فوتو: weproject.media
– «جاڭا كاسىپتەر اتلاسىنىڭ» ماقساتى نە؟ ونى كىمدەر دايىندادى؟
– ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ اراسىندا ءبىراز ۇيلەسپەۋشىلىك بار. كەزىندە كەڭەس وكىمەتىندەگى جوسپارلاۋ كوميتەتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە 5-10 جىلدىق جوسپار دايىندايتىن. سول كارتا نەگىزىندە ەڭبەك مينيسترلىگى «ەڭبەك رەزەرۆى» دەگەن باعدارلاما جاسايتىن. ول كەلەشەكتە قانداي زاۋىت, فابريكا اشىلىپ, وعان قانشا مامان قاجەت بولاتىنىن كورسەتەتىن ۇلكەن كارتا ەدى. وسى ەسەپكە نەگىزدەلىپ ءبىلىم مينيسترلىگىنە تاپسىرىس جاسالاتىن بولعان. ياعني, بۇگىنگى ءبىزدىڭ جۇيەدەگى ءبىلىم گرانتتارى. 90-جىلدارى ەلىمىز نارىق ەكونوميكاسىنا كوشتى. ەندىگى كەزەكتە كادرلار قاجەتتىلىگىن نارىق بەلگىلەيتىن بولدى. تاپسىرىستى كاسىپورىندار بەرەدى. دەگەنمەن, 30 جىلدا مەملەكەتتىك تاپسىرىس جۇيەسى ءوزگەرىسسىز قالدى. ۇيلەسپەۋشىلىكتىڭ نەگىزگى سەبەبى – وسى. سوندىقتان جىل سايىن ءجۇزدەگەن زاڭگەرلەر مەن ونداعان ەكونوميستەر ەڭبەك نارىعىندا جۇمىسسىز قالادى. تاعى ءبىر ماسەلە – وقۋ ورىندارى نارىق سۇرانىسىنا تەز ارادا جاۋاپ بەرە المايدى. جوو-دا جاڭا ماماندىق اشۋ ءۇشىن ءبىرنەشە جىلدار كەتەدى. بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسى اكىمشىلىك مودەلمەن ۇيىمداستىرىلادى, بۇل – دامۋدى تەجەيتىن ۇلكەن ماسەلە.
ال «جاڭا كاسىپتەر اتلاسىنىڭ» ماقساتى – قاراپايىم حالىققا كومەكتەسۋ. بۇل وي 2012 جىلى باستالعان. «بولاشاق» قاۋىمداستىعىندا 7 جىل قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ قاتارىندا بولعانىمدا تالاپكەرلەردىڭ 70-80 پايىزى بولاشاقتارىنا سەنىمسىز ەدى. ماماندىق تاڭداپ, شەشىم قابىلدايتىن جەتكىلىكتى اقپارات جوق. «جاڭا كاسىپتەر اتلاسىنا» كىرىسپەس بۇرىن بارلىق ءادىستەمەلەردى قاراپ, سارالادىق. انگليانىڭ ەڭبەك مينيسترلىگى مەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرلەسىپ, 700-گە جۋىق ماماندىقتى ەلدىڭ ءار اۋدانى بويىنشا زەرتتەگەن باعدارلاماسى بار. ءناتيجەسىندە, كەلەشەكتە قانداي ماماندىقتىڭ سۇرانىسقا يە بولىپ, كەرىسىنشە قايسىسى ەڭبەك نارىعىندا قاجەت بولمايتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي باعدارلامالار كانادادا, سينگاپۋردە دە بار. دەگەنمەن ولاردىڭ ۇلگىسى بىزگە كەلە بەرمەيدى. وعان سەبەپ – باعدارلامالار جەتىلدىرىلگەن ەكونوميكالىق جۇيەگە ارنالعان. ءبىزدىڭ ەكونوميكا قۇرىلىمى دارا.
ماسكەۋدەن بۇل ادىستەمەنى وقىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە سەرتيفيكات الىپ كەلدىم. توبىمىزدا 12 ادىسكەر بار. ولار دا ارنايى دايىندىقتان وتكەن. بارلىعىمىز BTS Digital كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيمىز. سونىمەن بىرگە رەسەيدەن ارنايى شاقىرتىلعان 5 مامان بار. ويتكەنى ءبىزدىڭ دە تاجىريبەمىز جوق. سوندىقتان ولار العاشقى جوبانىڭ باسى-قاسىندا. بۇدان كەيىنگى كارتالاردى ءوزىمىز جاساماقپىز.
– «جاڭا كاسىپتەر اتلاسىنىڭ» ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ۇلگى رەتىندە 2014 جىلى رەسەيدە جاسالعان ادىستەمەنى الدىق. ال ول 2008 جىلى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ۇسىنعان Skills technology foresight ادىستەمەسى بويىنشا جاسالعان. كارتا ماماندىقتاردى ءۇش توپقا ءبولىپ, ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتا سۇرانىسقا يە بولارىن, نە مۇلدە قاجەتسىز بولىپ قالاتىنىن انىقتاعان. ەڭ قىزىعى – ءۇشىنشى توپتاعى سۇرانىسقا ەنگەن جاڭا ماماندىقتار ەلىمىزدە ءتىپتى وقىتىلمايدى. بۇل قازىرگى تاڭدا وقۋ مەرزىمىنىڭ قىسقارعانىن كورسەتەدى. وعان ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرۋى سەبەپ.
