جاھاندىق ەكونوميكا جىلان جىلعى جاعداي قانداي؟

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:26

تورتكۇل دۇنيەنى ەكونوميكالىق تىعىرىق قۇرساۋىنا العان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنىڭ اياقتالار كەزەڭىن كورۋدىڭ اۋىلى الىس سياقتى. قۇرلىقتاردىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان بۇل ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى ساراپشىلار سان-ساققا جۇگىرتىپ, داعدارىستىڭ ءبىرىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ سوزىلمالى سالدارى دەگەن سياقتى بولجامدار جاسادى.

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:26

تورتكۇل دۇنيەنى ەكونوميكالىق تىعىرىق قۇرساۋىنا العان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنىڭ اياقتالار كەزەڭىن كورۋدىڭ اۋىلى الىس سياقتى. قۇرلىقتاردىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان بۇل ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى ساراپشىلار سان-ساققا جۇگىرتىپ, داعدارىستىڭ ءبىرىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ سوزىلمالى سالدارى دەگەن سياقتى بولجامدار جاسادى. بىرقاتار دۋالى اۋىز ساراپشىلار تاريح تابالدىرىعىن اتتاعان جىلان جىلى جاھاندىق داعدارىس قۇرىقتالىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسى جاڭا دامۋ سوقپا­­­عىنا تۇسەدى دەگەن سارىنداعى پىكىرلەرىن العا تارتقان ەدى. الايدا, ەكونوميستەردىڭ ەكىنشى ءبىر توبى بۇل پىكىردى جوققا شىعارىپ, «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەگەندەي, ەكونوميكا­لىق كۇيزەلىستىڭ كەرەمەتى ءالى الدا دەگەن تۇجىرىمدارىن دالەلدەپ باعۋدا. 

ولاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇرىنعى قوزعاۋ­شى كۇشى بوپ سانالاتىن اقش جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ الەۋەتتەرى السىرەپ, جاھاندىق ەكو­نوميكانى بارعان سايىن كەرى تارتاتىن تەجەگىشكە اينالۋدا. سوڭعى جىلدارى بەلەڭ العان داع­دارىس كەزەڭىندە ەكونوميكا­لىق دا­مۋدىڭ ءبىرشاما جوعارى قارقى­نىن كورسەتكەن قىتاي, ءۇندىستان, برازيليا جانە رەسەيدىڭ الەمدىك ەكونوميكانى دامۋدىڭ جاڭا سوق­پاعىنا شىعارۋعا مۇمكىندىكتەرى جەتپەيدى. ءسويتىپ, ناقتى داۋاسى تابىلماي تۇرعان جاھاندىق ەكو­نو­ميكالىق داعدارىس جىلان جىلى دا ۋشىعا تۇسەتىن سياقتى. قار­جى-ەكونوميكالىق داعدارىس 2013 جىلى بارلىق دارەجەدەگى ەكونوميكالار ءۇشىن كۇرمەۋى كۇر­دەلى قۇقايعا اينالاتىن ءتۇرى بار. ەڭ الاڭداتارلىعى سول, دۋالى اۋىز ساراپشىلار دا, عۇلاما عالىم ەكونوميستەر دە بۇل داعدارىستىڭ 2013 جىلى قانداي سيپاتتا بولا­تىندىعىن ءدال بولجاپ ايتا الماي وتىر. وتكەن جىلدىڭ سوڭىن­داعى جانە باستالعان جىلدىڭ العاشقى اپتالارىنداعى بارلىق  دەرەك كوزدەرىن زەرتتەي شۇيلىكسەك تە, بىردە-ءبىر ساراپتاۋ كومپانيا­لارىنىڭ اعىمداعى جاعدايدى تاپ باسىپ, ناقتى بولجام جاساعان تۇجىرىمدارىن تابا المادىق.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى ساراپتامالىق بايانداماسى دا كوڭىلگە مەدەۋ بولار وڭ دەرەكتەر كەلتىرە المادى. بۇۇ-نىڭ بايانداماسى بويىنشا, الەمدىك ەكونو­مي­كانىڭ دامۋ قارقىنى 2012 جىلى وتە باياۋلاعان, سوعان سايكەس الداعى ەكى جىلدا دا سىلبىر بولماق. بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا, 2013 جىلى جاھاندىق ەكونوميكا 2,4 پايىز, ال 2014 جىلى 3,2 پايىز ءوسىم كورسەتپەك. ونىڭ ۇستىنە ەۋروايماق قازىردىڭ وزىندە رەتسەسسياعا تۇسكەن. «الەمدىك ەكونوميكالىق احۋال جانە 2013 جىلعا ارنالعان بولجامدار» اتتى بۇل باياندامانى