قاشقىنعا لوندون دا پانا بولمادى
سەنبى, 13 ءساۋىر 2013 1:40
«اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەگەننىڭ كەرىمەن ءبىزدىڭ قاشقىن وليگارحتارىمىز قازاقستاندى قويىپ, بۇكىل الەمدى «الا تايداي» شۋلاتىپ ءجۇر. قازاقستاننىڭ قۇنى سۇراۋسىز ميللياردتاعان قارجىسىن اۆسترياعا قۇيعان قانىشەر قىلمىسكەر راحات اليەۆ بۇكىل ەۋروپاعا سىيماي ارالدارعا قاشسا, الماتى قالاسىنىڭ بيۋدجەتىنەن توناعان ميلليوندارىن شەتەل اسىرىپ, شۆەيتساريانىڭ ەڭ باي كاسىپكەرى اتانعان الاياق ۆيكتور حراپۋنوۆ قازاقستاندى قارالاپ, «ۇپاي» جيناپ ءجۇر.
سەنبى, 13 ءساۋىر 2013 1:40
«اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەگەننىڭ كەرىمەن ءبىزدىڭ قاشقىن وليگارحتارىمىز قازاقستاندى قويىپ, بۇكىل الەمدى «الا تايداي» شۋلاتىپ ءجۇر. قازاقستاننىڭ قۇنى سۇراۋسىز ميللياردتاعان قارجىسىن اۆسترياعا قۇيعان قانىشەر قىلمىسكەر راحات اليەۆ بۇكىل ەۋروپاعا سىيماي ارالدارعا قاشسا, الماتى قالاسىنىڭ بيۋدجەتىنەن توناعان ميلليوندارىن شەتەل اسىرىپ, شۆەيتساريانىڭ ەڭ باي كاسىپكەرى اتانعان الاياق ۆيكتور حراپۋنوۆ قازاقستاندى قارالاپ, «ۇپاي» جيناپ ءجۇر. ال بتا بانكتىڭ ميللياردتارىن تالان-تاراجعا سالعان مۇحتار ءابىلازوۆ بۇكىل بريتانيانى شۋلاتىپ, اقىرى لوندوننان دا پانا تابا الماي, قاشىپ شىعىپتى. «قارا قىلدى قاق جارعان» انگليانىڭ جوعارعى سوتى قازاقستاندىق قاشقىن قارجىگەرگە قاتىستى ارام اقشا جيناعان الاياق دەگەن ۇكىم كەستى.
انگليا سوتىنىڭ ءادىل ۇكىمىمەن بتا بانك تالان-تاراجعا تۇسكەن ميللياردتاردى قايتارا باستادى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەر كونسورتسيۋمىنىڭ جاقىندا جاريالاعان وففشورلىق ايماقتاردا ەسەپ-شوتتارى بار حالىقارالىق الاياقتار تىزىمىنەن مۇحتار ءابىلازوۆتىڭ دە اتى تايعا تاڭبا باسقانداي شىعا كەلدى. ءسويتىپ, كانىگى قىلمىسكەر قايىرسىز بايلىعىن قايدا جاسىرسا دا جولى بولماي, وففشورلىق ايماقتاعى كومپانيالارى دا اشكەرە بولدى.
قارجى سالاسىنىڭ نەبىر قيتۇرقى تاسىلدەرىن بىلەتىن بتا بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇحتار ءابىلازوۆتىڭ قىلمىسىن اشۋ وڭاي بولعان جوق. «بتا بانك» اق-تىڭ باسقارما مۇشەسى – اتقارۋشى ديرەكتورى پاۆەل پروسيانكين سول ءبىر قىلمىستى اشۋ جولىنداعى كۇردەلى زەرتتەۋ شارالارىن بىلاي دەپ ەسكە الادى. اكتسيونەر اۋىسقان كەزدە بانكتەگى احۋال مۇلدە ب ۇلىڭعىر ەدى. نەسيە پورتفەلدەرى بار, ودان جۇزدەگەن وففشورلىق كومپانيالارعا قارجى اۋدارىلعان. ەڭ كەرەمەتى, بىردە-ءبىر قۇجاتتا ءىس جۇزىندە ءابىلازوۆتىڭ قولى بولعان جوق. سوندىقتان, بۇل جۇزدەگەن كومپانيالارعا اۋدارىلعان قارجىنى قالايشا ءبىر ارناعا بىرىكتىرۋگە بولادى, بۇل شىرماۋىقتاي شاتاسقان قىلمىستى قالاي ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋگە بولادى؟
ءبىز بۇل قىلمىستىق توپتىڭ بارلىق ەلدەردە, ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ وزىندە, ۋكراينادا, رەسەيدە جاساعان ىستەرىنىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا بىرىكتىردىك. اقىرى انگليانىڭ جوعارعى سوتى ارقىلى ورمەكشىنىڭ تورىنداي شىرمالعان بۇل قىلمىستىق شارالاردىڭ باسىندا ءابىلازوۆتىڭ تۇرعاندىعىن دالەلدەدىك. مىنە, ەندى, ءبىز انگليا سوتىنىڭ قۇرالدارى ارقىلى ءابىلازوۆتىڭ ءوزىن ءوز اكتيۆتەرىن اشۋعا ماجبۇرلەدىك. سوت ارقىلى ءبىز بۇل قىلمىسكەردىڭ جاسىرعان اكتيۆتەرى بار ەكەندىگىن, ول اكتيۆتەردى ءوزى باقىلاپ وتىرعاندىعىن دالەلدەدىك.