«جاڭا كاسىپتەر اتلاسى» اياسىندا ەلىمىزدەگى توعىز نەگىزگى سالا زەرتتەلەدى. ولار: اۋىلشارۋاشىلىق, تاۋ-كەن, مۇناي-گاز, قۇرىلىس, قارجى, كوممۋنيكاتسيا جانە اقپاراتتىق باعدارلامالار, مەملەكەتتىك باسقارۋ, ءبىلىم, ماشينا جاساۋ. وسىلايشا, تالاپكەرلەرگە, ولاردىڭ وتباسىنا ەڭبەك نارىعىنداعى تەندەنتسيالار تۋرالى تولىق اقپارات بەرە الامىز. رەسەي اتلاسىنىڭ ءبىر كەمشىلىگىن بايقادىق. ولار 50 جىلدىق جوسپاردى ماسكەۋگە نەگىزدەپ جاساپ, وڭىرلىك سۇرانىستى ەسكەرمەگەن. ءبىز كەرىسىنشە تومەننەن باستاماقپىز. ءار وبلىستى بولەك قاراستىرىپ, 10-15 جىلمەن شەكتەلدىك. العاشقى جوبانى ERG كومپانياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن تاۋ-كەن سالاسىنان باستادىق. حرومتاۋ قالاسىنداعى ءدوڭ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى نەگىزىندە جاسايمىز. 80 جىلدىق تاريحى بار كومبيناتتا 7000 ادام جۇمىس ىستەيدى.
توعىز سالانى جانە 17 ءوڭىردى جەكە قاراستىرعاندا ءار سالانىڭ سۇرانىسى ەسەپكە الىنعان ناقتى جوسپار پايدا بولادى. العاشقى جوبانىڭ وزىندە 18 سۇرانىستان شىققان, 14 وزگەرىسكە ۇشىراعان, 13 جاڭا ماماندىقتى انىقتاي الدىق. اتلاستىڭ تاعى ءبىر ءمۇمكىندىگى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىن زەرتتەۋگە شاقىرىپ, ولارعا دا ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەردى كورسەتە الامىز. وسى نەگىزدە ءدوڭ تاۋ-كەن بايىتۋ جانىنداعى حرومتاۋ تاۋ-كەن تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ, كورسەتتىك. ياعني, ولار الداعى 5 جىلدا ەڭبەك نارىعىنداعى كۇتىلەتىن وزگەرىستەر تۋرالى حاباردار. ءبۇگىننەن باستاپ قاجەتتى شارالاردى قولعا الادى. بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنا ناقتى جوسپار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ تاعى ءبىر ءۇمىتىمىز – سول سالاداعى ادامداردىڭ ورتاق قاۋىمداستىق قۇرۋى. ۇجىمدىق ەنەرگيانىڭ كۇشى مىقتى. ءبىر سالاداعى ادامداردا ورتاق بەينە بولۋى كەرەك, ونى ورتاق ءمۇددەگە باعىتتاۋ كەرەك. بۇل دەموكراتيالىق پرينتسيپكە نەگىزدەلگەن, ويتكەنى وسى سالاداعى ءاربىر ماماننىڭ پىكىرى ەسەپكە الىنادى. ورتاق يدەيا بولسا, وعان قاۋىم سەنسە, ول مىندەتتى ءتۇردە ىسكە اسادى. قوعامنىڭ ءاربىر ءمۇشەسى سونى قابىلداپ, ارقايسىسى سوعان قاتىستى ارەكەت جاساسا, ول ۇلكەن ىقتيمالمەن ورىندالادى.
– جاڭا ماماندىقتار ەلىمىزدە وقىتىلمايدى دەدىڭىز, كەي كەزدە ولاردى ارنايى كۋرستاردا وقىپ, ۇيرەنسە دە بولادى. بۇل كەلەشەكتە ديپلومنىڭ قاجەت ەمەستىگىن كورسەتپەي مە؟
– بۇگىندە ديپلوم قۇنسىزدانىپ جاتىر. Google سياقتى ۇلكەن كومپانيالاردان باستاپ ديپلومعا ەمەس, ادامنىڭ قابىلەتىنە قارايدى. جۇمىس بەرۋشىگە ادامنىڭ داعدىسى, قابىلەتى ماڭىزدى. قازىرگى تاڭدا جوو-لار ترانسفورماتسيادان ءوتىپ جاتىر. ولار نە وقۋ باعدارلاماسىن قىسقارتۋى كەرەك, نە قاجەتتى داعدىلاردى وقىتۋى كەرەك. قازىرگى ەڭبەك نارىعىندا ءبىلىم ەمەس, قابىلەت ماڭىزدى.