نيۋ-يوركتە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جان-جاقتى تانىستىرعان بۇۇ-نىڭ ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەن­تىنىڭ ديرەكتورى روب ۆوس 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاق­ساراتىندىعى تۋرالى ەشبىر جىلى لەبىز ايتا المايتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى باستان كەشىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىق كە­سەلىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلمايدى. ەۋروپادا جانە اقش-تا ورىن العان قازىرگى ەكونوميكالىق احۋال 2008-2009 جىلدارداعى ءۇل­كەن رەتسەسسيا كەزىندە جويىلعان جۇمىس ورىندارىن قالپىنا كەل­تى­رۋ ءۇشىن كەمىندە ءالى بەس جىل ۋاقىت كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. بايانداما اۆتورلارى ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ تامىرى بىرقاتار دا­مى­عان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن­دا­عى تەرەڭ پروبلەمالاردا جاتقان­دى­عىن العا تارتادى. اسىرەسە, ەۋروپاداعى ەرەكشە بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىق, قارجى سەكتورىن­داعى تۇراقسىزدىق, ءبۇيىرى سولعان بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ءشومىش­تەن قىسۋ ادىستەرى دامىعان ەلدەر­دى ساڭىلاۋى جوق تۇيىققا تىرەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان ەۋروايماق­تاعى بىرقاتار ەلدەر ناقتى رەتسەسسيا جاعدايىندا وتىر. ەۋرو­ايماقتاعى جۇمىسسىزدىق بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. سونداي-اق, 2012 جىلى اقش-تىڭ ەكونوميكاسى ابدەن السىرەدى. بولجام بويىنشا, 2013 جىلى اقش ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى 1,7 پايىز كولەمىندە عانا بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, الەم­دىك ەكونوميكانىڭ الدىندا تۇرعان قاۋىپتى تاۋەكەلدەردىڭ ەڭ باستىسى – دامۋشى ەكونوميكالاردان كاپيتالداردىڭ شەتكە كە­تۋى, ەۋروپالىق ۆاليۋتا وداعىنىڭ ىدىراۋ قاۋپىنىڭ كۇشەيۋى, جاھان­دىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ السىرەۋى بولىپ وتىر. سونىمەن دامۋشى ەكونوميكالاردان كاپيتالدىڭ شەتكە كەتۋىنىڭ قاۋپى دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن, رەسەي, برازيليا, ءۇندىستان جانە قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ دامۋشى ەكونوميكالارىنا قىزمەت كورسە­تەتىن شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ بۇل ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋ­شى­لىعى ازاياتىن بولسا, ەكونوميكاعا ءنار بەرىپ تۇرعان قارجى تاسقىنى تىيىلادى. كاپيتالدىڭ كوپتەپ شەتكە كەتۋى ۇلتتىق كومپانيا­لاردىڭ اكتسيالارىنىڭ تومەندە­ۋىنە, ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقى­نىنىڭ تەجەلۋىنە اكەپ سوعادى. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە, ادامداردىڭ تۇرمىس دارەجەسىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. ال ول تۇتىنۋ سۇرانىسىن تومەندەتەدى. ەگەر ەكونوميكاسى دامىعان ەل­دەر­دىڭ تاۋارلارىن دامۋشى ەل­دەر­دىڭ تۇتىناتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداي احۋال دامىعان ەلدەر ەكس­پورتى­نىڭ ازايۋىنا اكەپ سوقتى­رادى. ەندەشە, دامۋشى ەلدەردىڭ كاپيتا­لى­نىڭ سىرتقا كەتۋى ۇلت­تىق ەكونوميكالاردى قۇردىمعا ءتى­رەيدى. الەمدىك ەكونوميكادا قا­لىپتاس­قان مۇنداي جاعداي 2013 جىلى جاڭا قارجى داعدارىسى­نىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشادى. كەز كەلگەن ءىرى ەكونوميكالاردا ورىن العان دەفولت بۇكىل جا­ھان­دىق ەكونوميكاعا اسەر ەتەتىندىگى داۋسىز.
