ەلباسىنىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. اتاپ ايتار بولساق, ەڭ تومەنگى جالاقىنى 1,5 ەسە, ياعني 28 مىڭنان 42 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىرۋ تاپسىرىلدى. بۇل ەلدەگى 1,3 ميلليون ادامنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەردى. بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن 275 مىڭ قىزمەتكەردىڭ دە ەڭبەكاقىسى كوبەيىپ, ورتا ەسەپپەن 35%-عا ءوستى. وسى ماقساتتا 2019-2021 جىلداردا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن 96 ميلليارد تەڭگە بولىنەتىن بولدى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كومپانيالار دا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرە باستادى.
بۇدان بولەك, جىل باسىندا باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ۇكىمەتىن وتستاۆكاعا جىبەرە وتىرىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەسى ۇكىمەت الەۋمەتتىك باعدارلانعان ۇكىمەت بولۋى كەرەگىن ايتقان. ماسەلەن, كوپ بالالى انالارعا ۇكىمەت قوسىمشا 21 مىڭ تەڭگەدەن كومەك بەرە باستادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا الەۋمەتتىك رەفورما جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. بۇگىندە بۇل باعىتتا ءبىرقاتار باعدارلاما قولعا الىندى. ال قازىرگى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مىندەتى جالاقى مەن جوعارىدا اتالعان الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ءوسىمى سالدارىنان تەڭگە ينفلياتسياسىنىڭ كۇشەيىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ.
شيكىزات نارىعىنا «بايلانعان» ۇلتتىق ۆاليۋتا سىرتقى فاكتورلارعا توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە ەمەس. جىلدىق ينفلياتسيانى ۇلتتىق بانك الدىن الا بەكىتىپ, سونى ساقتاۋعا جۇمىس ىستەگەنىمەن, گەوساياسات پەن حالىقارالىق ساۋداداعى وقىس جاعدايلار تەڭگەنى شايقاپ ءجىبەرىپ تۇر.
ناقتى تابىسىنان بولەك حالىق تۇتىنۋشىلىق ماقساتتا نەسيە الۋدى دا كوبەيتىپ, بانكتەردىڭ ۇسىنعان «قىسقا مەرزىمدى بايلىعى» دا تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ وتىر. ونىڭ ءبىر عانا مىسالى, ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن كەيبىر ءىرى دۇكەندەر جەلىسىنىڭ نەسيە كارتاسىمەن ساۋدا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرۋى. ناقتىراق ايتار بولساق, ءساۋىر ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقتىڭ بانكتەردەن العان تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ كولەمى بىلتىرعىدان 14,6%-عا ۇلعايعان ەكەن.
تابىس پەن قارىز
مۇنىڭ ءبارى, ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋىنا جول اشتى. ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى باعا نەگىزىنەن ىشكى جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپتاسادى جانە ونىڭ تۇتىنۋشىلارى دا تابىسىنىڭ كوپ بولىگىن تاماققا جۇمسايتىن ورتا تاپ. حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىن كوبەيتۋدى ماقسات تۇتقان ۇلتتىق بانك ەلدەگى ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ وتىر. مامىر ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ازىق-ت ۇلىك باعاسى بىلتىرعىدان 7,9%-عا قىمباتتاعان. بۇل جالپى ينفلياتسيادان 2,6%-عا ارتىق ەكەنى بەلگىلى. سوعان قاراعاندا, تەڭگەنىڭ قۇنىنا گەوساياسات پەن حالىقارالىق ساۋدا نەمەسە مۇناي باعاسى سەكىلدى سىرتقى فاكتورلاردان گورى ىشكى جاعداي قاتتىراق اسەر ەتىپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
بۇدان بولەك, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلاردىڭ دا باعاسى 6,1%-عا وسسە, اقىلى قىزمەتتەرگە تاريفتەردىڭ ينفلياتسياعا ايتارلىقتاي اسەرى بولماعان. ال بىلتىر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كوممۋنالدى قىزمەتتەرگە تاريفتەردى تومەندەتۋ تۋرالى مونوپوليستەرگە بەرگەن تاپسىرماسىنان كەيىن سۋ, جىلۋ مەن ەلەكتر قۋاتى سەكىلدى قىزمەتتەردىڭ ارزانداۋى ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيانى تومەندەتۋى دە مۇمكىن.
