* * *
رەسپۋبليكاعا بەلگىلى جۋرناليست سوۆەت شيمانباەۆ قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنداعى ايگىلى قىزىلاراي تاۋىنداعى اقسوراڭ شىڭىنىڭ ەتەگىندە تۋدى. قىزىلاراي تاۋى اتاقتى كەنت, قارقارالى تاۋلارىمەن جالعاسادى. التى الاشتىڭ ارىسى ءاليحان بوكەيحان, جاقىپ اقباەۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى ولكە عوي.
سابەڭ اۋىلعا ءجيى كەلەتىن. اكە-شەشەسىنىڭ كوزى باردا جىڭىشكەگە ات باسىن بۇرۋدى ءبىر ءسات تە ۇمىتپايتىن. 1970 جىلدىڭ جازى. بالا كەزىمىز. ءبىر كۇنى شاي ۇستىندە «سپورت» گازەتىن قولىنا ۇستاپ, وقىپ وتىرعان ماعۇز اعام:
– سوۆەتتىڭ دە اۋىلعا ات ءىزىن سالاتىن مەزگىلى بولىپ قالدى-اۋ, – دەدى. ءسويتتى دە:
– «سپورت» گازەتىنە ماقالاسى ءجيى شىعىپ ءجۇر, جاقسى جۋرناليست, – دەپ ءبىر قويدى.
...كەيىننەن ءبارىن دە ءتۇسىندىم. تاۋ بوكتەرىندەگى وسپانعالى اقساقالدىڭ جالعىز ۇلى سوۆەت كوپ كەشىكپەي «لەنينشىل جاسقا» اۋىستى. اعايىم ماعۇز رۋحاني جان دۇنيەسى باي ادام بولاتىن, گازەت-جۋرنالدارعا كوپتەپ جازىلاتىن. مەن دە قۇمارلانا وقيمىن. ارمانىم جۋرناليست بولۋ. «لەنينشىل جاستان» «بۇل كۇندە تيمۋر ترەنەر» دەگەن ۇلكەن وچەركتى وقىدىم. اۆتورى سوۆەت شيمانباەۆ, قىزىقپاي گور. كوپ كەشىكپەي «سق»-عا اۋىسىپتى, تاعى ءبىر تارتىمدى وچەركىن وقىدىم. تاقىرىبى «گيمالايدىڭ كۇن ءسۇيگەن شىڭدارى بار». مەنىڭ اسىل اعامەن جاقىندىعىم وسىلاي باستالعان-تىن.
وسپانعالى اكەمىز, سول ۇيدەگى رىسبالا انامىز بار جيعان-تەرگەنىن ساقتاپ قويادى. جاز ورتاسىندا سوۆەت اعانىڭ وتباسىمەن ەلگە كەلۋى داستۇرگە اينالعان. بىردە سوۆەت اعانىڭ كەلگەنىنە ءوزىم كۋا بولدىم. ماعۇز اعاممەن بىرگە اۋىلدا قارسى الدىم. جاقىن كەلىپ سالەم بەردىم. اققۇبا ءوڭدى, ادەمى جىگىت اعاسى, سۇلۋ, كوركەم كورىندى ماعان. انام ساقان, جەڭگەمىز كۇلاش سوۆەتكە دەپ ساقتاعان سەمىز قويىن سويىپ, باسىن ءۇيتىپ, قوناققا شاقىردى. سول كۇنى سوۆەت اعانىڭ وڭ جاعىندا وتىرىپ, ءبىراز ءسۇيسىندىم, قاناتتاندىم. ماعۇز اعام ەكەۋى زامانداس ەدى, ۇزاق اڭگىمەلەستى, سىرلاستى.
ول 1938 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.
ءبىر كەزدەرى الاقانداي اقتوعايدان شىققان بەس جۋرناليست-اقىن ءبىر مەزەتتە «ەگەمەن قازاقستاندا» ىستەدى. ولار: وسى سابەڭ, ءداۋىتالى ستامبەكوۆ, ابزال بوكەن, سەرعازى مۇحتاربەكوۆ, مەنشىكتى ءتىلشى باعدات مەكەەۆ ەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا سابەڭدى اعا تۇتتى.