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا جانە جاڭا جىلدىڭ باسىندا قالىپتاسقان جاعداي ەۋرو­اي­ماقتىڭ ىدىراۋ قاۋپىن جاقىن­داتا تۇسكەن سياقتى. بۇل جەردەگى تولعاندىرار ءتۇيىن –  وتكەن جىلى عالىمدار كوپ داۋلاسقان گرەكيا ەۋروايماقتا قالا ما, الدە دراح­ماعا قايتا كوشە مە دەگەن ماسەلە عانا ەمەس, ودان دا اۋقىمدى بولىپ وتىر. 2013 جىلى ەۋروپالىق وداق وسى ۋاقىتقا دەيىن ءومىر ءسۇ­رىپ كەلگەن دارەجەسىن ساقتاپ قالا الا ما؟ بۇل رەتتە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى باتىس ەلدەرىنىڭ تاۋارلارىن وتكىزەتىن قولايلى رىنوك بولعىسى كەلمەيدى. ولار ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا كەدەندىك كەدەرگىلەر ورناتۋدى ويلاۋدا. بۇرىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن بىرىڭعاي وداق ارزان نەسيەلەر الۋعا, تۇرعىنداردىڭ دامىعان باتىس ەلدەرىندە جۇمىس ىستەپ, مول پايدا تابۋىنا جاعداي جاساعان بولسا, ەندى مۇنداي ءمۇم­كىندىكتەر تولىق جويىلدى. سون­دىقتان شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دە بىرىڭعاي وداققا دەگەن كوڭىل­دەرى سۋي باستادى. بۇگىندە ەۋرو­پالىق وداق – الەمدەگى ءىرى ەكو­نو­ميكالاردىڭ ءبىرى. ەگەر, كەيبىر سا­راپشىلاردىڭ ساۋەگەيلىگى كە­لىپ, 2013 جىلى ەۋرووداق قۇر­دىم­عا قۇلايتىن بولسا, وندا جا­ھاندىق ەكونوميكا دا وڭالماستاي ەسەڭگى­رەيتىندىگى داۋسىز. سوندىق­تان 2013 جىلى جاھاندىق ەكونو­مي­كا­لىق دامۋ ءۇردىسى قالاي بو­لا­تىن­دىعىن بولجاۋدىڭ ماڭىزى زور.
دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن 2007-2009 جىلدارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسىن الدىن الا ءدال بول­جاعان امەريكالىق ەكونوميست نۋريەل رۋبيني ءوزىنىڭ باتىل بولجامدارىمەن تاعى دا نازار اۋدارتتى. جاقىندا ول Reuters اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا قىتاي ەكونوميكاسىندا 2013 جىلى «قاتقىل قونۋ» جاعدايىنىڭ ورىن الاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. «قاتقىل قونۋ» دەگەن تەرمين ۇش­قىشتارعا ءتان, ياعني ۇشاقتىڭ ءال­دەبىر قاۋىپتى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل قونۋ ءتاسىلىن ءبىل­دىرەدى. ال ەكونوميكادا «قاتقىل قونۋ» ۇعىمى دامۋدىڭ تەجەلگەن­دىگىن, جەكەلەگەن ءتىپتى جالپى ەكو­نوميكاداعى داعدارىستىڭ ورىن العاندىعىن ايعاقتايدى. قحر ەكو­نوميكاسىنىڭ دامۋ قارقى­نى­نىڭ تەجەلەتىندىگى تۋرالى بۇرىن­نان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. الايدا, نۋريەل رۋبيني اتاپ كورسەت­كەن­دەي, داعدارىستى جاعدايدىڭ ور­ىن الاتىندىعى ءالى ايتىلا قوي­عان جوق ەدى.
جالپىعا بەلگىلى, بۇگىندە قى­تاي الەمدەگى №1 ەكسپورتتاۋشى ەل بولىپ سانالادى. سوڭعى جىلدارى قحر-داعى ءىجو-ءنىڭ جىل سا­يىنعى ءوسىمى 10 پايىزدان تومەن­دەپ كورگەن ەمەس. ەل ەكونومي­كا­سىنىڭ جىلدىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ 3/1-ءىن ەكسپورتتىق ءوسۋ ديناميكاسى قۇرايدى. قىتاي بانكىندەگى قاۋىپسىزدىك قورىندا 3,5 تريلليون دوللار قارجى جيناقتالعان. ەۋ­رو­وداق ەلدەرىن تىعىرىققا تىرە­گەن داعدارىستىڭ قىتاي ەكونوميكاسىنا كەلتىرىپ وتىرعان زالالى زور. كارى قۇرىلىقتى قۇرساۋلاعان داعدارىس تەرەڭدەي بەرەتىن بولسا, اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسى دا كۇرت كەرى كەتپەك.