– سۇرانىستان شىققان ماماندىق يەلەرى ەندى قايدا بارادى؟ ولارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– سۇرانىستان شىعىپ قالعان ماماندىق يەلەرى ۋاقىت جوعالتپاي, جاڭا ءىلىم ىزدەۋى كەرەك. ەلۆين توفللەر دەگەن اتاقتى الەۋمەتتانۋشى «ءححى عاسىردىڭ نادانى جازىپ, وقي الماعان ادام ەمەس, ءوز بىلگەنىن ۇمىتىپ, جاڭانى ۇيرەنە الماعان ادام» دەيدى.
– ال اۋىل-ايماقتاعى ءبىلىم گرانتتارىنا تاۋەلدى تالاپكەرلەر نە ىستەيدى؟
– ماماندىقتى گرانتقا بايلانىستى تاڭداپ تۇسۋگە بولادى, بىراق ول كەلەشەكتە قاجەت پە, سونى ويلانۋ قاجەت.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ۇنەمى سۇرانىستا بولاتىن ماماندىق؟
– ەشقاشان سۇرانىستان شىقپايتىن ماماندىق – ۇستاز. ادام بالاسى ەشقاشان ءوز قاتەلەرىنەن ساباق المايدى, ۇنەمى وقىتاتىن ادام قاجەت.
– كەي ازاماتتار ماماندىق اۋىستىرۋدان سەسكەنەدى. ءوزىڭىز دە قازىر باسقا سالاداسىز. ونداي ازاماتتارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– الەم تەز ءارى تۇبەگەيلى ءوزگەرىپ جاتىر. تەز وزگەرگەنى سونشا, ادامدار وعان دايىن ەمەس. بولاشاقتا نە بولارىن ناقتى ەشكىم ايتىپ بەرمەيدى.
سالانى وزگەرتۋ دە ەشقاشان كەش ەمەس. مەن 36 جاسىمدا ءمۇلدە باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتتىم. ماماندىق اۋىستىرامىن دەيتىندەرگە كوپ ۇيرەنۋگە دايىن بولۋ كەرەك دەر ەدىم. وسى رەتتە ەلۆين توفللەردىڭ ءپرينتسيپى كومەكتەسەدى. ۇيرەنۋ كەرەك, بىراق ءبىلگەنىڭدى دە ۇمىتا الۋ ماڭىزدى. ادام قالىپتاسقان تۇسىنىگى مەن ۇستانىمدارىن ۇمىتا الۋى كەرەك. ەڭ قيىنى دا – وسى. ودان كەيىن ءبىلگەنىڭدى قايتا ۇيرەنۋ كەرەك. ۇنەمى ىزدەنىستە بولسا, ءتىپتى جاقسى. بىراق ەڭ باستىسى, قورىقپاي, قالىپتاسقان زونادان شىعۋ كەرەك. ادام ءبىر ورىندا تۇرىپ قالسا, دامىمايدى.
– ەلىمىزدە قاي سالادا مامان تاپشىلىعى بار؟
سوندىقتان اگرونومنان باسقا مامانداردى كوبەيتۋ كەرەك. ودان كەيىن ۇستازدار از. نۇر-سۇلتاننىڭ وزىندە 800 مۇعالىم جەتىسپەيدى. ءۇشىنشى – بيوتەحنولوگيا مەن مەديتسينا قاتتى دامىپ جاتىر, وسى سالادا ۇلكەن سەرپىلىس بولادى. تاسىمالداۋ, لوگيستيكا. جاساندى ينتەللەكت, كولەمدى اقپاراتتار سالاسى دا قارقىندى دامۋدا. وسى سالانى يگەرەتىن ماماندار قاجەت. ال ەلىمىزدە شيكىزات ءوندىرىسى بولعاننان كەيىن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماماندارىنا تاپشىلىق بايقالادى.
– تالاپكەرلەرگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– اركىمنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. سونى نەعۇرلىم ەرتە تاپسا, سوعۇرلىم جاقسى. ول قاراپايىم بولۋى دا مۇمكىن. ەكىنشىسى – ۋاقىتتى سول ەرەكشەلىكتى دامىتۋعا جۇمساۋ كەرەك. وعان قوسا, اتا-انالار مەن بالالاردىڭ اراسىندا بايلانىس بولۋى كەرەك. ءويتكەنى اتا-انا بالاسىنىڭ بارلىق ساباقتان جاقسى بولعانىن قالايدى. ال كەي كەزدە بالا ءبىر سالاعا نەگىزدەلىپ, ونى دامىتسا, جاقسى ناتيجە كورسەتەدى. ءشاكىرتتەردى كەز كەلگەن جاعدايدا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءومىردىڭ سوققىسىنا دايىن بولاتىنداي تاربيەلەۋ كەرەك. بۇگىندە زەيىن ادامعا قاجەت قاسيەتكە اينالدى. ويتكەنى بۇگىننىڭ ادامى بۇل قاسيەتتى جوعالتىپ العان. قانشاما اقىلدى ادامدار وسى زەيىننىڭ جەتىسپەۋىنەن كوپ نارسەدەن قالىس قالدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