* * *
بالقاش قالالىق «بالقاش ءوڭىرى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ اياقاستىنان تاعايىندالا قالدىم. بۇرىن باس رەداكتورلىققا تالاس-تارتىس شيەلەنىستى بولاتىن. ورىن بوس تۇر, ۇسىندى, كەلىستىم. كوپ ۇزاماي سوۆەت اعا كەلدى الماتىدان. كابينەتىمدە ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتادى. ەكىنشى ءبىر ارنايى كەلىپ قۇتتىقتاعان وقىمىستى اعام تولەۋقادىر توقتامىسوۆ ەدى.
– قوعامدى تۇزەيمىن دەپ كۇيىپ كەتىپ جۇرمە. بيلىك تە, گازەت تە ۇستارانىڭ ءجۇزى, اباي بول. گازەتىڭ جاقسى بولۋى ءۇشىن تالانتتى جۋرناليستەردى جانىڭا جينا, جاقىن تارت, – دەدى.
اعانىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىن شاما-شارقىم كەلگەنشە ىستەۋگە تىرىستىم.
* * *
اعانىڭ بەدەلى تاۋداي بولدى. جارىقتىق, «سق»-نىڭ ارقاسى عوي دەپ وتىراتىن. ءوزى دە كوپشىل, اشىق-جارقىن ەدى. جازعان كوسەمسوزدىك ماتەريالدارىن كىتاپ ەتىپ شىعاردى. اكەسى وسپانعالى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان. جۇرتشىلىق شيمەكەڭدى توقىراۋىن اق بيدايىنىڭ اتاسى دەيتىن.
مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن اقتوعاي اۋداندىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە ءتۇرلى تاقىرىپتا ماقالا جازادى. وسى گازەتكە قىزمەتكە قابىلدانادى, كىتاپحاناشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ارمان قۋىپ الماتىعا كەلەدى. قازاقتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. ءسويتىپ جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن رەسپۋبليكالىق «سپورت» گازەتىنەن باستايدى. جاقسى اعا سپورت تاقىرىبىندا ءتۇرلى-ءتۇرلى ماسەلەلەردى كوتەردى, اۋىل سپورتىنىڭ جاندانۋىنا باسا نازار اۋداردى. ءوزى دە سپورتپەن ۇنەمى, ۇدايى شۇعىلداناتىن. ال 1960 جىلداردىڭ سوڭىنا تامان «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى, قوعام قايراتكەرى, بەلگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازا سوۆەت اعانى ءوز رەداكتسياسىنا شاقىرىپ, سپورت ءبولىمىن باسقارۋدى ۇسىنادى.
* * *
اقتوعايدان شىققان تۇڭعىش كاسىبي جۋرناليست سوۆەت شيمانبايدىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن نەندەي ارەكەت جاسالىپ جاتىر؟ ازىرشە, تۇك تە جوق. ءبىزدىڭ پاتشا كوڭىل ايتادى. سابەڭ ەڭبەك جولىن كىتاپحاناشى بولىپ باستادى عوي. ولاي بولسا اۋدان ورتالىعىنداعى, نەمەسە شابانباي بي اۋىلىنداعى كىتاپحاناعا سوۆەت شيمانباي ەسىمى بەرىلسە تىپتەن جاراسىپ-اق كەتەر ەدى. بۇل ۇسىنىسىمىزدى اۋداندىق مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى قولدايدى, نازاردان تىس قالدىرمايدى دەگەن ويدامىز.
شابانباي بي اۋىلى سابەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان اتاقونىسى. ەل اراسىنان شىققان وسىنداي جاقسى مەن جايساڭداردى وسى تۇرعىدا ەستە قالدىرا الامىز.
سابەڭ ءار جىلدارى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسشىسى بولعان ساپار بايجانوۆ, كورىك دۇيسەەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, سارباس اقتاەۆ, نۇرلان ورازالين, ەرجۇمان سمايىلوۆ, جانبولات اۋپباەۆ سەكىلدى اعا-ىنىلەرىن قۇرمەتپەن اتاپ وتىراتىن. ايتىس-تارتىسقا مۇلدە ارالاسپايتىن.
