فەستيۆالدىڭ بي-اعا اۋىلىندا ۇيىمداستىرىلۋى دا تەگىننەن- تەگىن ەمەس. ايەت اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى نوۆويلين ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى قولا ءداۋىرىنىڭ قورىمى قازىلىپ جاتىر. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى ەمما ۋسمانوۆا ءوزىنىڭ ءار ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن, پىكىرلەستەرىمەن اقىلداسا كەلە, وسى فەستيۆالدىڭ ءداستۇرلى ءوتىپ تۇرۋىنا بەل بايلاپتى. فەستيۆالعا رەسەيدەگى جانە قازاقستانداعى قولونەر ورتالىقتارى مەن تاريحي قالپىنا كەلتىرۋ كلۋبتارىنىڭ ماماندارى جينالدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەمما ۋسمانوۆا نورۆەگيانىڭ اتاقتى ارحەولوگى جانە ساياحاتشىسى تۋر حەيەردالدىڭ قىزى حەلەنا ەليزابەت حەيەردالدىڭ حاتىن وقىپ بەردى. ول حاتتا اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان فەستيۆالدى ماقتانىش تۇتاتىنىن جەتكىزىپتى. سونىمەن قاتار اكەسى سەكىلدى تاريحتى, وتكەندى زەرتتەۋ جاس ۇرپاقتى رۋحاني بايىتاتىنىن, ءبىلىمىن مولايتاتىنىن ايتىپ, فەستيۆالعا تابىس تىلەپتى.
توبىل وڭىرىندە ەكىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان حالىقارالىق فەستيۆال عىلىمي قوعامداستىق پەن جالپى جۇرتشىلىقتىڭ اراسىنداعى كوپىر بولۋدى ماقسات تۇتتى. ۇلى دالا توسىندە كىمدەر ءوتتى, ەجەلگى بابالاردىڭ قانداي ءىزى قالدى, ادامزات وركەنيەتىنە ولار قانداي ۇلەس قوستى؟ فەستيۆالدى ۇيىمداستىرۋشىلار وسى سۇراقتار اركىمنىڭ كوكەيىندە تۇرۋى كەرەك دەپ بىلەدى.
– ۇلى دالادا جىلقىنىڭ قولعا ءۇيرەتىلۋى, اربا دوڭعالاعىنىڭ, مەتالل بالقىتۋدىڭ, توقىما ءىسىنىڭ, اتقا ءمىنۋ ونەرىنىڭ پايدا بولۋى, قولا ءداۋىرىنىڭ اشەكەيلەرى ادامزات تاريحىنداعى جاھاندىق ماڭىزى بار جاڭالىقتار بولاتىن. بىزگە ولار تۋرالى اقپاراتتىڭ بارلىعىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر جەتكىزدى. فەستيۆال قوناقتارى جاڭعىرتقان, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ارحەولوگيالىق ماتەريالدار تامىرى تەرەڭگە كەتكەن تاريحىمىزدان مول ماعلۇماتتار بەرەدى, ەڭ باستىسى قوعامدىق تاريحي سانانى سىلكيدى, – دەيدى ليساكوۆ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ەمما ۋسمانوۆا.
فەستيۆال قوناقتارى ەجەلگى ادامدار پايدالانعان قارۋدىڭ, قۇرالداردىڭ, كيىمدەر مەن ىدىستاردىڭ جۇننەن, تەرىدەن, ساز بالشىقتان, اعاشتان, قامىستان, تاستان جاسالۋ تەحنولوگياسىن كورسەتتى. پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Margulan centre» ارحەولوگيالىق ورتالىعىنداعى «Umai» عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قالپىنا كەلتىرۋشى, قۇراستىرۋشى تاتيانا كرۋپا ەجەلگى زامانداعى توقىما بۇيىمدارىن زەرتتەپ, جاڭعىرتىپ, ۇسىنىپ ءجۇر.
– تاس, قولا داۋىرىندەگى ەجەلگى بابالار باستاعان تەحنولوگيالاردى وركەنيەت دامىتتى, بىراق ءتۇپ نەگىزى وزگەرگەن جوق. جۇننەن ءجىپ ءيىرۋدىڭ, توقۋدىڭ, ءتىپتى مەتالل بالقىتۋدىڭ العاشقى «الىپپەسى» ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى عاسىرلاردا قالاي بولسا, ءالى دە سول كۇيىنشە, تەك دامىدى. ولاردى نەگە تەك قانا ارحەولوگتار, عالىمدار ءبىلۋى ءتيىس؟ عىلىم مەن جۇرتشىلىقتىڭ اراسى جاقىنداۋى كەرەك. مەن ۋكرايناداعى حاركوۆتىكتەر توقىعان ۇزىن تۇكتىكىلەمدى جاڭعىرتىپ ءجۇرمىن. قازىر ول ۇمىتىلعان. ەجەلگى بابالار قالدىرعان ولجانىڭ بارلىعى دا ورتاق مۇرامىز. ۋكراينا دەشتى قىپشاق دالاسىمەن شەكتەسەدى, ۇلى دالامەن جالعاسىپ جاتىر. تۇكتىكىلەمدەر, جالپى توقىما قازاق دالاسىندا, تۇركى جۇرتىندا دا كەرەمەت دامىعان. وسىلاردىڭ تاريحى بۇگىنگى, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن تاۋسىلمايتىن رۋحانيات, – دەيدى تاتيانا نيكولاەۆنا. وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن قازاقتىڭ ءار قىزى كىلەمشى ەدى... فەستيۆال قوناقتارىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن بىزگە دە ۇلگى الاتىن يگى ىستەردى بايقادىق. رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنان كەلگەن «ارحەوس» تاريحي جوبالار ورتالىعى, حانتى-مانسىدان كەلگەن «حالىقتىڭ كوركەمدىك كاسىپشىلىك پەن قولونەر» ورتالىعى دا جۇمىس باعىتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا, بالالارعا باعىتتاعان.
– بالالارعا ولكە تاريحى تۋرالى اۋىزبەن ايتا سالۋ وتە جەڭىل. ال ەجەلگى بابالاردىڭ قۇرالىن, قارۋىن, تۇرمىستىق زاتتارىن ولار قولىمەن ۇستاپ كورگەندەگى, بۇيىمداردى وزدەرى جاساۋعا تىرىسقانداعى ناتيجە ءتىپتى بولەك. بۇل ەڭ الدىمەن بالانىڭ بويىندا تۋعان ولكەگە دەگەن پاتريوتتىق, ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرادى. ويتكەنى بالا تۋعان جەر تاريحى تۋرالى تەك ەستىپ قويمايدى, ونى ءوزىنىڭ ارەكەتى ارقىلى تۇيسىنەدى. بالا كومپيۋتەرگە قادالۋدان, ءتۇرلى بوس قيالدان تۇراتىن فيلمدەرگە قىزىعۋدەن اۋلاق بولادى, ولار ەرتە باستان عىلىمعا, ساراپتاما جاساۋعا قالىپتاسادى, – دەيدى «ارحەوس» تاريحي جوبالار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, عالىم يۆان سەميان. ول بالالارعا تاستان, بالشىقتان قۇرال جاساپ كورسەتتى.
قوستاناي وبلىسى,
بەيىمبەت اۋدانى
