سارىارقا ۇلى دالانىڭ كىندىگى بولعاندا, ەسىل, نۇرا ونىڭ ەمشەگىن ءيىتىپ, تاڭدايىن ءجىبىتكەن كاۋسار بۇلاقتارى ەدى. ەسكە ءتۇسىرىپ, كوزگە ەلەستەتۋ قيىن ەستە جوق ەسكى زامانداردا وسى ءوڭىر ۇلى دالا پەرزەنتتەرىنىڭ تال بەسىك, ىستىق وشاق, جىلى ۇياسىنا اينالىپتى. جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدان 3 مىڭ جىل بۇرىن تۇرىكتىڭ ۇلى كوسەمى وعىز قاعان سارىارقانى ورتاع, كەرتاع دەپ اتاپ, ونىڭ شالعىنى تىزەدەن كوكمايسا جازيراسىنا كيىز تۋىلدىرىقتى اق شاتىرىن تىكتىرىپ, ورداسىنىڭ وڭ قاپتالىنا التىن اتەش, سول قاپتالىنا كۇمىس اتەش ءىلدىرىپ, وڭ بوساعاسىنا اق قوي, سول بوساعاسىنا قارا قوي بايلاتىپ, اسپان تاڭىرىنە قول جايىپ, ىزعىنداي ەلىنە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق تىلەگەن. ونىڭ ۇلى كۇندەي كۇركىرەگەن كۇن حان 24 تايپالى ەلىنە تاڭبا ۇلەستىرىپ, قىس قىستاۋ, جاز جايلاۋىن بەكىتىپ بەرىپتى. وسىنىڭ ءبارى سارىارقانىڭ تورىندە بولعان اقيقات.
سارىارقا – شىعىستا التاي تاۋلارىنان باستالىپ, باتىستا اراپات تاۋىنا بارىپ ماڭداي تىرەگەن ءپىل ساۋىرلى ۇزىن جوتا. ونىڭ توپىراعى سارى ساز, ءتوسىندەگى قاراعايلى ورمان دا, قۇيقالى شۇيگىن ءشوبى دە سارعىش تۇستەنىپ تۇرادى. تەڭىزدەي تولقىعان ساعىمى دا ساپ-سارى. وسىناۋ سىرت بەلگىسىنە بولا سارىارقا اتانعان دەپ ويلايدى بازبىرەۋلەر. جوق, قاسيەتتى ۇلى جون قويىن-قونىشىنا سىيماعان, جەر استى تولى التىنىنىڭ, جەز بەن مىسىنىڭ, قولا مەن مىرىش, تەمىر, شاربولات نەشە الۋان اسىل تاستارىنىڭ دەمىنەن بۋلانىپ, سارى ساعىم بوپ تولقيدى.
قوماعايلىق, سۇعاناق قول, سۇق كوزدىك وسىناۋ سارقىلماس باي قازىنا, ىرىس ولكەسىن تيتىقتاتتى. قازىر شىعار-شىقپاس جانى بار. بىراق سارىارقانىڭ قويناۋى سارقىلىپ بىتكەن جوق, كەلەر ۇرپاقتىڭ سىباعاسى دەپ ارىگە جاسىرعانى بار. تۋعان جەرىن اناسىنداي ايالايتىن كەلەر ۇرپاقپەن بىرگە ونىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلارىنا كامىل سەنىمدىمىن.
مىنە, وسى ولكەدە ۇلى دالا ءوركەنيەتىنىڭ ماقتانىشى – قولا داۋىرلىك بەگازى-داندىباي ءمادەني وشاعى دۇنيەگە كەلىپتى. بەگازى-داندىباي مادەنيەتى نەگىزىنەن سارىارقا تەمىرشىلەرى قالىپتاستىرعان قالالىق مادەنيەت. ب.ز.ب. 1800-1000 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 1800 جىلدارى سارىارقادا قالا مادەنيەتى وركەن جايىپ گۇلدەندى دەگەندى بۇرىن ەستىپ كورىپ پە ەدىڭىزدەر؟ ارينە, تاريحشى عالىمدار, ارحەولوگتار ءبىلدى, ىڭىلداپ-سىبىرلاپ ايتقان دا بولدى, بىراق جار سالىپ ايعايلاپ ايتا المادى.