ءيا, اعىلشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بۇل اكتيۆتەردىڭ ابىلازوۆكە تىكەلەي نەمەسە جانامالاي قاتىسى بارلىعىن دالەلدەۋ كەزىندە جاڭا جانجالدىڭ بەتى اشىلدى. انگليا سوتى بتا-نىڭ بۇرىنعى باسشىسىنا سوتتى سىيلامايدى دەگەن ايىپ تاقتى. سوتتى سىيلاماۋ جونىندەگى ايىپ مىناعان قاتىستى ەدى: ءتارتىپ بويىنشا انگليانىڭ جوعارعى سوتى وليگارحتان ءوزىنىڭ يەلىگىندەگى بارلىق م ۇلىكتىڭ تولىق ءتىزىمىن بەرۋدى تالاپ ەتتى. الايدا, قاشقىن قارجىگەر كەيبىر اكتيۆتەرىن تاعى دا جاسىرىپ قالۋعا تىرىستى. وسىعان بايلانىستى انگليا سوتى وعان سوتتى سىيلامادى دەگەن ايىپ تاقتى.
پاۆەل پروسيانكيننىڭ ايتۋى بويىنشا, 2012 جىلدىڭ اقپان ايىندا ابىلازوۆكە سوتتى سىيلامادى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ءبىر سانكتسيا بويىنشا 22 اي مەرزىمگە قاماۋعا الۋ جونىندە شەشىم شىعارىلدى. دۇرىسىنا كەلگەندە, وسى شەشىم بويىنشا قاشقىن قارجىگەرگە 22 ايدان 3 مەرزىم تۇرمەگە قامالۋ جونىندە شەشىم شىعارىلعان ەدى. مىنە, ناق وسى شەشىم شىعارىلعاننان كەيىن سوڭعى ۋاقىتتا لوندونعا كەلىپ پانالاعان قاشقىن قارجىگەر تاعى دا «قونىس اۋدارۋعا» ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, ول اعىلشىن زاڭگەرلەرىنىڭ قولىندا قالعان تولقۇجاتىن الۋعا دا شاماسى كەلمەي, قاراسىن باتىردى. زاڭگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ول جالعان قۇجات جاساپ, ءىزىن جاسىرىپ وتىر. ءتىپتى, ول سوت پروتسەستەرىنە دە قاتىسپاعان. ءسويتىپ, انگليانىڭ جوعارعى سوتى قىلمىسكەر وليگارحتىڭ قارجىسى مەن اكتيۆتەرىن بتا بانك ەسەبىنە قايتارۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى. سوت ءابىلازوۆ بتا بانك ەسەبىنە 2 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندەگى قاراجاتتى ۇستەمە پايىزىمەن قوسىپ ءوندىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارسا, بۇرىنعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان جاقسىلىق جارىمبەتوۆكە 1,5 ملرد. دوللار كولەمىندەگى قارجىنى ۇستەمە پايىزبەن قايتارۋدى مىندەتتەدى. ابىلازوۆكە قاتىستى ۇكىمنىڭ ءادىل ەكەنىن ۇلىبريتانيا سوتتارى دا مالىمدەپ وتىر. ال وسىعان قاتىستى انگليالىق سۋديا موريس كەي بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: «م. ءابىلازوۆ قىلمىستىق ارەكەتىن جاسىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ايلا-شارعى جاسادى. ونىڭ قورعاۋشىسى دا جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىنە قارسىلىعىن ءبىلدىردى. اقىرىندا ولاردىڭ دالەلسىز ىسىنەن ەش ناتيجە شىقپادى».