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى توقسان­دا­رىنداعى قحر ەكونوميكاسىن­دا­عى تەجەلۋ ۇدەرىستەرى الەمنىڭ كوپ­تەگەن ينۆەستورلارىن ەرەكشە الاڭ­­داتتى. ساراپشىلار بولجاپ وتىر­عانىنداي, قىتاي ەكونومي­كا­سى­نىڭ ءوسىمى 8 پايىزدان تومەن­دەيتىن بولسا, اسپاناستى ەلىندەگى كوپ­تەگەن ءوندىرىس وشاقتارى توق­تايدى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونومي­كا­سىنداعى مۇنداي تەجەلۋ جاھان­دىق داعدا­رىستىڭ قالىڭداۋىنا اكەپ سوعا­دى. سوندىقتان قىتاي ءۇشىن ەۋرو­وداق ەلدەرىنىڭ قارىز قۇرساۋىنان شىعىپ, ەكونوميكالارىن وڭالتا باستاۋىنىڭ ماڭى­ز­ى زور.
نۋريەل رۋبيني ءوزىنىڭ سۇحبا­تىندا شىعىس قىتايعا بارعان ساپارىنداعى شانحايدان حان­چجوۋ­عا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جو­لىنداعى ءوزىنىڭ كورگەن اسەرلەرى­مەن بولىسەدى. ول ءوزى مىنگەن ءجۇر­دەك پويىزدىڭ جارتىلاي بوس بول­عاندىعىن ايتا كەلىپ, جولدا كەزدەسكەن ستانسالارداعى جولاۋشى­لار­دىڭ دا قاراسى تىم از ەكەنىن بايقاعان. تەمىر جول بويىمەن قاتارلاسا سالىنعان اۆتوباننىڭ دا تولىق قۋاتىندا پايدالان­باي­تىندىعىن كورگەن. سونىمەن ءبىر­گە, بۇل ەكى قالا اۋە بايلانىسىمەن دە تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن كوكەيىنە تۇيگەن رۋبيني جۇردەك پويىز, تاماشا اۆتوبان, ۇشاق باعىتتارى جوعارى سۇرانىسقا يە بولماي وتىرعاندىعىن العا تارتىپ, ار­تىق­شىلىق ورىن العاندىعىن ءدا­لەلدەيدى. ءبىر جاعىنان العاندا, تاماشا ينفراقۇرىلىمدار ءتۇزى­لىپ, قولايلى تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەرگەن. ەكىنشى جاعىنان العان­دا, حالىق ءۇشىن اۋاداي قاجەت وسى يگىلىكتەردىڭ ءبارى قىمباتشى­لىق­قا بايلانىستى سۇرانىسقا يە بولا الماي قاڭىراپ قالعان. بۇنىڭ قۇپياسى قىتاي باسشىلىعىنىڭ ەكونوميكانى بارىنشا مودەرنيزاتسيالاۋ ساياساتىندا جاتىر. ياعني ەل بيلىگى الەۋمەتتىك تۇراقتى­لىق­قا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, تۇر­عىن­داردىڭ جاپپاي جۇمىسپەن قام­تىلۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە جاع­داي جاسايدى. وسىنىڭ ناتيجە­سىن­­دە ميلليونداعان شارۋالار اۋىلداردى تاستاپ, قالاداعى ارزان جۇ­مىس كۇشىنىڭ قاتارىن تولتىرۋدا.
ەكونوميست عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزىن كو­پىر قىتايدا سالىنعان, ەڭ بيىك­تىكتى باعىندىرعان تەمىر جول تورابى وسى ەلدىڭ ۇلەسىندە. قازىر قىتاي الەمدە وندىرىلەتىن بارلىق تسەمەنتتىڭ جارتىسىنان استامىن شىعارادى. ياعني قازىر بۇل ەلدەگى قۇرىلىس قارقىنى بۇكىل الەمدى تۇتاستاي العانداعى قۇرىلىس قار­قىنىنىڭ كولەمىمەن بىردەي. قۇ­رىلىس سالاسىنداعى سوڭعى جىل­دار­داعى بۇكىل رەكوردتىق كورسەت­كىشتەر دە تەك اسپاناستى ەلىنە ءتان. بۇلاي ۇزاق جالعاسا بەرۋى ءمۇم­كىن ەمەس. سوندىقتان رۋبيني 2013 جىلى قىتاي ەكونوميكا­سى­نىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاي­تىن­دىعى ءسوزسىز ەكەندىگىن دالەلدەيدى.
