شارۋانى شىڭدايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەتتىڭ قىمباتتىعى شارۋانى باسەكەلى نارىقتا شىڭداي تۇسەدى. باسەكەلى نارىق ءوندىرۋشىنى دە, وتكىزۋشىنى دە, تۇتىنۋشىنى دا ساپاعا باسا ءمان بەرۋگە ۇيرەتەدى. ىرىكتەلە كەلە نارىقتا شىڭدالعان, ءباسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن قابىلەت قالىپتاسادى. ءسويتىپ, حالىقتىڭ ءومىر سالتى ساپالى ساتىعا كوتەرىلمەك.
«سونداي-اق قازىرگى تالاپتارعا سايكەس مالدى ارنايى سويۋ الاڭدارىندا, ياعني ارنايى قاساپحانادا قاساپشى سويۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا دا اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن مالىن دەلدالعا تاپسىرعان ءتيىمدى», دەيدى ماماندار.
– مالدى قاساپحانالاردا سويۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى وتە كوپ. مالدىڭ تازا سويىلۋى مەن ەتتىڭ ەپيدەميولوگيالىق-سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەستىگى ارنايى قاداعالانادى. بىراق ارنايى قاساپحانالاردا سويۋ ماسەلەسى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, ءالى دە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي وتىر, – دەيدى باۋىرجان وماروۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاگەلدى كەمەل دە «ەتتى كىمگە اپارامىن, قالاي ساتامىن دەگەننەن» دەلدالعا ساتقان وڭاي ەكەنىن ايتىپ وتىر. «ءبىز ەتتىڭ قىمباتتاعانىنان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. نەگە دەسەڭىزدەر, بۇگىندە حالىقتىڭ 50 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى, ونىڭ 80 پايىزى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار, دەمەك, ەتتى بازارعا شىعاراتىن دا, ودان پايدا تۇسىرەتىن دە قاراپايىم تۇرعىندار. مەن بۇل پىكىرىمنەن باس تارتپايمىن», دەيدى عالىم.
ەشكى باعىپ تا… دەمەك, بولاشاقتا «بارىنەن دە قوي باعىپ, قۇيرىق جەگەن وزار» دەگەندەي, مالى باردىڭ مۇرتى مايلانار كۇن الىس ەمەس. ويتكەنى, ءبىز ەتتىڭ تونناسى بيدايدىڭ تونناسىنا قاراعاندا 5 ەسە قىمبات ەكەنىن تۇسىنە باستادىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن جان-جاقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما قابىلداندى. كەلەشەكتە اۋىل ادامى مال باعىپ تا, ەگىن سالىپ تا ساپالى ءونىم ءوندىرۋ ارقىلى ىشكى سىرتقى رىنوكقا تابيعي تازا ازىق شىعاراتىن كۇنگە دە جەتپەك.
قورادا 50 شاقتى ەشكىم بار. ازىن-اۋلاق تولدەتىپ, كۇزدە ازداپ پۇلعا اينالدىرامىن. ەشكىلەرىمدى سەمىزدىگىنە, جاس شاماسىنا قاراي ءوز تۇتىنۋشىلارىما 10-20 مىڭعا دەيىن ساتامىن, دەيدى اقمولا وبلىسى ارشالى اۋدانى ۆولگادون اۋىلىنىڭ تۇرعىنى گۇلساراتۇردىحانقىزى. دەلدالدارعا الدانىپ قالمايسىز با دەگەنىمىزدە, گۇلسارا اپا, دەلدالدار الدايدى دەپ ويلامايمىن. مەن ءۇشىن مالىمدى قالاعا تاسىمالداعاننان گورى, دايىن كۇيىندە تاپسىرعان پايدالى, دەيدى. سونداي-اق, جۋرناليست ەكەنىمدى ەستىگەن گۇلسارا اپاي مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي كومەك المايتىنىن, «بەس» ەشكى باققانى ءۇشىن بالالارعا تيەسىلى جاردەماقىدان قاعىلعانىن دا تىلگە تيەك ەتە كەتتى. ەشكى باعىپ كۇن كورىپ وتىرعان گۇلسارا تۇردىحانقىزى «ەشكىنىڭ ءسۇتى مىڭ سان اۋرۋعا داۋا, ەتى دە ءسىڭىمدى» ەكەنىن ايتادى. بولاشاقتا مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولىپ جاتسا شارۋاشىلىعىن كەڭەيتىپ, ەشكىنىڭ جۇمساق, ءارى جىپ-جىلى ءتۇبىتىن دە پايداعا اسىرعىسى كەلەتىنىن جاسىرمادى. ءيا, گۇلسارا اپايدىڭ ارمانى ارمان-اق. تەك, اتتەگەن-ايى, مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قانات ىدىرىسوۆ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعانمەملەكەتتىكباعدارلامالاردىڭ ەشقايسىسىندا ەشكىگە جەڭىلدىك ەسكەرىلمەگەن, ال مەملەكەتتىك سۋبسيديا قاراستىرىلعان قوي شارۋاشىلىعىنىڭ وزىندە اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك بولماسا, 50 قويعا دا كومەك بەرىلمەيدى, دەيدى.
ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەدى. ستاتيستيكالىق دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە مال باسىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولامىز. اتاپ ايتار بولساق, ەلدەگى قوي سانى سوڭعى جىلدارى 18 ملن.-عا جەتسە, جىلقى 1 ملن. 400 مىڭ, ال سيىر 6 ميلليونعا كوبەيگەن. قازىر ەت ءونىمىن جىلىنا 134 مىڭ تونناعا, ال الداعى 10 جىلدا, ياعني 2022 جىلى 194 مىڭ تونناعا دەيىن كوبەيتىپ, 60 مىڭ توننا ارتىق ونىمگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا سەنىم بار.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاگەلدى كەمەل پارلامەنتتە قابىلدانباي قالعان ءبىر زاڭ بار. كەلەشەكتە بۇل زاڭ قابىلدانادى. سول كەزدە دەلدالدار قانداي تاۋار بولسا دا تەك 30 پايىزدىق ۇستەمەمەن ساتۋعا مىندەتتەلەدى. ال نارىققا بىرتىندەپ بەيىمدەلگەن, تالاپتانعان شارۋا مالىن باسەكەلەستىك دەڭگەيگە كوتەرەدى. مالىنىڭ ەتىن ارزانعا بەرمەۋگە ۇيرەنەدى. ءسويتىپ, مالدى باققاننىڭ, ساتىپ الىپ, قايتا ساتقاننىڭ جانە ەتىن قاجەتىنە جاراتىپ وتىرعان تۇتىنۋشىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك قالىپتاسادى, دەيدى. ياعني, قازاقتىڭ قازى مەن قارتانى, جال مەن جايانى قىزارا ءبورتىپ كەرتىپ جەر كۇنى كەلمەسكە كەتەر مە ەكەن دەپ بايبالام سالۋ ارتىقتاۋ ما؟ ول ۋاقىت ەنشىسىندە.
ازىرشە, توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي تۇيىندەسەك, مال ءوسىرىپ, پۇلعا اينالدىراتىن قاراپايىم اۋىل قازاعى. قالا مەن اۋىلدىڭ اراسىن جول قىلىپ, ەت ساتىپ دەلدالدىققا جاراپ جۇرگەندەر دە قازاقتىڭ قارا بالاسى. ال جايما بازاردا «كوزدىڭ قۇرتىن جەپ» توڭكەرىلىپ جاتقان مال ەتىنە قىزىعاتىن دا, قىمبات ەكەنىنە قاراماستان, قالتاسىن قاعىپ ساتىپ الاتىن دا كوبىنە-كوپ ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر. نە دەگەنمەن, زامان قالاي قۇبىلسا دا, نەسىبەسىن تەرىپ ەڭبەك ەتكەن, ەشكىمگە جالتاقتاماي ەپتەپ كۇن كورگەن ەلدىڭ ەت تۇسىنە ەمەس, تىسىنە كىرسىن.
تىلەكگۇل ەسداۋلەت.
