اۋداننىڭ تاريحي ولكەلەرىن تانىستىرۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعىندىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسياعا شىمكەنت قالاسىنان جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارىنان قوناقتار كەلدى.
ەڭ اۋەلى اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندە تىگىلگەن كيىز ۇيدەن ءدام تاتقان قوناقتار, اۋدان ورتالىعىنداعى قاجىم جۇماليەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, ەكسپەديتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى.
ەكسپەديتسيا ءوز جۇمىسىن اققوزى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنداعى ۇزاق كۇيشى كەسەنەسىنەن باستادى. جينالعاندار ەڭ اۋەلى ۇزاق بابانىڭ باسىنا قۇران وقىدى. اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ن.مەڭدەشوۆ كۇيشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرى تۋرالى دەرەكتەردى بايانداپ, كەسەنە تاريحىنا توقتالىپ ءوتتى. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كۇي بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى قايرات بايعۇتتى كەسەنە باسىندا كۇيدەن ارناۋ ارنادى.
ءارى قاراي جولعا شىققان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اقشولاق ءبيدىڭ ءمايىتىنە ايالداپ, ودان كەيىن قاراقامىس اۋىلىنان 6 شاقىرىم جەردەگى اقباقاي قورىمىندا جەرلەنگەن تورە تۇقىمى شاڭگەرەي بوكەەۆ پەن ءۇش جۇزگە ءان وزدىرعان مۇحيت مەرالى ۇلى كەسەنەلەرىنىڭ باسىندا بولىپ, رۋحىنا قۇران باعىشتادى. قىزبيكە قورىمىندا جاتقان بارامىق رۋىنان شىققان بوعدا كۇيشىنىڭ زيراتىنا تاعزىم ەتىلدى. «تاريحقا اتى ءمالىم قاراتوبە» اتتى رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسىنا قاتىسۋشىلار سۋلىكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تولەن ەلدى مەكەنىندەگى شەرۋەن يشاننىڭ زيراتى باسىندا, جۇمىر-قىلىش بەيىتىندە جانە ۇشاعاش اۋىلىنداعى اقسۋات قورىمىندا ورنالاسقان قۇلي اتا زيراتىنىڭ باسىنا بارىپ, زيارات ەتتى. دەلەگاتتار كيەلى جەرلەردىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, تەرەڭ ماعلۇمات الىپ وتىردى. ءبىرىنشى كۇنگى ەكسپەديتسيا جۇمىسى اۋداندىق مادەني-دەمالىس ورتالىعىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسىمەن قورىتىندىلانىپ, شاراعا قاتىسۋشى مەيماندار ماراپاتتالدى.
«تاريحقا اتى ءمالىم قاراتوبە» اتتى رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسىنا قاتىسۋشىلار ەكىنشى كۇنى تاڭعى ساعات 6.30-دا قالدىعايتى وزەنى جاعاسىنداعى كونە قورىمدا ورنالاسقان ەدىگە يشان بابامىزدىڭ زيراتىنا جولعا شىقتى.
ەمشى, اۋليە بولعان ەدىگە شىمىر ۇلىنىڭ زيراتىن 1991 جىلى اعايىندارى مەن بالالارى قالپىنا كەلتىرىپ, باسىنا كۇمبەز ورناتقان. زيرات باسىنا تۇنەپ ءتاۋ ەتۋشىلەرگە ارناپ ءۇي سالىنعان. وسى كىسىنىڭ اتىندا توعاي دا بار.
ءارى قاراي ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جۋساندىوي اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قاراتاۋ بي كەسەنەسى, قوسكە اۋليە يشاندار قورىمى, جىگەرلەن اۋىلىنداعى ءداۋقارا باتىرعا قۇران باعىشتاپ ءومىر دەرەكتەرىمەن تانىستى.
تۇستەن كەيىن ەگىندىكول اۋىلىنداعى تابيعاتى تىلسىم سىرلارعا تولى اققۇم قورىعى, ەگىندىكول بۇلاعى, قۇنىسكەرەي ۇڭگىرىندە بولىپ, تاريحىمەن تانىسىپ, بىرقاتار ۇسىنىس ايتىلدى.
– ەرتەدە قازاق پەن قالماق سوعىسقاندا قازاقتار سوعىس ءتاسىلى ءۇشىن ۇڭگىر قازعاندىعى ايتىلىپ ءجۇر. قۇنىسكەرەي نەگىزى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوناۋ قيىن-قىستاۋ زاماندا قۋدالاۋعا ۇشىراعان اتامىز ءبىز تاماشالاپ تۇرعان ۇڭگىردى مەكەندەگەن ەكەن. سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قۋعىنشىلاردان قاشىپ ۇڭگىرگە بوي تاسالاپ, جاسىرىنىپ جۇرگەن دەسەدى. سول ۋاقىتتا قۇنىسكەرەي ۇڭگىرگە ات ءۇستىندە وتىرىپ ەركىن كىرە الاتىن بولعان. قازىرگى كەزدە ۇڭگىرگە كەلگەن ادام ەڭكەيىپ قانا كىرە الادى. ۇڭگىردىڭ جەرى دىمقىل, تۇپكى جاقتارى سۋىق ىزعار ەسىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى, – دەيدى نۇرتاس ءنابيوللا ۇلى قىسقاشا شولۋ جاساپ.
