سول ءبىر ازالى تولعانىستا مىناداي جولدار بار:
«ءۇزىلىس كەزىندە مەنىڭ جازۋ ۇستەلىمە سۇيەنىپ تۇرىپ: «جەڭەشەم ءوزى تۋعان قىزىلقوعا, تايسويعان مەن كەڭ جىلىويدى ساعىنعان شىعار دەپ قويىپ:
اۋەلدەن ايتپاپ پا ەدىم ماي تۋرا دەپ,
قولىڭدى كەسىپ الماي جاي تۋرا دەپ.
شەشتىم دە ەتىگىمدى كەتتىم كەشىپ,
اۋىلى قالقاتايدىڭ قاي تۋرا دەپ;
قوناتىن ءبىزدىڭ اۋىل تايسويعانعا,
بۇيىرار ءبىزدىڭ قالقا قاي سويقانعا.
كىم شىركىن ءتىلىن جۇتىپ قويماۋشى ەدى,
سىبانىپ اق بىلەگىن قوي ساۋعاندا; –
دەپ شىرقاتا جونەلگەندە قۇلاعىمىز كەسىلىپ, جۇرەگىمىز ءۇزىلىپ تۇسكەندەي بولعان...». ايتارىن وسىلاي ەشكىمگە ۇقساتپاي ايتىپ جەتكىزبەسە ول ءابىش كەكىلباي ۇلى بولار ما؟! وقىعاندا كوزىمىزدەن جاس پارلاپ, بىرتالايعا دەيىن وزىمە ءوزىم كەلە الماي, ەستەن تانا تەبىرەندىم. ءبىز تايسويعاننىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ ونىڭ قادىرىن دۇرىس بىلمەي جۇرگەن قازاقتارمىز. ال الىستا جۇرگەن ەستىلەر مەن ەرەندەردىڭ, جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ اتاجۇرتىن, تۋعان جەرىن وسىلاي ەسكە الىپ, وسىلاي ۇزدىگە ساعىنا الاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل جەردە سافي اقساقال ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ اناسى ايساۋلەنى ءسوز بەن لەبىزگە قوسا وتىرىپ, ءوزى دە تۋعان جەرى تايسويعانىنا, قاراباۋىنا دەگەن ءمولدىر ماحابباتىن, سارتاپ ساعىنىشىن كومەيىنەن ءان اۋەنىمەن اقتارىپ, ويعا ورالتىپ تۇرعانى كامىل ەدى.
نەگە ولاي دەيمىن-اۋ؟ سەبەبى ءبىرتۋار سافي وتەباي ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ قىزىلقوعانىڭ ءتول پەرزەنتى ەكەنىن, قاراباۋ اۋىلىندا كىندىگى كەسىلگەنىن ءبىلىپ, ماقتان تۇتىپ كەلە جاتقان ورتا تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرىمىن. وتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعى اياقتالار تۇستا, دالىرەك ايتقاندا, 1909 جىلعى مامىردىڭ 25-دە تايسويعان قۇمىنىڭ كۇنگەي ەتەگىندەگى قاراباۋ ەلدى مەكەنىندە بولاشاق ءىرى تۇلعا سافي ومىرگە كەلىپتى. ءبىز وسى بىرەگەي جەرلەسىمىزدىڭ تۋعان جەرىنە كەلگەن سايىن كولىگىنەن تۇسە سالا ەش قىمسىنباستان سارى قۇمىنا جاتا قالىپ اۋنايتىنىن, تايسويعاننىڭ بۇيرا شاعىلدارىن جالاڭاياق ءجۇرىپ, توبىعىنا دەيىن باتىرىپ كەشەتىنىن, مونشاق-مونشاق تاڭعى شىعىن تابانىمەن باسىپ راحاتتاناتىنىن, داستارقان باسىندا حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرە شىرقايتىنىن ەستىپ تاڭعالاتىنبىز. ەلىنە, جەرىنە, اتاقونىسىنا دەگەن ىقىلاس-نيەتىنە شەكسىز ريزا بولاتىنبىز. قىزىعاتىنبىز. شىركىن-اي دەسەڭىزشى! ويشا ارمان اۋلاپ, وسىنداي دانالىق دارىعان دارا تۇلعاداي بولماققا تالپىناتىنىمىزدى قايتەرسىڭ؟!