– سابەڭمەن قۇرداس ەدىم, سىرلاس ەدىم, اقكوڭىل بولاتىن. سوناۋ 1960-جىلداردا ءبىر ءۇزىم ناندى ءبولىپ جەدىك. قولى قالت ەتكەندە ەلدەگى اكە-شەشەسىنە تارتىپ كەتەتىن. تۋعان اۋىلى اقتوعايدى وتە-موتە ىستىق كوردى. اسقاقتاتا ماقتاۋدان جالىقپايتىن. شىنىندا دا اقتوعاي ماقتاۋعا تۇرارلىق ولكە عوي, – دەپ شات-شادىمان كۇي كەشەتىن جۋرناليستيكانىڭ تارلانبوزى نۇرمۇحان ورازبەكوۆ اعامىز.
سابەڭ ەلگە كەلگەن سايىن حالقىنا ەڭبەگى سىڭگەن اياۋلى اعاسى ماكارىم نۇرجىگىتوۆتىڭ قارا شاڭىراعىنا قاراي ءمىندەتتى تۇردە ات باسىن بۇراتىن, سالەم بەرىپ, ماۋقىن باساتىن. اعالاردىڭ جاراسىمدى ازىلدەرىنە سان مارتە كۋا بولدىق.
– سوۆەت-اۋ, انا جازعىش, قالامى جۇيرىك نۇريددين مۋفتاح قۇدامىزدى اۋىلعا ءبىر الىپ كەلسەڭشى, اڭگىمەلەسەيىك, سىي-قۇرمەت كورسەتەيىك, ادىلەت جولىندا جۇرگەن جىگىت قوي, جازعانى ۇنايدى, – دەپ وتىراتىن.
سابەڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز باتىستىڭ قىزى بولاتىن. قارىمدى جۋرناليست نۇريددين اعامىز دا باتىستان. سابەڭ بۇل تۇرعىدا ابىز جازۋشى, عۇلاما ءابىش كەكىلباەۆ, تالانتتى اقىن جۇمەكەن ءناجىمەدەنوۆ, اتاقتى فوتوجۋرناليست سيەز باسىبەكوۆپەن قادىرلەس, سىيلاس بولدى. ونى دا كوزىمىز كوردى.
ءبىر كەزدەرى الاقانداي اقتوعايدان شىققان بەس جۋرناليست-اقىن ءبىر مەزەتتە «ەگەمەن قازاقستاندا» ىستەدى. ولار: وسى سابەڭ, ءداۋىتالى ستامبەكوۆ, ابزال بوكەن, سەرعازى مۇحتاربەكوۆ, مەنشىكتى ءتىلشى باعدات مەكەەۆ ەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا سابەڭدى اعا تۇتتى.
بىردە الماتىدان تەلەفون سوقتى.
– سەن, «ورتالىقتىڭ» بالقاشتاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەمەس پە ەدىڭ, ءبىزدىڭ سول وڭىردەگى ءتىلشىمىز ماعاۋيا سەمباەۆ وبلىستىق گازەتكە باس رەداكتور بولىپ كەتتى. ءوزى قارقارالىنىڭ جىگىتى, دۇرىس بالا, – دەپ جۇرەك ءلۇپىلىن جەتكىزگەن-ءتىن.
سول «دۇرىس بالامەن» ارالاس-قۇرالاسقانىمىزعا دا جيىرما جىلدان اسىپ بارادى.
* * *
قازاق جۋرناليستيكاسىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار شيمانبايدىڭ سوۆەتى جايلى قىسقاشا ايتپاعىمىز وسى ەدى. قادىرلەس اعانىڭ باقيعا كەتكەنىنە ءبىراز بولدى. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا, جەڭگەمىز گ ۇلىم دە كەلمەس ساپارعا كەتتى. سوڭىندا ارىن, ارعىن ەسىمدى ۇلدارى قالدى. ءومىرىنىڭ جالعاسى – نەمەرەلەرى ءوسىپ جاتىر.
«مەن عوي, شيمانبايدىڭ سوۆەتى», دەگەن بيازى ءۇنىن ءاردايىم ساعىنىپ ءجۇرەمىن.
كەلمەسكە كەتكەن اسىل اعالار-اي!
ورالبەك جۇنىس ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
قاراعاندى وبلىسى
سۋرەتتە: جۋرناليست سوۆەت شيمانباي ومىرلىك جارى گ ۇلىممەن بىرگە.
