اۋىل شارۋاسى قايتسە العا باسادى؟
سەنبى, 5 قاڭتار 2013 7:41
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى, اۋىل ءومىرى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ الار ورنى مەن كەلەشەگى تۋرالى, سونداي-اق بۇگىنگى ازىق-ت ۇلىك پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ بارىسىن ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزعا, جەر-سۋىمىزعا, اتا كاسىبىمىز بەن سالت-سانا بولمىسىمىزعا بايلانىستى قالاي رەفورمالاۋ كەرەكتىگى جايىندا جانە باسقا دا كەيبىر ويلارىمدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى قالىڭ وقىرمانمەن بولىسسەم دەگەن نيەتپەن وسى حاتىمدى رەداكتسياعا جولداپ وتىرمىن.
سەنبى, 5 قاڭتار 2013 7:41
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى, اۋىل ءومىرى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ الار ورنى مەن كەلەشەگى تۋرالى, سونداي-اق بۇگىنگى ازىق-ت ۇلىك پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ بارىسىن ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزعا, جەر-سۋىمىزعا, اتا كاسىبىمىز بەن سالت-سانا بولمىسىمىزعا بايلانىستى قالاي رەفورمالاۋ كەرەكتىگى جايىندا جانە باسقا دا كەيبىر ويلارىمدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى قالىڭ وقىرمانمەن بولىسسەم دەگەن نيەتپەن وسى حاتىمدى رەداكتسياعا جولداپ وتىرمىن.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 2012 جىلعى 10 قازانداعى نومىرىندە قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانى قامىستى اۋىلىنان جولداعان ەڭبەك ارداگەرى ك.كاربوزوۆتىڭ «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ماقالا-حاتىن وقي وتىرىپ, وسى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراقتى تاعى دا قايتالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ك.كاربوزوۆ ءوز ماقالاسىندا قازىرگى جاستاردىڭ جۇمىس ىستەمەي, جاتىپ ىشەر جالقاۋلىققا ابدەن بوي الدىرعانى تۋرالى, ويلانىپ تا, اكە رەتىندە كۇيىنىپ تە جازادى. «قازىرگى تەپسە تەمىر ۇزەتىن دەنى ساۋ جاستار جۇمىستان قاشىپ, ۇيدە وتىرىپ, ءوز بالاسىنىڭ نەسىبەسىن جەپ وتىر. بۇلاردى جاتىپ ىشەر جالقاۋلار دەمەسكە امالىڭ بار ما», دەپتى ول. ماقالادا مۇنان باسقا دا اۋىلداعى ءبىراز ماسەلەلەردى قامتىعان.
ەلباسىمىزدىڭ بىلتىرعى «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» دەگەن ماقالاسى سانالى ادامعا, جالپى قازاق جۇرتىنا وي سالعانى حاق. ارينە, ەڭبەك ادامنىڭ بۇل دۇنيەدە اتقارعان ءومىرىنىڭ ولشەمى دەسە بولعانداي. ال سول ەڭبەكتى ولشەيتىن, باعالايتىن, سارالايتىن, سارالاپ ءادىلىن شىعاراتىن ادىلەتتى قوعام بولۋى كەرەك. يسلام دىنىندە «ەڭبەك بار جەردە – يمان بار, يمان بار جەردە – بارلىق جاقسىلىق, جۇماق بار» دەيدى. بىراق وكىنىشكە وراي, وسى وسيەتتەر بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا كەمشىن. ايتپەسە, جالقاۋلىق, ارامتاماقتىق, ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, ءبىرىن-ءبىرى الداۋ, ءوزىنىڭ ەل-جۇرتىن توناپ, شەتەل اسۋ سياقتى يمانسىزدىق قايدان شىعىپ جاتىر؟
ك.كاربوزوۆ مىرزا دا اينالىپ كەلگەندە وسىنداي كەرتارتپا مىنەزدەردىڭ قازاق بويىن جاۋلاپ بارا جاتقانىن ايتىپ وتىر. قازىر بۇرىنعى قازاق جوق. بۇگىنگى قازاق ءوز مالىن ءوزى باعۋدى قويدى. ونىڭ بەينەتىنە شىدامايدى, ونى ار سانايدى. كوبىسى ازىن-اۋلاق مالدارىن ەلدەن قاشقان-پىسقان سىرت ادامدارىنا باقتىرىپ الەك.
