ۇلىبريتانيا حالقى 2016 جىلى ەۋرووداق قۇرامىنان شىعۋعا داۋىس بەرىپ, ەۋرووتباسى قۇرامىن تاستاپ كەتۋى ەۋروپا باسشىلارىنىڭ جىبەرگەن قاتەلىگى سانالدى. كەزىندە ەكونوميكاسى ورتانقول گرەكيا قارجى داعدارىسى بارىسىندا ەۋرووداق قۇرامىندا قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان ەۋرونى اياماعان كانتسلەر انگەلا مەركەل بريتانيادان ايىرىلعاندا قانداي حالدە بولعانىن ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان ەۋروكوميسسيا نەمەسە ەۋروۇكىمەت توراعاسى ليۋكسەمبۋرلىق جان-كلود يۋنكەردىڭ ورنىن بوساتۋى سول كەزدە-اق شەشىلگەن ماسەلە ەدى. الايدا ول جالعىز ەمەس ەكەن. 2014 جىلدان بەرى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ باسشىسى بولعان پولشالىق دونالد تۋسكتىڭ دا قىزمەت مەرزىمى ۇزارتىلمادى.
اتالعان ماڭىزدى قىزمەتتەردى ەندى قاي ەلدىڭ وكىلدەرى باسادى دەگەن سۇراق, ارينە كوپشىلىكتى قىزىقتىردى. سەبەبى ولار 28 مەملەكەتكە ورتاق ساياسات جۇرگىزەتىن ستراتەگيالىق «كرەسلولار». الايدا ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالاعان گەرمانيا مەن فرانتسيا ەمەس پە؟ وسى قوس ەلدىڭ ەكونوميكاسى ەۋروپانىڭ تىرەگى دە ەمەس پە؟ سوندىقتان ادەتتەگىدەي پاريج بەن بەرلين ۇسىنعان كانديداتتار يۋنكەر مەن تۋسكتىڭ ورنىن باساتىنى انىق ەدى. كەزىندە جان-كلود يۋنكەردى دە ەۋروكوميسسيا توراعالىعىنا اكەلگەن انگەلا مەركەل دەگەن مالىمەت بار. سەبەبى ج.يۋنكەر مەركەل مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ەۋرووداق بيلىگىن بريۋسسەلگە ورتالىقتاندىرۋدى جاقتايتىن ساياساتكەر.
و باستا بارلىعى ەۋروپارلامەنت سايلاۋىن كۇتتى. قاي پارتيا جەڭسە, سول فراكتسيا ۇكىمەت توراعاسىن ۇسىنۋى قاجەت دەگەن ەسكى زاڭدىلىقتى باسشىلىققا الماق بولدى. حالقىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى ەۋروپارلامەنتتە وزگە ەلدەرگە قاراعاندا گەرمانيا كوبىرەك دەپۋتاتتىق مانداتقا يە. ءسايكەسىنشە, وسى ەلدىڭ پارتيالارى وزگەلەرمەن كواليتسيا قۇرىپ, ىقپالدى ساياسي كۇشكە اينالادى. ا.مەركەل وسى مەحانيزم ارقىلى ەۋروپارلامەنتتەگى ەڭ ۇلكەن فراكتسيا ەۋروپانىڭ حالىق پارتياسىنىڭ وكىلى وتانداسى مانفرەد ۆەبەردى ەۋروكوميسسيا توراعاسى ەتپەك ەدى. الايدا فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكرون بۇل كانديداتقا كەلىسە قويمادى. وعان قوسا, ۆەبەردىڭ ۇكىمەتتە ىستەگەن تاجىريبەسى جوق بولاتىن. ماكرون ءوز ەلىنىڭ اتىنان ءۇش كانديداتتى ۇسىندى: برەكسيت پروتسەسىندە ەو اتىنان كەلىسسوز جۇرگىزگەن ميشەل بارنە, يۋنكەردىڭ ورىنباسارى فرانس تيممەرمانس جانە باسەكە جونىندەگى ەۋروكوميسسار دانيالىق مارگرەت ۆەستاگەر. ءبىراز كەلىسسوزدەن سوڭ گەرمانيا مەن فرانتسيا باسشىلارى امالسىزدان يۋنكەردىڭ ورىنباسارى ءارى گوللانديانىڭ ەكس-سىرتقى ىستەر ءمينيسترى فرانس تيممەرمانستىڭ كانديداتۋراسىنا توقتاعان. دەگەنمەن, بۇل ازاماتتىڭ توراعا بولۋىنا اياقاستى ۆيشەگراد توبىنا كىرەتىن تورتتىك – پولشا, چەحيا, سلوۆاكيا جانە ۆەنگريا قارسى شىقتى. سەبەبى كەزىندە تيممەرمانس ناق وسى ەلدەردى دەموكراتيالىق تالاپتاردى ورىنداماعانى جانە ورتاق ميگراتسيالىق ساياساتتى قولداماعانى ءۇشىن تالاي سىنعا العان ەكەن. وسىلايشا, ءتورت ەل پاريج بەن بەرليننىڭ سوزىنە باس شۇلعي بەرمەيتىندىگىن كورسەتتى. ال تيممەرمانس كەزىندە ءوز ءمىندەتىن ادال اتقارعانى ءۇشىن ءارى «ودان جاپا شەككەن ەلدەردىڭ كەسىرىنەن» توراعا قىزمەتىنەن قاعىلدى.
