قارا جولدىڭ قۇرىلىسى قارقىندى
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:22
كارىقۇلاقتار ايتىپ وتىرادى, قىزىلورداڭىزدى ۇزىننان قيىپ ءوتىپ جاتقان ماسكەۋ – بەيجىڭ كۇرەجولى 50-جىلداردىڭ سوڭىندا سالىنا باستاعان ەكەن. قاراپ وتىرساڭىز, ودان بەرى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەن. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيتىن قازاقى تامسىلگە سالساق, وندا جولدىڭ دا توزىعى جەتىپ, جاڭاراتىن ۋاقىتى كەلگەنىن بايقايمىز.
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:22
كارىقۇلاقتار ايتىپ وتىرادى, قىزىلورداڭىزدى ۇزىننان قيىپ ءوتىپ جاتقان ماسكەۋ – بەيجىڭ كۇرەجولى 50-جىلداردىڭ سوڭىندا سالىنا باستاعان ەكەن. قاراپ وتىرساڭىز, ودان بەرى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەن. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيتىن قازاقى تامسىلگە سالساق, وندا جولدىڭ دا توزىعى جەتىپ, جاڭاراتىن ۋاقىتى كەلگەنىن بايقايمىز.
ءسوز جوق, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن باستالعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزى – حالىق يگىلىگى ءۇشىن باستالعان عاسىر جوباسى. ترانسقۇرلىقتىق اۆتوجول قازاقستاننىڭ 5 وبلىسىنىڭ اۋماعىنان وتەدى. جالپى ۇزىندىعى 2787 شاقىرىمدى قۇرايدى. ال اقمەشىت اتىرابىنداعى اۋماعى – 812 شاقىرىم.
بۇگىندە قىتايدان باتىس ەۋروپاعا تەڭىز ارقىلى جۇك جەتكىزۋگە تۋرا 40 كۇن ۋاقىت كەتەدى ەكەن. وسى جوبا ىسكە اسقاننان كەيىن ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە جۇكتى قاراجولمەن جەتكىزۋگە بار-جوعى 10 كۇن عانا شىعىندالاتىن بولادى. وسىدان-اق ءبىراز دۇنيەنىڭ سىرىن تۇسىنە بەرىڭىز. بولجام بويىنشا, 2020 جىلعا قاراي جۇك اينالىمى كولەمى 2,5 ەسە كوبەيمەك.
تاعى ءبىر مالىمەت. الەم كاسىپكەرلەرى تەڭىز ارقىلى تاۋار تاسىمالى ءۇشىن جىلىنا 700 ميلليارد اقش دوللارىنان استام شىعىن شىعارادى. ەگەر وسى جۇك كەرۋەنىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى اۆتوكولىك ارقىلى قازاقستاننىڭ ۇستىمەن تاسىمالداناتىن بولسا, وندا ءبىزدىڭ ەل زور بايلىققا كەنەلەتىنى ءسوزسىز. ەندى قىزىلوردا وبلىسىندا جاسالىپ جاتقان جولدىڭ جاي-كۇيىن بايان ەتەلىك. ونىڭ ءبارى سىرەسكەن تسيفردان تۇرادى. بىراق سانداردىڭ ءوزى سويلەپ تۇر.
كۇرەجولدىڭ قىزىلوردا وبلىسىنان 812 شاقىرىمى وتەتىنىن ايتتىق. ونىڭ ىشىندە 246 شاقىرىمى ءى تەحنيكالىق, 566 شاقىرىمى ءىى تەحنيكالىق ساناتقا جاتادى. جولدى قايتا جاڭارتۋ بارىسىندا 48 كوپىر, 336 قۇبىر, 74 مال وتەتىن ورىندار, 14 جول ايرىعى, 2 تەمىر جول وتكەلدەرى سالىنادى. كولىك قۇرالدارىنىڭ جولدا ءجۇرۋ جىلدامدىق كورسەتكىشى 120 شاقىرىم-ساعاتقا وسۋىنە وراي اۆتوموبيل جولى 8 ءىرى ەلدى مەكەندەردى اينالىپ وتەتىن بولادى. ولار: ارال قالاسى ( 9,3 شاقىرىم), ايتەكە بي كەنتى (1,9 شاقىرىم), جوسالى كەنتى (12,8 شاقىرىم), اقجارما اۋىلى (7,5 شاقىرىم), شاعان اۋىلى (8,3 شاقىرىم), قىزىلوردا قالاسى (18,1 شاقىرىم), شيەلى كەنتى (22 شاقىرىم), جاڭاقورعان كەنتى (23,1 شاقىرىم). سونىمەن قاتار, ارال, قارماقشى اۋداندارىندا جانە قىزىلوردا قالاسىندا جاڭا جول-پايدالانۋ ۋچاسكەلەرى سالىناتىن بولادى. شيەلى اۋدانىندا وسىعان دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن جول-پايدالانۋ پۋنكتىنىڭ عيماراتى قايتا جاڭارتىلىپ, ارنايى ۋچاسكە رەتىندە جۇمىس ىستەمەك. مۇنىڭ سىرتىندا ارال, قازالى, جاڭاقورعان اۋداندارىندا جاڭادان جول-پايدالانۋ پۋنكتتەرى سالىنادى.