باس بانك ماۋسىمنىڭ 4-ءى كۇنى تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن 9,00% دەڭگەيىندە ساقتاپ قالدى. ونىڭ الدىندا ءساۋىردىڭ 16-سى كۇنى 9,25%-دان 9,00%-عا تومەندەتكەن ەدى. ۇلتتىق بانك باسشىسى ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل كورسەتكىش جىلدىق ينفلياتسيانى بيىل 4-6 پايىز دالىزىندە ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, بيىل مامىرعا دەيىنگى ينفلياتسيا جىلدىق 5,3% بولعانىن ەسكەرسەك جانە جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا قىمباتشىلىقتىڭ بولۋ مۇمكىندىگىن ەسەپكە الساق, ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيانى توقتاتۋى تىم قيىنعا سوقپاق.
رەسەيدەن ينفلياتسيا يمپورتتاپ ءجۇرمىز
نەگىزىنەن «بالەنىڭ ءبارى ءوز ىشىمىزدەن» دەگەنمەن, سىرتقى فاكتورلاردىڭ دا تەڭگەنىڭ قۇنىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەزى از ەمەس. مۇنايدىڭ قىمباتتاماي قويۋىن بىلاي قويعاندا رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ رۋبلگە كەرى اسەر ەتىپ, ونىڭ ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا زيانىن تيگىزگەن كەزدەرى بىرنەشە رەت بايقالدى.
بىلتىر ءرۋبلدىڭ ينفلياتسياسى 4 پايىزدان اسقان. ال بيىل رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ ءوزى كورسەتكىشتىڭ 4,7-5,2 پايىز ارالىعىندا بولاتىنىن جورامالدادى. بۇل بىلتىرعىدان شامامەن 0,5-1,0 پايىزعا كوپ. مۇنىڭ ءوزى تەڭگەنىڭ ينفلياتسياسىن قوسىمشا 2-3 پايىزعا ۇلعايتۋى ىقتيمال. بۇل تەك رەسمي مالىمەت قانا. كەيبىر ساراپشىلار بيىل رەسەيدەگى رۋبل ينفلياتسياسى 10 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جىل ساناپ رەسەيمەن اراداعى ساۋدانىڭ, سونىڭ ىشىندە يمپورتتىڭ كوبەيىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, تەڭگەنىڭ قۇنى سولتۇستىك كورشىنىڭ ەكونوميكاسىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. جانە الداعى بىرەر جىلدا سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ ۆاليۋتاسى وڭالا قوياتىنعا ۇقسامايدى.
قورىتا ايتار بولساق, ۇلتتىق بانك تەڭگەگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى ازايتپاق بولىپ ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ الدى. ۇكىمەت حالىقتىڭ تۇرمىسىن وڭالتامىن دەپ ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرىپ قويدى. ياعني, ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ «ءبىر كۇندىك» باعدارلامالارى ۆاليۋتا مەن ەكونوميكانى قۇتقارۋعا قابىلەتسىز. ونىڭ ورنىنا ينفلياتسيانىڭ جالعىز ەمى – وتاندىق ءوندىرىستى ارتتىرۋ. سونىڭ ىشىندە جولداۋدا دا ايتىلعانداي, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ. حالىقتىڭ ەڭ كوپ اقشا جۇمسايتىن ازىق-ت ۇلىك پەن وزگە دە كۇندەلىكتى تۇرمىستىق زاتتاردىڭ يمپورتىن توقتاتۋ.
باۋىرجان مۇقان,
«Egemen Qazaqstan»