مۇنان بۇرىن دا مەن ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى گازەتىمىز «سارىارقاعا» ءبۇگىنگى اۋىل جاعدايى الاڭداتادى, وعان قوسا سۋ جەتپەي جاتقان جەرلەردە كەنەنباي توعانى سول جەردىڭ تۇرعىندارىنا قايتارىلۋى كەرەك دەگەن ماقالالار جاريالاعان ەدىم. بىراق وعان ءتيىستى ورگانداردان ەشقانداي جاۋاپ بولعان جوق. ال تۇپتەپ كەلگەندە, ك.كاربوزوۆتىڭ ايتىپ وتىرعاندارى دا, مەنىڭ جازىپ جاتقاندارىم دا ءبىزدىڭ جەكە باسىمىزدىڭ شارۋاسى ەمەس, بۇل – بۇكىل قازاق قوعامىنىڭ ماسەلەسى. ءبىزدىڭ جانايقايىمىزدىڭ بار ماقساتى – كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇكىل وداقتى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتكەن الىپ اگرارلى ەل قازاقستاننىڭ بۇرىنعى جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋگە كىشكەنتاي دا بولسا اقىل-كەڭەس, ۇلەس قوسۋ. بۇل رەتتە ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدى مىنا كورشى قىتاي مەملەكەتى سياقتى ءوز جەر-سۋ, تابيعاتىمىزعا, ادامي قالىپتاسقان بولمىسىمىزعا, ادەت-عۇرپىمىزعا لايىقتى رەفورمالاۋعا ءتيىسپىز. سوعان بايلانىستى ءبارىمىز بىرىگىپ, اقىل-وي قوسىپ, ءىس-تاجىريبە الماسىپ, عىلىمي جۇمىستاردى پايدالانىپ جۇمىس اتقارۋىمىز قاجەت.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءنازيرا جارىمبەتوۆا قارىنداسىمىز تاعى دا سول قوستاناي وبلىسى كليۋچەۆوي اۋىلىنان جازعان «كەرەمەت» (2012 جىل, 24 قازان) دەگەن ماقالاسىندا كەشەگى ءجۇرىپ وتكەن جولدان اينىماعان, اداسپاعان وركەندى شارۋا قوجالىعى جايىندا جازىپتى. ماقالا كەيىپكەرى قۇسمۇرىن جەرىندەگى قوزىباي وماروۆتاردىڭ وتباسى سول جەردەگى قازاقتىڭ اقباس سيىرىنىڭ تۇقىمىن شىعاراتىن اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىن تاراتپاي, ۇستاپ قالعان. ال وماروۆتاردىڭ قازىرگى كۇنى سول جەردىڭ تۇرعىندارىنا, حالقىنا كورسەتىپ جاتقان قىزمەتتەرى راسىندا كەرەمەت دەسە – كەرەمەت. نەگە باسقا شارۋالار وسىلاردان ۇلگى الماسقا؟ نەگە سول جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداماسقا؟! نەگە شەتەل, مۇحيت اسىپ, ەلدىڭ بيۋدجەت قاراجاتىن شىعىنداپ ۇشاقپەن اسىل تۇقىمدى مال تاسىپ جاتىرمىز؟! وزىمىزدەگىنى ۇلگەرتۋدىڭ ورنىنا, وزگەگە اقشا شاشىپ ءجۇرمىز.