قولا داۋىرلىك بەگازى-داندىباي مادەنيەتى ۇلىتاۋداعى ەدىگە تاۋىنىڭ باتىسىندا 1,5 شاقىرىم جەردەگى ايباس داراسىنان باستالىپ, وڭتۇستىك تاراپتا بەتپاقتىڭ تەرىستىك جيەكتەرى – جەتىقوڭىر, تاياتقان, شۇناق, بەتباقسۋ, شاجا جىلعالارىن, سولتۇستىكتە ەسىل, سىلەتى, دامسى, شورتاندى, قايراقتى, ارشالى, ەرەيمەنتاۋ, ولەڭتى, شىدەرتىنى قامتىپ, شىعىستا ابىرالى, شىڭعىستاۋعا يەك ارتادى. مىنە, وسىناۋ قىرلى, تاۋلى جالپاق ءوڭىردە قالا مادەنيەتى وركەن جايعان.
ولاردىڭ قالالارى قاتارىنا كەنت, بۇعىلى, مىرجىق, اتاسۋ, شورتاندى بۇلاق ت.ب. كەنتتەرى جاتادى. قولا ءداۋىرىنىڭ ۇزىنا بويىندا سارىارقا تەمىرشىلەرى كەن ورنى ىرگەسىنەن ەلدى مەكەن تۇرعىزعاندا, ونى قورشاپ, بەكىتۋدى بىلمەگەن. دالىرەگى, قورشاۋدى قاجەتسىنبەگەن, شاماسى سارىارقا كەڭىستىگىندە تىنىشتىق پەن بەيبىت ءومىر ورىن العان. ماسەلەن, قارقارالىداعى كەنت قالاشىعىنىڭ راديۋسى 30 شاقىرىمعا سوزىلعان, كەنىش اينالاسىندا پايدا بولعان بايشورا, اكىمبەك, دومالاقتاس, نايزا, نارباس, قىزىلتاس اۋىلدارىمەن القاقوتان استاسىپ جاتىر. مىرجىقتا كەن قورىتاتىن قازانداردىڭ جىلۋىمەن تۇرعىن ءۇيلەردى جىلىتۋ جۇيەلەرى بولعانى تاڭعالدىرماي قويمايدى. ال اتاسۋ كەنتىندە قاتار ورنالاسقان التى پەش ءارى كەن قورىتقان, ءارى قىستى كۇندەرى ءۇي جىلىتقان.
ب.ز.ب. سوڭعى مىڭجىلدىقتا – تەمىر ءداۋىرى اتالعان كەزەڭدە سارىارقا تەمىرشىلەرى قورعاسىن مەن قالايىنى بىرگە بالقىتىپ قولا قيۋدان باس تارتىپ, تازا تەمىر, التىن, مىس وندىرۋگە ماشىقتانعان. مىس تۇرمىستىق بۇيىمدارعا, التىن مەن كۇمىس ءساندىك اشەكەيلەرگە جاراتىلسا, قارۋ-جاراقتار ەندى تەمىردەن سوعىلاتىن بولدى. تەمىرگە سۇرانىس كۇشەيدى. سارىارقانىڭ تەمىرىنە قول جەتكىزەم دەپ, پارسىلىق داري I ارال تەڭىزىنىڭ تەرىستىگىنە كەمەمەن اسكەر توگىپ, قاراقۇم ارقىلى جويقىن جورىق جاسادى. ءاسكەرىنىڭ تەڭ جارىمى قايتىپ ورالماي, سۇيەكتەرى سارىارقا جەرىندە قالدى. قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى گرەك كولونيالارى سارىارقاعا ۇزبەي كەرۋەن ءجونەلتىپ, التىن, كۇمىس, جەز, ءاسىرەسە تەمىر ءونىمدەرىن ساتىپ الۋعا قۇلشىنىستى.