جوبا قۇرىلىسىن 5 باس مەردىگەر كومپانيالار اتقارىپ جاتىر. سونداي-اق, قازاقستاندىق 24 قوسالقى مەردىگەرلەر جۇمىس ىستەۋدە. ال جوبانىڭ جالپى قۇنى 163,525 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. اتاپ ايتار بولساق, «ساليني» اق – 60,474 ميلليارد تەڭگە, «اككورد وكان» بك – 23,515 ميلليارد تەڭگە, «يمپرەزا» اق – 13,918 ميلليارد تەڭگە, «توديني» اق – 56,896 ميلليارد تەڭگە, «ازەركورپۋ» اق – 8,722 ميلليارد تەڭگە. 812 شاقىرىم جول 15 ۋچاسكەگە ءبولىندى. ونداعى جۇمىستار جوسپار بويىنشا اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, يتالياندىق «ساليني» كومپانياسى – 410 شاقىرىم, ازەربايجان مەن تۇركيانىڭ بىرلەسكەن كاسىپورنى «اككورد/وكان» – 107 شاقىرىم, تاعى ءبىر يتالياندىق مەكەمە «يمپرەزا» – 50 شاقىرىم, تازا ازەربايجاندىق كومپانيا «ازەركورپۋ» – 28 شاقىرىم, «توديني» (يتاليا) 217 شاقىرىم جولدى ءوزارا ءبولىپ العان. وسى ارادا قۇرىلىس جۇمىستارىنا تىكەلەي باقىلاۋ جاسايتىن كونسۋلتانت كومپانيالاردى اتاپ وتكەن ءجون سەكىلدى. بۇلار: «يسان» (كورەيا), «روۋگتون/دبيۋك» ( ۇلىبريتانيا), «دونگسۋنگ» (كورەيا), «قازجولجوبالاۋ» جشس (قازاقستان). سونداي-اق, جوبانى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋشى كونسۋلتانت كانادالىق «سنك-لاۆالين» كومپانياسى.
بۇگىنگە دەيىن نە جاسالدى؟ قانداي تىرلىك اتقارىلدى؟ سونى ايتايىق. 2012 جىلدىڭ 25 قازانىنا دەيىن ءبىر باعىتتا توسەلگەن جەر توسەمى – 4650 مىڭ تەكشە مەتر; جولدىڭ جايعاسۋ قاباتى – 234 شاقىرىم; نەگىزگى قابات (ششپس) – 286 شاقىرىم; تومەنگى قابات – 301 شاقىرىم; ورتا قابات – 296 شاقىرىم; جوعارعى قابات (ششما) 304 شاقىرىمدى قۇراعان. ال مەردىگەر مەكەمەلەر 2467 مىڭ تەكشە مەتر قيىرشىق تاس; 1540 مىڭ تەكشە مەتر قيىرشىقتى قۇم تاس; 17,8 مىڭ تەكشە مەتر تەمىر-بەتون بۇيىمدارى سەكىلدى جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداعان. قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىنا 2956 جول-قۇرىلىس تەحنيكالارى جۇمىلدىرىلعان. جۇمىستى جۇرگىزۋگە 16 627 ادام قامتىلسا, ونىڭ ىشىندە 9 621 ادام جەرگىلىكتى جەردەن, 6 658 ادام قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن كەلگەن. سونىمەن قاتار, 348 ادام شەتەل ازاماتتارى بولىپ تابىلادى.
قۇرىلىستىڭ باستالۋى ايماق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا جاعىمدى اسەرىن تيگىزدى. جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارىندا تاس زاۋىتتارى, قىزىلوردا قالاسىندا بيتۋم زاۋىتى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. جۇمىستىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋىنە جەرگىلىكتى «ۋاد» جانە «دورستروي» مەكەمەلەرىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى ەرەكشە. «دورستروي» مەكەمەسى جانىنان «تەحمامان» وقۋ ورتالىعىن اشىپ, جول سالاسىنا قاجەتتى مامانداردى وقىتۋدا.
وبلىس بويىنشا مەردىگەرلەر جەرگىلىكتى تاعام ونىمدەرىن پايدالانىپ, تۇرعىلىقتى تاۋار وندىرۋشىلەردەن جانار-جاعارماي, قوسالقى بولشەكتەر جانە ت.ب. ونىمدەر ساتىپ الادى. بۇل – ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار سانىنىڭ كوبەيۋىنە, جاڭادان جۇمىس كوزدەرىن اشىپ, بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق كولەمىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپالى ءتيىپ جاتىر دەگەن ءسوز.
جوبا قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن جولدىڭ بويىندا جاڭادان جول جۇرگىنشىلەرىنە حالىقارىلىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن قوناقۇيلەر مەن كەمپينگتەر, اۆتوكولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە تاماقتاندىرۋ ورىندارى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. وبلىس اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشىلىپ, وبلىستىڭ تاريحي ورىندارىنا الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن كەلۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋىنا ىقپال جاسايدى.