ارينە, ا.مەركەل مەن ە.ماكرون ءوز ىقپالدارىن پايدالانىپ, تىزەگە باسىپ, ف.تيممەرمانس كانديداتۋراسىن ءتوراعالىققا دەيىن سۇيرەپ جەتكىزۋىنە مۇمكىندىكتەرى بار ەدى. سەبەبى ەرەجە بويىنشا ءتوراعا سايلانۋى ءۇشىن ەۋرووداق قۇرامىنا كىرەتىن 28 ەلدىڭ 21-ءى كانديداتتى قولداسا, جەتىپ جاتىر. الايدا ا.مەركەل مەن ە.ماكرون ونسىز دا سوڭعى كەزدە السىرەگەن ەۋروپانىڭ ىشكى بىرلىگىن ودان ءارى قۇلدىراتپاۋ ءۇشىن ورتالىق ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇنىنە قۇلاق ءتۇردى.
قىسقاسى, كوپ داۋدىڭ ءناتيجەسىندە ەۋرووداقتاعى بيلىككە كەلەسىدەي كىسىلەر كەلەتىن بولدى. ەۋروكوميسسيا توراعالىعىنا ۋرسۋلا فون دەر ليايەن تاعايىندالدى, گەرمانيانىڭ قازىرگى قورعانىس ءمينيسترى. ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ باسشىلىعىنا فرانتسيا ازاماتى, حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ توراعاسى كريستين لاگارد كەلدى. ەۋروپالىق كەڭەس توراعالىعىنا شارل ميشەل سايلاندى, بەلگيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى. ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى جوعارى كوميسسارى قىزمەتىن ەندى جوزەپ بوررەل اتقارادى, يسپانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. يتاليالىق داۆيد ساسسولي ەۋروپارلامەنت تواراعاسى بولىپ سايلاندى.
ءوزىڭىز كورىپ تۇرعانداي, «جىلىكتىڭ مايلى جەرلەرىن» باتىس ەۋروپانىڭ باستى ەلدەرى ءوزارا ءبولىسىپ الدى. ادەتتەگىدەي, بالتىق ماڭى ەلدەرى, شىعىس ەۋروپا, ورتالىق ەۋروپا نە سكانديناۆ ەلدەرىنىڭ ءبىر وكىلىن دە بيلىككە جاقىنداتپادى. 2021 جىلى كانتسلەر قىزمەتىن بوساتاتىن انگەلا مەركەل ماقساتىنا جەتتى. ءوز ەلىنىڭ وكىلىن ءارى ساياسي ۇزەڭگىلەسىن ەۋرووداققا باسشى ەتىپ تاعايىنداۋعا قول جەتكىزدى.
ەندى بۇل ازاماتتار قانداي ساياسات ءجۇرگىزۋى مۇمكىن؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ الدىندا قانداي ماسەلەلەر تۇر دەگەن سۇراققا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءدال قازىر ەۋروپادا ءتۇيىنى تارقاتىلماعان ءتۇيتكىل شاش-ەتەكتەن. ۇلىبريتانيا ءالى برەكسيت پروتسەسى بويىنشا كەلىسىمشارتقا قول قويمادى. دونالد ترامپ تاريفتەردى كوتەرىپ, ساۋدا ەرەجەلەرىن بۇزا باستادى. رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردى ۇزارتا بەرۋ دە وڭاي ەمەس, سەبەبى «سولتۇستىك اعىن-2» گاز قۇبىرى ارقىلى سول رەسەيدىڭ كوگىلدىر وتىنى ەۋروپاعا قاجەت-اق. ازيا مەن افريكادان لاپ بەرگەن ميگرانتتار لەگى توقتار ەمەس. اقش يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىققان سوڭ بۇل ەل ۋراندى بايىتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرماق.
جاڭا باسشىلىق وسىنشا ماسەلەگە قاتىستى ەۋرووداق قۇرامىنا كىرەتىن 28 مەملەكەتتىڭ ورتاق ۇستانىمىن بەكىتىپ, ونى حالىقارالىق ارەنادا قورعاۋى جانە جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. ەۋروكوميسسيانىڭ جاڭا توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن بۇعان دەيىن رەسەيدىڭ اگرەسسيالىق ساياساتىنا قاتىستى قاتاڭ ۇستانىمدا بولعان ءارى سانكتسيالىق ادىستەردى قولداۋشى دەگەن مالىمەت بار. ياعني, ەرتەڭ دە بۇل ساياساتتى تولىق جالعاستىرۋى مۇمكىن. الايدا كريستين لاگارد ەۋروپا مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسى ءتۇزەلۋىن قالايتىنداردىڭ ءبىرى. دەگەنمەن, ول ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى رەتىندە ەۋرووداقتىڭ ساياسي جۇمىستارىنا ارالاسۋى ەكىتالاي. ونىڭ مىندەتى كارى قۇرلىق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ.