اققۇم قورىقشاسىنىڭ بۇيرات قۇمدارىن ارالاپ, ونداعى وسەتىن ءشوپتەر جانە مەكەندەيتىن اڭ-قۇستار, جانۋارلار تۋرالى مول ماعلۇماتقا قانىقتى. اۋىل ىرگەسىندەگى سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاق باسىنا بارىپ شيپالى سۋدان ءدام تاتقان جاستار ساياحاتتان ەرەكشە اسەر الدى.
اتالمىش شارا قوسكول اۋىلدىق وكرۋگىندە قورىتىندىلاندى.
ايتا كەتەيىك, مۇنداي كەلەلى باسقوسۋدىڭ قاسيەتتى قاراتوبە وڭىرىندە وتكىزىلىپ وتىرعانى جايدان-جاي ەمەس. تاريحقا اتى ءمالىم قاراتوبە توپىراعىندا كوپتەگەن تاريحي ورىندار مەن كەشەندەر, عاسىرلار مەن ءداۋىرلەردەن بۇگىنگە دەيىن جەتكەن ەسكەرتكىشتەر, ەستە جوق ەسكى زامانداردان قالعان قۇندى جادىگەرلەر كوپتەپ شوعىرلانعان.
قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى كىتابىنا ەنگەن توعىز كيەلى جەرلەرىمىز بار: «قوسكە اۋليە», «اققۇم كەشەنى», «داۋقارا باتىر», «جارمان حازىرەت», «قۇنىسكەرەي ۇڭگىرى», «ۇزاق كۇيشى», «شاڭگەرەي بوكەەۆ جەرلەنگەن جەر», «قاراتاۋ بي ءومىرزاق ۇلى», «مۇحيت» كەسەنەسى تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى.
سونداي-اق «ەدىگە يشان», «جۇمىر-ساسىق», «شەرۋەن يشان», «تۇركەباي ۇلى سەيىل» قورىمى وتكەننەن سىر شەرتىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلاعاتى مەن ءتالىمىن, عيبراتى مەن ونەگەسىن بەينەلەپ, اسەرلى جەتكىزىپ تۇرعانداي. البەتتە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ولكەدە مۇنداي تاريحي مۇرالار مەن نىسانداردى جەتە بىلە بەرمەيتىنىمىز انىق. وسى جولى «ەدىگە يشان» باسىنا تابان تىرەگەنىمىزدە ونىڭ قايتالانباس عاجايىپتىعىنا ءسۇيسىنىپ, ءمان-ماڭىزىنا قايران قالىپ, تاڭداي قاعىستىق. جالپاق جۇرتشىلىققا عانا ەمەس, ءتىپتى كۇللى الەمگە جاريا ەتىپ جار سالساڭ دا ارتىق ەتپەس. سەبەبى ول كيەلى مەكەن ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا تۇرارلىق. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اتالمىش ايماقتى تۋريستىك مەكەنگە اينالدىرۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتىپ, اۋدان باسشىلىعىنا ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جەتكىزدى.
تۋريزم ايتۋعا عانا وڭاي بولعانىمەن, كۇردەلى ءارى كەشەندى سالا ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى اياسىندا اتامەكەنگە, ونداعى تاريحي كەشەندەرگە, ەسكەرتكىشتەرگە, كەسەنەلەرگە جانە ت.ب. كيەلى جەرلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ جاتقانىنا قۋاندىق. ارينە مۇنداي جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جالعاسىن تابا بەرۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي جەرلەرىمىزدى تانۋ ارقىلى – تاريحىمىزدى, ەلدىگىمىزدى دە تانيمىز. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ ۇلان-عايىر جەرىمىزدە, بايتاق مەكەنىمىزدە ورنالاسقان كوپتەگەن تاريحي ورىنداردى ءارقايسىمىز بىلە بەرمەيمىز. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ارنايى شارالار ۇيىمداستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. بۇعان قوسا ايتارىمىز, وتاندى ءبىلۋ, ەلىڭدى, جەرىڭدى تانۋ – ونىڭ كيەلى دە, قاسيەتتى جەرلەرىن بىلۋدەن باستالادى. وسىعان جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولسەك, ىلگەرى قاراي دامىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلارىمىز انىق.
مارالبەك امانتاەۆ,
قاراتوبە اۋداندىق جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ مامانى
باتىس قازاقستان وبلىسى