پاۆەل پروسيانكيننىڭ ايتۋىنشا, قاشقىن قارجىگەر بانك ەسەپ-شوتتارىنداعى قارجىسىن مۇمكىندىگىنشە باسقا جاققا اۋىستىرۋعا تىرىسادى. قازىردىڭ وزىندە وسىنداي قادامدار جاسالۋدا. الايدا, نەگىزگى اكتيۆتەر – جەر تەلىمدەرىنىڭ, قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ناقتى قوجايىندارى بار. بولاشاقتا ولار بۇل اكتيۆتەردى بانك يەلىگىنە بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ناقتى وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءبىز بۇل اكتيۆتەردىڭ الدىن الا ءتىزىمىن جاريالاپ, زاڭسىز اۋىس-ءتۇيىس جاسالماۋىن ەسكەرتكەن بولاتىنبىز, دەيدى اتقارۋشى ديرەكتور. انگليانىڭ جوعارعى سوتى دا الدىن الا بەلگىلى بولعان وسى ءتىزىم بويىنشا شەشىم شىعارىپ وتىر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ۇرلانعان بايلىققا قىزىعىپ ونى ساتىپ الۋعا تىرىساتىندارعا ۇلكەن ساباق بولماق. ءسويتىپ, بتا بانكتىڭ جاڭا توپ-مەنەدجەرلەرى انگليا جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن العاش رەت حالىقارالىق دارەجەدە ۇلكەن جەڭىسكە جەتتى. الداعى ۋاقىتتا ولار قاشقىن قارجىگەر مۇحتار ابىلازوۆتەن سوتقا بەرىلگەن بارلىق شاعىمدار بويىنشا 6 ملرد. دوللار قارجىنى تۇگەل قايتارىپ الۋدى كوزدەيدى.
بتا بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى, قازاقستاندىق قاشقىن قارجىگەر مۇحتار ءابىلازوۆتى بۇدان بۇرىن قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتىنىڭ سوتتارى سىرتتاي باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جونىندە ۇكىم شىعارعان بولاتىن. ەندى, مىنە, ۇلىبريتانيانىڭ سوتى دا حالىقارالىق قىلمىسكەردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى سىرتتاي ۇكىم شىعاردى. ءماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلەتىن بولساق, بتا بانكتىڭ شاعىمدارى بويىنشا ءادىل ۇكىم شىعاراتىن ەڭ سوڭعى سوت – انگليانىڭ جوعارعى سوتى دا بانك جاعىنا شىقتى. ەندى ءابىلازوۆ باستاعان قىلمىستىق توپتىڭ سوت ۇكىمىنە سايكەس بانك پايداسىنا 2 ملرد. دوللار قارجىنى قايتارماۋدان باسقا شاراسى قالعان جوق. ەگەر سوت باسقا دا شاعىمدار قاقىندا دۇرىس شەشىم قابىلداپ, قالعان 6 ملرد. دوللار قارجىنى دا قايتارۋ جونىندە ۇكىم شىعاراتىن بولسا, بۇل قىلمىستىق توپتىڭ «تەسىك استاۋعا تەلمىرەتىندىگى» داۋسىز.
اعىلشىن جوعارعى سوتىنىڭ مۇحتار ابىلازوۆكە قاتىستى شىعارعان ۇكىمى بۇگىندە شەتەلدەردە ارام اقشانى ساپىرىپ جۇرگەن بارلىق الاياقتارعا ساباق بولۋعا ءتيىس. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى لوندون زاڭگەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستاندىق زاڭداردى بۇزعان قىلمىسكەرلەردىڭ قايتكەن كۇندە دە جازاعا تارتىلاتىندىعىن دالەلدەيدى. وسى ماسەلە تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرىن بىلدىرگەن «حالىقتار بىرلىگى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ بىلاي دەيدى: «2009 جىلدارى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ بىرقاتار مۇشەلەرى وليگارح ءابىلازوۆتىڭ شىن مانىندە كىنالى ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرگەن بولاتىن. سوڭعى ۋاقىتتاعى وقيعالار وسى كۇماننىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. لوندوننىڭ جوعارعى سوتى ءابىلازوۆتىڭ قىلمىسىن بۇلتارتپاي موينىنا سالىپ, وعان قارسى ءادىل ۇكىم شىعاردى. سوت شەشىمى بويىنشا ول بتا بانك ەسەبىنە 2 ملرد. دوللار قارجىنى قايتارۋعا ءتيىس. سونىمەن بىرگە, ءابىلازوۆ وسى قىلمىستىق ىستەرى ءۇشىن 5,5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. انگليا جوعارعى سوتىنىڭ بۇل ۇكىمى قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دۇرىس باعىت ۇستانىپ كەلگەندىگىن دالەلدەيدى».
جايلى سادۋاقاسوۆ.
__________________
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