وسى قۇسمۇرىن جەرىندەگى اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى سياقتى كاسىپورىندار بۇرىن ءبىزدىڭ وبلىستا دا كوپ بولعان ەدى. كەشەگى جەزقازعان وبلىسىندا «باتىق» قازاقتىڭ اقباس اسىل تۇقىمى, قاراعاندى وبلىسىندا «قىردىڭ قىزىل سيىرى», ق.مىڭباەۆ اتىنداعى ءسۇتتى «پروستورەنسكي» اسىل تۇقىمى, ەتتى, ءسۇتتى ءمۇيىزسىز توقال سارىالا سيىرلاردىڭ تۇقىمدارى دا كەرەمەت ەدى عوي. سول ۋاقىتتاردا ەشكىم جاناشىماستىق تانىتىپ, اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقالاردى سويىپ, ەتتەرىن بازارعا شىعاردى. بۇل وبلىستا سيىرمەن قوسا قوي شارۋاشىلىعى, «جەڭىس», «سارىسۋ» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتتارى جۇمىس ىستەپ ەدى. ولار بۇگىندە جوق. بۇلاردىڭ ءبارى شەتەلدەن اكەلگەندەردەي ەمەس, ءوزىنىڭ جەرىنە, اۋا رايىنا, ماڭايىنداعى ادامدارعا, ۇستاۋ ءادىس-تاسىلدەرى مەن جەم-سۋىنا ۇيرەنگەن مالدار. قازىرگى شەتەلگە جۇمسالىپ جاتقان اقشالاردى وسى ءوز ىشىمىزدەگى زاۋىتتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمساعاندا, ەندىگى ءوز ونىمدەرىن بەرە باستايتىن ەدى. بۇلار دا ءوز كەزىندە تالاي سىناقتان وتكەن, جەتىلگەن, ونىمدەرىن جوسپارلى تۇردە بەرگەن مالدار بولاتىن.
ءبىزدىڭ اۋدانىمىز كەشەگى جەزقازعان وبلىسىنىڭ كولەمىندەگى ەكى جەزدى جانە ۇلىتاۋ اۋداندارىنان بىرىگىپ, بۇگىندە ۇلىتاۋ اۋدانى بولىپ وتىر. بۇل اۋدان ءشول, شولەيت ايماقتارعا جاتادى. بۇرىن بۇل ەكى اۋدان كولەمىندە 15 كەڭشار جانە ولارعا كومەكشى قوسالقى جيىرما شاقتى مەملەكەتتىك مەكەمە بولعان. كەشەگى ۇلكەن اگرارلى ەكى اۋداننان قۇرالعان قازىرگى ۇلىتاۋ اۋدانىن بۇگىندە اگرارلى اۋدان دەپ اتاۋدىڭ ءوزى قيىن. قازىر وڭاي ادىسپەن ءتۋريزمدى دامىتۋ كەرەك دەگەندى تاۋىپ الدىق. ءبىزدىڭ قىسىمىز قاتتى, جازىمىز قىسقا. باسقا ەلدەردەگىدەي, باسقا جەرلەردەگىدەي شالقىپ جاتقان كولىمىز, جىل بويى سارقىراپ اعىپ جاتقان وزەن-سۋىمىز, جايقالىپ تۇرعان شىرشا, قاراعايىمىز, كول بەتىندە جۇزگەن اققۋ-قازىمىز جوق. ايتەۋىر ءاربىر تاسىمىزدا تاريح بار دەۋمەن ماقتانامىز. سىرتتان كىسى كەلسە بار كورسەتكەنىمىز – الاشا حان, جوشى حان مازارلارى. ال ايتا بەرسەك, بۇلاردىڭ ءوزى موڭعولدار, شىڭعىس حاننىڭ تۇقىمدارى. بىزگە ازاتتىق الىپ بەرگەن, بۇگىنگىدەي ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ءوز تۇلعالارىمىز بولسا ءبىر ءسارى. بۇل مازارلاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دە قانشاما قاراجات جۇمسالىپ جاتىر. ال كەشەگى سوعىس جىلدارىندا جاۋعا قالقان بولعان مارگانەتس رۋداسىن ءوندىرىپ, تانك, سوعىس تەحنيكالارىن شىعارۋعا شيكىزات تاۋىپ بەرگەن جەزدى قالاشىعى بۇگىندەرى بوس تۇر. مىنە, وسى جەرگە مىنا ماڭايدا شاشىلىپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءجۇن-تەرىسىن وڭدەيتىن تسەحتار سالۋىن سۇراعاندا وعان قۇلاق اسقان اكىم بولعان جوق. قازىر وسى اۋدان كولەمىندە بىتىراپ جاتقان 856 شارۋا قوجالىعى بار. ال ولاردا ءوندىرىس كەشەنى, نە ۇلكەن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ءسۇت ءوندىرۋ, ساۋىن كەشەنى, ەت وڭدەۋ تسەحتارى, كوكونىس جىلىجايلارى, ەڭ قۇرىعاندا, مالعا جەمازىق دايىنداۋ تسەحتارى جوقتىڭ قاسى.