ءوز باسىم ءساندى دۋمانمەن استاسقان ءبىر ساليقالى جيىندا جاسى توقساننان اسقان شاعىندا سافي وتەباي ۇلىنىڭ اڭگىمەنى بوراتىپ, ورامال تارتقاندارمەن شىرق ۇيىرىلە بيلەپ جۇرگەنىن كورىپ سىرتىنان «نە دەگەن سۇيەگى مىقتى ادام ەدى» دەپ كوزىمنىڭ باھارى تويعانى بار. قۇداي قۋات بەرگەن ادام. شىن مانىندە, ول تەگى مىقتى, دۇنيەگە كەلگەن قاسيەتتى دە كيەلى توپىراعىنا تارتىپ تۋعان اسىل ارىس.
سافي اقساقالدىڭ تۋعان ءوڭىرى تاريحي ورىندارعا باي, تالاي مارقاسقالاردىڭ اتاقونىسى. تايسويعان قۇمى ايماعىنداعى باستى ەلدى مەكەن قاراباۋ بولىپ تابىلادى. ويىل وزەنىنەن ءبولىنىپ شىعاتىن جارىپشىققان وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان. كەڭەستىك كەزەڭدە سەلو اتىن يەلەندى. 1959 جىلعا دەيىن قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولدى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كوكجارمەن جاعالاسا اتى شىققان ەڭ ءىرى جارمەڭكەنىڭ ءبىرى وسى اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىندە بولىپتى, قازىر توبەشىك بولىپ ورنى جاتىر. ىرگە تاسى ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا, ياعني 1899 جىلى قىزىل كىرپىشتەن قالانىپ «قىزىل ءۇي» اتانعان مەكتەپتەردىڭ ءبىرى دە قاراباۋدا بوي كوتەرگەن. مىنە, سول ايتۋلى قاراباۋ سافي وتەباي ۇلىنىڭ جەرگە ىڭگالاپ تۇسكەن جەرى.
ەل ارداقتاعان, قازاقتىڭ مۇناي اتاسى اتانعان بىرەگەيى سافي وتەباي ۇلى قاي-قايسى ماراپاتتان دا كەندە ەمەس. ول ابىزدا ءبارى بار. ەندى كەلىپ ونىڭ ەسىمىن ايرىقشا ۇلىقتاپ, ماڭگىگە ەستە قالدىرۋ جالعاسا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سولاردىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №64 قاۋلىسىمەن «اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىنا سافي وتەباەۆتىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى. بۇل اسا ءىرى مارتەبە, ايتۋلى ابىروي-اتاق. اتىراۋداعى ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى ەندى سافي وتەباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ماقتانارلىق جايت.