بەگازى-داندىباي تۇرعىندارى كەلىمدى-كەتىمدى جۇرگىنشىلەردەن كەندە بولمادى. ولاردىڭ اراسىندا ەن بايلىقتى ەبىن تاۋىپ ۇپتەپ كەتۋدەن جۇزدەرى جانبايتىن قاراقشىلار دا از ەمەس-ءتى. سۇرانىسى مول, باعالى كەن ءونىمدەرىن ءوندىرۋ – ول بايلىق كوزدەرىن قورعاۋدى دا كۇن ءتارتىبىنە قويدى. ب.ز.ب. X عاسىردان باستاپ سارىارقا تۇرعىندارى جان-جاعى ورلانعان, بورەنە قادالارمەن بەكىتىلگەن, سازدى توپىراقپەن شەمەندەلگەن مىقتى بەكىنىستى قالاشىقتار سالۋعا بەت بۇردى. وسى كەزدەگى قالالىق ءمادەنيەتتىڭ جارقىن ۇلگىسىندەي بولىپ ۇلىتاۋدا باسقامىر, اياققامىر قالاشىقتارى ىرگە كوتەردى. ال ولكەنىڭ كىندىك قالاسى ەسىل بويىنداعى اقتاۋ بەكىنىسى ەدى. قالا ىرگەسى ساز بالشىق پەن بورەنە قادالارمەن بەكىتىلگەن بيىك دۋال. عۇندار مەن تۇرىك زامانىنىڭ قالا مادەنيەتىن زەرتتەگەن تۋۆالىق ايگىلى زەرتتەۋشى ل.ر.قىزىلاسوۆ اقتاۋ قالاسىنىڭ م.ك.حابدۋلينا سالعان سىزبا جوباسىن ءوزىنىڭ «گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سەرەديننوي ي سەۆەرنوي ازي» كىتابىنا ەنگىزگەن. ەسىلدەگى اقتاۋ قالاسى تۋرالى قىتاي جيھانكەزى ما يۋن: «ەسكى ءجىبەك جولى التاي تاۋىنىڭ شىعىسىنان ورلەي كەلىپ ءالپى تاۋىنا قاراي جوڭكىلەدى. سول ۇزاق جولدا جۇرگىنشى اقتاۋدا ءسال-ءپال تىنىستايدى» دەپ جازعان. قالاي دەگەنمەن دە اقتاۋ بەكىنىسى ەسىلدىڭ باستاپقى ساعاسى مەن ورتاڭعى ساعاسىنىڭ ارالىق كەزەڭىندە. قازىر ارحەولوگتار استانانىڭ ءىرگەسىنەن تابىلعان ەسكى قالانىڭ ورنىن اۋەلى اقجول دەپ ەدى, كەيىن بوزوق دەستى. ارينە, ولاردىڭ شارتتى اتاۋلار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ول اقجول دا ەمەس, بوزوق تا ەمەس ب.ز. ب. X عاسىردان بەلگىلى اقتاۋ بەكىنىسى بولۋى ابدەن ىقتيمال.
ب.ز.ب. V عاسىرىنىڭ اۆتورى گەرودوت بەگازى-داندىباي ءمادەنيەتىن جاساۋشىلار ارگيپەي تايپاسى دەپ تۇسىنگەن. اتالمىش تۇبىردەگى پەي جالعاۋ بولعاندا, ارگي ءتۇبىر. دەمەك, تايپانىڭ ءتول ەسىمى ارگي بولعان. ونىڭ ارعىن ەكەنىنە شاك كەلتىرۋگە سەبەپ جوق. قىتايدىڭ «حوۋحانشۋ» (كىشى حانناما) قاڭلى مەملەكەتى تۋرالى بايانىندا, قاڭلىلاردىڭ تەرىستىگىندە, ياكي سارىارقا ايماعىندا «يان بەكتىگى» بارىن, ولاردىڭ قاڭلىعا باعىنىپ, اڭ تەرىلەرىمەن سالىق تولەپ تۇراتىنىن كۋالاندىرعان. وسىنداعى يان اتاۋى – قىتاي ءتىلىندە كۇمىس ءتۇستەس جىلتىراعان اق دەگەندى ءبىلدىرەدى. XI عاسىر قالامگەرى ماحمۇد قاشقاري زامانىندا ارعىنداردىڭ ەكى تىلدە ءبىردەي – ءوز ءتىلدەرىندە جانە ءتۇركى ءتىلىندە ءسويلەگەندەرى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇرىنعى ارعىندار قاي تىلدە ءسويلەگەن؟ البەتتە ساق ءتىلىنىڭ توحار ديالەكتىسىندە. ەندەشە توحار ديالەكتىسىندە اق دەگەندى ارقا دەيدى. دەمەك, قىتاي جىلناماسى «حوۋحانشۋ» اتاپ كورسەتكەن «يان بەكتىگى» باسقا ەمەس «ارقا بەكتىگى». ونىڭ ورتالىعى ەسىل وزەنىندە بولعان, ەسىلدەگى ەجەلگى اقتاۋ بەكىنىسى شەتەلدىكتەر اۋزىندا قاتە ءالىپتەلگەن ارقا قالاسى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ورىس وتارشىلارى XIX عاسىردىڭ باسىندا ەسىلدەن وياز اشپاق بولىپ, ويازدىڭ ورتالىق قالاسىنىڭ ورنىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ەكسپەديتسيا شىعارعان. 1816 جىلى جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسياعا شانگين, نابوكوۆتار قاتىسقان. نۇرا بويىنداعى بىتىعاي الدە تاتىعاي قالاسىنىڭ ورنىنا كەزىگىپ, توبەلەرى وپىرىلعانمەن, قابىرعالارى ءتىپ-تىك, قىزىل كىرپىشتەن قالانعان ايلاپات عيماراتتاردى كورىپ, تاڭعالىسقان. سول جەرگە بولاشاق ويازدىڭ كىندىك قالاسىنىڭ قازىعىن قاعۋعا كوڭىلدەرى اۋعان. نۇرانىڭ جيەگىندە اق كۇمبەز اينالاعا كورىك بەرىپ تۇر ەدى. سول عاجاپ كۇمبەزدىڭ اسەرىندە بولعان شولعىنشىلار بولاشاق ۋەزدىك قالانىڭ اتىن اقمولا اتاۋعا ءپاتۋالاسىپ, قاعاز بەتىنە اقمولا اتاۋى العاش سىزىلعان. سول ورىننىڭ قىسقى اۋا رايىن باقىلاۋعا قالدىرىپ كەتكەن ادامدار قار ەرىگەندە تەلەگەي قارعىن سۋدىڭ قورشاۋىندا قالىپ, سۋ تارتىلىپ, جەر كەپكەنشە نۇرا بويىنان ادىم اتتاپ شىعا الماي ءبىر جارىم اي ءجىپسىز بايلانعان ءابىگەردى باستان وتكەرگەن. نۇرا بويى جول قاتىناسىنا قيىن بولاتىنىنا كوزدەرى جەتىپ, قالا ورنىنىن ەسىلدىڭ جاعاسىنان تاڭداۋعا ءماجبۇر بولعان. قازىرگى وڭ جاعالاۋدىڭ «استانا» كونتسەرت زالى تۇرعان جەرى اتى جوق سارى سازدى دوڭگەلەك توبە ەكەن دە, وڭ جاق ىلديى ات ءجۇزىپ, تۇيە اياقتاپ وتەتىن وتكەل ەكەن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونى قاراوتكەل اتاعان. سول ءوتكەلدىڭ اتىمەن قالا العاشقىدا قاراوتكەل اتاندى. ال ەسىل مەن نۇرا اراسى ەرتەدەن-اق اقمولا القابى دەلىنىپ جۇرگەندىكتەن, تۇرا كەلە اقمولا بولىپ قالىپتاسقان.
اقمولا باستاپقىدا بەكىنىس رەتىندە دۇنيەگە كەلدى دە ونىڭ ىرگەسىندە قازاق اۋىلى پايدا بولدى. 1837 جىلى كەنەسارى قالانى ات قويعان اتويلى شابۋىلمەن الىپ, ءبىراز جەرىن ورتەپ جىبەردى.
سودان كەيىن اقمولا ەلەۋلى سىلكىنىسكە ۇشىراعان جوق. تەك اۋىق-اۋىق اتى وزگەرىپ تۇردى: قاراوتكەل, اقمولا, تسەلينوگراد, قايتادان اقمولا, استانا, ەندى مىنە نۇر-سۇلتان اتىنا يە بوپ وتىر. ول اتاۋلاردىڭ استارىندا تاريحي سەبەپتەر جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەڭ باستىسى, كەشەگى اقمولا, بۇگىنگى نۇر-سۇلتاننىڭ ءبىرى وتكەنىمىزبەن ۇشتاسىپ جاتسا, ەكىنشىسى – بۇگىنگى ەگەمەن ءداۋىرىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى. كوكپەن تالاسقان كوگىلدىر كۇمبەزدەرىمەن ەرتەگى قالا جاسىل جازيرا, ەركە ەسىل ءوڭىرىن وزگەشە كەيىپكە بولەپ, ايالى الاقاندا تەربەتىپ تۇرعانداي.
انەس ساراي,
جازۋشى