بۇل اۋداندا جازدا سۋ, قىستا ءشوپ تاپشى. جىلدان-جىلعا سۋ كوزدەرى دە ازايىپ, شابىندىق جەرلەردىڭ ءورىسى تارىلىپ كەلەدى. وتكەن قاراشا ايىندا ءبىر بايلام ءشوپ 500-600 تەڭگەگە كوتەرىلىپ كەتتى. جەزدىدەگى بازاردا ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعالارى ەتتىڭ كەلىسى – 1500 تەڭگە, 1 ليتر ءسۇت – 200-250, كارتوپ – 80, ءبىر بولكە نان 65 تەڭگە. ال 1 توننا كومىر – 9 مىڭ تەڭگە, بۇل وتكەن جىلى 7 مىڭ ەدى. مىنە, وسىلايشا جىلدان-جىلعا قىمباتتاۋدا. مالعا بەرەتىن جەم, كەبەكتىڭ 20 كەلىسى 750 تەڭگە. مال ازىعى قىمباتتاعان سايىن قازىر قالا, اۋىل تۇرعىندارى, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى مال باسىن ازايتىپ, قىسقارتۋدا.
قازىر اۋىلدارعا دەگەن كوزقاراس بۇرىنعىداي ەمەس, قامقورلىق بار. قانشاما قاراجات ءبولىنىپ جاتىر. بىراق وسى ازىق-ت ۇلىك باعاسى نەگە تومەندەمەيدى, نەگە تۇراقتانبايدى؟ نەگە ءونىم كوبەيمەيدى؟ مىنە, وسى سۇراققا كەلگەندە ءبارىمىز دە اينالىپ ءوتىپ, تۇلكى بۇلاڭعا سالىنامىز. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, باسقا سالالار ەلىمىزدە ءوسىپ, وركەندەپ جاتىر. ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. بىراق ءدال وسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا سولتۇستىك وبلىستاردان باسقا جەرلەردە العا جىلجۋ جوق. كەيبىر اۋدانداردا دالا بوس قالدى. اۋىل ءالى كوشىپ جاتىر. نەگە بۇلاي؟ وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولىن كىم ىزدەپ, توقتاۋ سالادى؟
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ابدىراپ قالعان اۋىلدار كىم-كورىنگەننىڭ قولىندا كەتىپ, تۋ-تالاپاي بولدى. بۇزدىق, قيراتتىق, تاراتتىق. وسىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, باستان وتكىزدىك. ءومىر دەگەن سپيرال سياقتى داميدى دەيدى ەكەن كونەكوزدەر. ەندەشە, وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, كەشە نە ىستەدىك, ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك, ياعني كەشەگىدەن نە الامىز, وعان بۇگىنگىدەن نە قوسامىز دەگەن اقىل-توقتامعا كەلۋ كەرەك. بۇل تاقىرىپتا رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتكىزىپ, بۇل ىسكە ۇلكەن تالداۋ جاسالۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بۇگىنگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانىپ, بۇرىنعى ءوز تاجىريبەمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ دۇرىس جولىن بۇكىل ەل بولىپ, جۇرت بولىپ قاراستىرۋعا ءتيىسپىز. بۇگىندەرى ءار جەردەن ايتىلىپ جاتقان وسى سالانىڭ جاڭالىقتارىن, پاتريوتتاردىڭ ويلارىن عىلىمي ءىس-تاجىريبەلىك ساراپتامالاردان ءوتكىزىپ, ولارمەن ساناسۋ قاجەت. قازىر ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان كەن, قازبا سالاسىنداعى مۇناي, گاز الپاۋىتتارىن وسى سالاعا قاتىستىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان ىرىلەندىرىلگەن ۇلكەن اۋىلشارۋاشىلىق كەشەندەرىن, وسى سالانىڭ عىلىمي ورىندارىن, مال زاۋىتتارىن جەتىلدىرىپ, ەلىمىزدى اگرارلى دەرجاۆاعا قايتا اينالدىرۋعا ءتيىسپىز. وعان بىزدە بارلىق مۇمكىندىك بار.
قادىر قۇلاحمەت,
ەڭبەك ارداگەرى, بۇكىلوداقتىق
اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىنىڭ
ەكى دۇركىن جەڭىمپازى.
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى.