جاھاندىق ەكونوميكا جاع­دا­يىندا قالىپتاسقان وسىنداي كو­ڭىلسىز كورىنىستىڭ ىشىندە كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىن ءبىر عانا ماسەلە, اقش كونگرەسىنىڭ سوڭعى شەشىمى بولىپ وتىر. جاڭا جىل قارسا­ڭىند­ا اقش ەكونوميكاسىنىڭ تەح­­نيكالىق رەتسەسسياعا ۇرىنا­تىن­دىعى تۋرالى ۇزاق ايتىلدى. الىپ ەكونوميكانى بۇل اۋىر قاتەردەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تاباندىلىعى قۇتقار­دى. روجدەستۆو مەرەكەسى قارس­ا­ڭىن­دا باراك وباما امەريكالىق­تاردىڭ الدىندا ەكونوميكا تۋرالى بايانداما جاسادى. ول بيۋدجەت تاپشىلىعىن تەجەۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ايتا كەلىپ, ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان الىپ شىعۋ ءۇشىن بايلارعا سالىناتىن سالىق مولشەرىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «مەن سياقتى 250 مىڭ دوللاردان ارتىق تابىس تاباتىن ادامدارعا از سالىق سالىپ, ستۋدەنتتەرگە جانە زەينەتكەرلەرگە كوپ سالىق سالۋ جاعدايىمەن كەلىسە المايمىن. اۋقاتتى ادام­دار­عا بايلىعىنىڭ كولەمىنە قا­راي كوپ سالىق سالىنۋعا ءتيىس», – دەدى ول. اقىرى اقش كونگرەسىن­دە باراك وبامانىڭ قارسىلاس­تارى – رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىل­دەرى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسوي­تىپ, اۋقاتتى امەريكالىقتاردىڭ بايلىعىنا قاراي جوعارى سالىق سالۋ ۇسىنىسى قابىلدانىپ, بيۋدجەت شىعىنىن 109 ملرد. دوللار­عا قىسقارتۋ ۇسىنىسى 2 اي مەر­زىمگە كەيىن شەگەرىلدى. وبامانىڭ بۇل جەڭىسى اقش ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان تولىق الىپ شىعا المايدى. دەگەنمەن, قارىزعا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان امەريكالىقتارعا ەكونوميكانى وڭالتۋ ءۇشىن باي­لاردىڭ دا بارىمەن ءبولىسۋى كەرەك ەكەندىگىن ۇقتىرعانداي بولدى.
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قا­زىر­گى جاعدايىن سارالاعاندا, حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جا­ريالانعان سوڭعى ەسەبى دە الدا كەلەڭسىزدىكتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن كورسەتەدى. وندا الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزعا تومەندەيتىندىگى تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە, حۆق 2013 جىلى رەتسەسسيانىڭ ورىن الاتىندىعىن اتاپ كور­سە­تە­دى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تومەن­دە­ۋىنىڭ كەسىرى تەك دامۋشى ەلدەر­دى عانا ەمەس, تۇراقتى ەكونوميكا­لىق دامۋ جاعدايىنداعى ەلدەرگە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. 2013 جىل­عى جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىس رەسەي ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ىق­پال ەتپەك. جالپى العاندا بيىل­عى داعدارىستىڭ سالقىنى ەكونوميكالارى شيكىزات ەكسپورتىنا ءتا­ۋەلدى ەلدەرگە قاتتى تيەدى. حۆق-نىڭ مالىمدەۋىنشە, بارلىق مار­كا­داعى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى بۇرىن بولجالىنعان 4 پايىز ەمەس, 2,1 پايىزعا عانا كوتەرىلەدى. وسىعان بايلانىستى بۇكىلالەم­دىك بانك رەسەيدىڭ 2013 جىلعا بولجالىنعان ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشىن 4,2 پايىزدان 3,6 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. 2013 جىلى مۇنداي رەتسەسسيا سالقىنى بارلىق دامۋشى ەكونوميكالاردى قامتيتىن بولادى. ەۋرووداق ەل­دەرى جانە اقش ەكونوميكاسىن­دا­عى 2013 جىلعى رەتسەسسيا سالقى­ن­ى تەرەڭ بولادى. قورىتا ايتقان­دا, حۆق بولجامى بويىنشا 2013 جىلعى داعدارىس اۋىرتپالىعى 2008 جىلعى جاعدايدان دا كۇر­دەلى بولماق.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, 
«ەگەمەن قازاقستان».