وسى ورايدا كۇرەجولدى سالۋدا بارىنشا تاجىريبە جيناپ, وزدەرىنە بەرىلگەن ۋچاسكەلەردەگى قۇرىلىستى ۋاقىتىندا اياقتاپ وتىرعان «دورستروي» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى مۇراتبەك تىلەۋليەۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
– «دورستروي» جشس 1996 جىلى ىرگەتاسىن قالادى. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن جول قۇرىلىسى سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. قاراپايىم جۇمىسشىدان ينجەنەرگە دەيىن كوتەرىلدىم. دەگەنمەن, 90-جىلداردىڭ باسىنداعى توقىراۋ كەزىندە ءبىز ىستەگەن مەكەمە جابىلىپ قالدى. ءسويتىپ, جۇمىسسىز قالدىق. سودان جىگىتتەر بىرىگىپ ءوز ءىسىمىزدى قولعا الۋدى جوسپارلادىق. سونىڭ نەگىزىندە وسى «دورستروي» كومپانياسى ومىرگە كەلگەن ەدى. العاشىندا جۇمىستىڭ ءىرى-ۇساعىنا قاراماي ىستەي بەردىك. اۋلا, اۋىل جولدارىن جوندەدىك. ويتكەنى, تاجىريبە جيناۋ كەرەك ەدى. سونىمەن قاتار, ءوزىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىمىزدى دە دالەلدەۋ الدىمىزدا تۇردى. كەيىننەن مۇناي كومپانيالارىنان ۇسىنىستار تۇسە باستادى. سونىڭ نەگىزىندە قىزىلوردا – جەزقازعان اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسىن قولعا الدىق. سولايشا, جىل وتكەن سايىن جۇمىس اۋقىمى دا ارتا ءتۇستى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۇجىمدا 600-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى.
2008 جىلى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەگەن شاقتا ءبىز نارىقتاعى ءوز ورنىمىزدى تاۋىپ, تاجىريبەلى مەكەمەلەردىڭ بىرىنە اينالعان ەدىك. دەگەنمەن, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالدى. ويلانا كەلە, مەكەمەنىڭ جانىنان «تەحمامان» قايتا دايارلاۋ مەكتەبىن اشۋدى كوزدەدىك. سول بويىنشا جول-قۇرىلىسىنىڭ ماماندارىن دايىندادىق. وسى كۇنگە دەيىن «تەحمامان» 800 ادامدى قايتا وقىتىپ شىقتى. ولاردىڭ بارلىعى جول قۇرىلىسى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جاتىر.
«باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرەجولىنا قاتىستى تەندەرلىك جۇمىستار 2009 جىلى ءوتتى. ارينە, جول قۇرىلىسىن سالۋدى شەتەلدىك كومپانيالار جەڭىپ الدى. سودان بىلتىر جۇمىس باستالعاندا ولار جەرگىلىكتى جەردەگى مەكەمەلەردى وزدەرىنە قوسالقى مەردىگەرلىككە شاقىرا باستادى. ءبىز يتاليالىق «ساليني» اق-پەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتىك. قازىرگى كەزدە قارماقشى اۋدانى مەن بايقوڭىر قالاسىنىڭ اراسىنداعى 70 شاقىرىم جولدى جاساپ جاتىرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز جۇمىستىڭ 65 پايىزىن اياقتاپ قويدىق. كەلەر جىلى وزىمىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىعىمەن بىتىرەمىز دەپ وتىرمىز.
بۇل جوبا نەسىمەن قۇندى؟ ەڭ الدىمەن, ءبىز حالىقارالىق دارەجەدە تاجىريبە جينايمىز. ونان كەيىن ءوزىمىزدىڭ كادرلارىمىزدى دايىندايمىز. مىسالى, جول قۇرىلىسىنا ءبىز جوعارى وقۋ ورىندارىن ەندى بىتىرگەن مامانداردى تارتتىق. ولار وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 3 جىلدىق تاجىريبە جينادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. تەحنيكالىق بازامىزدى دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىپ جاساقتادىق. وسى ارقىلى ءبىز حالىقارالىق اۆتوجول قۇرىلىسىنا تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك الامىز. الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك كومپانيالارمەن يىق تىرەسەتىندەي جاعدايعا جەتەمىز دەپ ويلايمىن. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن دە, جەكەلەگەن كومپانيالار ءۇشىن دە ۇلكەن پايدا بولماق, – دەيدى ول.
بۇگىننىڭ وزىندە قىزىلوردا وبلىسىنداعى كۇرەجولدىڭ كوپ بولىگى تولىقتاي بولماسا دا پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىڭ ءوزى قالا مەن اۋدان, اۋىل ورتالىقتارى اراسىنداعى قاتىناسقا وڭ سيپاتىن اكەلىپ وتىر. ماماندار «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرەجولىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى بولىگى كەلەر جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تولىقتاي اياقتالادى دەپ وتىر. بۇگىنگى قۇرىلىستىڭ قارقىنىنا قاراپ, ونىڭ ۋاقىتىندا اياقتالاتىنىنا سەنەسىڭ. ويتكەنى, قۇرىلىسشىلار كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