مۇناي اتانىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر قاراباۋ مەن تايسويعاندى بىرىنەن ءبىرىن بولە قاراۋعا بولمايدى. جالپى ۇزىندىعى 83 شاقىرىمنان, ەنى 40 شاقىرىمنان استام, كولەمى 2400 شارشى كيلومەتردى الىپ جاتقان, قىران قالىقتار بيىكتىكتەن قاراساڭ بۇيرا-بۇيرا بايتاق قۇم تايسويعاندا ءبىر كەزدە جەل مايالى اسان قايعى بابامىزدىڭ ءوزى قورعانشا دەگەن اتاۋمەن قالا سالدىرىپ 10 جىل قىستاپ «تايسويعان – قاقپاقتى قارا قازان ەكەن» دەپ باعا بەرۋى دە تەگىن ەمەس. بۇل ايماقتا اتاقتى باتىر, بي, شەشەن سىرىم دات ۇلىنىڭ تابان ءىزى, قولتاڭباسى قالعان. ءوزى باس بولىپ وزەن سۋىن قۇمعا بوسقا جىبەرمەۋ ءۇشىن بوگەت سالدىرعان. سول «سىرىم بوگەتى» ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاماي تۇر. التى قىردىڭ استىنان قوڭىر ءۇنى اسقاق ەستىلەتىن ايگىلى ءانشى مۇحيت مەرالى ۇلى دا تايسويعاننىڭ توسكەيىندە ءان وزدىرعان. ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى, باتىر يساتاي تايمان ۇلى وسى قۇمنىڭ ەتەگىندە جارىق دۇنيەگە كەلگەن. داۋىلپاز اقىن ماحامبەتتىڭ اتا-باباسىنىڭ اتاكۇلدىگى بۇل. ءوزى دە وسى قۇم ىشىندە تۋىپتى دەگەن دەرەك ءجيى ايتىلىپ, ءجيى بوي كوتەرىپ ءجۇر. ونىڭ اقيقاتىن, ءسىرا, تاريحشىلار ايتا جاتار. كەڭەس زامانىندا بيلىكتىڭ ءجونسىز وزبىرلىق ساياساتىنىڭ شىنجىرىن ءۇزىپ, «باندى» اتانعان, قۋعىنشىلاردى نار شاعىلدار مەن قۇم قويناۋلارىندا, وزەن-ساي قوقتىلارىندا اداستىرىپ, يت اۋرەگە تۇسىرگەن حالىق باتىرى قۇنىسكەرەي قوجاحمەت ۇلى دا وسى ءوڭىردىڭ ءبىر جۇرەكتىسى. ءارى بي, ءارى اقىن ەسەت قارا ۇلى, اقىندار نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى, مۇرات موڭكە ۇلى, ىعىلمان شورەك ۇلى, ءزىمبىل تەگەنباي ۇلى, ايتماعامبەت ۇلىقپانوۆ, تاۋباي شاڭكوتوۆ, سۇراۋباي ءۇتتىباي ۇلى, سۇلتانقۇبي جۇرىنباي ۇلى, كۇيشى ەسباي بالۇستا ۇلى, كومپوزيتور ماكالىم قويشىباەۆ, امبەباپ عالىم, الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, جازۋشى عابدول سلانوۆ, اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ, اكادەميك-زاڭگەر سالىق زيمانوۆ, گەولوگ-عالىم تاۋمۇش جۇماعاليەۆ, گەولوگ ەرعوجا تاۋمانوۆ, بەرليندەگى راتۋشانىڭ توبەسىنە جەڭىس تۋىن قاداعان باتىر كوماندير كەنجەباي مادەنوۆ, اۋليەلەر ءسۇلتانۋايىس, ماتەنقوجا, ايتا بەرسە تايسويعاننان تۇلەپ ۇشقان اتاقتىلاردىڭ ءتىزىمى سوزىلا بەرەدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مۇسا بايمۇقانوۆ پەن بۇگىنگى تانىمال جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ تە قاراباۋلىقتاردىڭ ءتول تۋمالارى, ماقتانىشتارى.
«ءبىزدىڭ قاراباۋ, تايسويعاندا وسىنداي بار, وسىنداي بار, وسىلار تۋعان, وسىلار مەكەن ەتكەن» دەپ جامبىلدىڭ جاسىنا جەتۋىنە بىرەر جىلى قالىپ ومىردەن وتكەن, عاسىر جاساعان ەل ارداقتىسى, قازاقتىڭ مۇناي اتاسى, ءىرى قايراتكەر سافي وتەباي ۇلى دا تالاي جەلپىنە ماقتانعان بولار-اۋ. ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ۇيىندە تۋعان جەرىن ەسكە الىپ ناقىشىنا كەلتىرىپ, ۇزىلدىرتە ءان شىرقاعان قايران سافي ابىزدىڭ شالقىپ تاسۋىنا قاراعاندا, ولاي ماقتانباۋى ءتىپتى دە ءمۇمكىن ەمەس دەپ ويلاۋىم ەرسى بولماس, ءسىرا؟!
تولەگەن جاڭاباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
اتىراۋ وبلىسى
