جۇمىس وزەگى – حالىق سەنىمى
سەنبى, 16 ناۋرىز 2013 2:03
ءتارتىپ دەگەننەن شىعادى. قازىر بيلىك قوعامدا ءتارتىپتىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن بايقادى ما, جاپپاي قامدانىپ جاتىر. بىراق ءبىر قوزعالىپ كەتكەن زاڭ بۇزۋ ءۇردىسى قالىپتى ىرعاعىنان جاڭىلار ەمەس. ءتىپتى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ناعىز كورىنىسى, قولى بولىپ تابىلاتىن جول پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى ءتارتىپتىڭ جوقتىعىنان كەيدە نە ىستەرىن بىلمەيتىن سەكىلدى.
سەنبى, 16 ناۋرىز 2013 2:03
ءتارتىپ دەگەننەن شىعادى. قازىر بيلىك قوعامدا ءتارتىپتىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن بايقادى ما, جاپپاي قامدانىپ جاتىر. بىراق ءبىر قوزعالىپ كەتكەن زاڭ بۇزۋ ءۇردىسى قالىپتى ىرعاعىنان جاڭىلار ەمەس. ءتىپتى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ناعىز كورىنىسى, قولى بولىپ تابىلاتىن جول پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزى ءتارتىپتىڭ جوقتىعىنان كەيدە نە ىستەرىن بىلمەيتىن سەكىلدى.
بىردە كولىكتى توقتاتقان جول پوليتسيا ينسپەكتورى جۇرگىزۋشىنىڭ قۇجاتتارىن ءارى-بەرى تەكسەرىپ, تۇك تابا الماعان سوڭ: «ءسىز بارلىق جارىقتى جاعىپ الىپسىز, بۇل – زاڭ بۇزۋشىلىق» دەپتى. مۇنداي تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ دارمەنسىز ارەكەتىنە نە كۇلەرىڭىزدى, نە كۇلمەسىڭىزدى بىلمەيسىز. وسىنداي جاۋاپسىز ارەكەتتەردەن كەيىن حالىق قۇقىق قورعاۋشىلاردان قۇقىن قورعاۋ تۋرالى كومەك كۇتۋ تۇگىلى, اتشاپتىرىم اينالىپ ءوتۋدى قالايدى.
ال وسىنداي كۇندە كەزدەسەتىن كەلەڭسىز جاعدايلاردان كەيىن قۇقىق قورعاۋشىلار اراسىندا ءبىر قۇمالاقتار كوپ دەيىن دەسەك, كەشە عانا ەلىمىزدە ءتارتىپتى جاقسارتۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەڭ كولەمدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن اتتەستاتتاۋ جۇرگىزىلدى. الايدا, جاسىراتىنى جوق, ودان قازىر ناتيجە دە كورىنبەي تۇر. قايتا كەرىسىنشە قۇقىقتى بۇزۋشىلار ەمەس, قۇقىق بۇزۋشى قۇقىق قورعاۋشىلار كوبەيىپ كەتكەن ءتارىزدى. اسىرەسە, مىنا جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الا تاياقتارىن اسىرا سىلتەۋى جۇرت نارازىلىعىن كۇشەيتىپ وتىر. بىراق سوعان قاراماستان بۇل كەمشىلىكتىڭ جول پوليتسياسى كوميتەتى تاراپىنان تۇزەتىلۋ جاعى كورىنبەيدى. ولاردىڭ ءتارتىپتى, زاڭدى وكىلەتتىكتەرىن اسىرا سىلتەپ بۇزىپ جاتقاندىعى تۋرالى كوپتەگەن مىسالدار بار, بىراق ودان نە پايدا؟ كورەر كوز, ەستىر قۇلاق بولعانمەن, جاعدايدى ساۋىقتىرۋعا ناقتى ارەكەت بولماسا نە ىستەيدى جۇرت. سوندىقتان دا قازىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى جوقتىڭ قاسى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن وتكىزگەن كەڭەستە اشىق ايتتى. الايدا, «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» دەگەن امالسىز كۇرسىنۋ ارتىپ بارادى.
ەندى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن وسى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ جولىن قاراستىرعان باس پروكۋراتۋرا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنان تۋىنداعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. مىنە, وسى اتالعان تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستى كەڭىنەن جاريالاپ جانە وعان عالىمداردى, پارلامەنت دەپۋتاتتارىن, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىن, قوعام قايراتكەرلەرىن تارتىپ, اتالعان باعدارلاما جوباسىن تالقىلاۋ بويىنشا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى.
وندا باس پروكۋرور اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا جۇيەنى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس نىساندارى مەن ادىستەرىن, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي, ستراتەگيالىق قۇجات قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جانە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا, ونىڭ قۇقىق قورعاۋشىلىق فۋنكتسياسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋشىلىق-پراكتيكالىق جانە زاڭنامالىق شارالاردى قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز العان باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ي.مەركەل مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر, دەدى. جىل سايىنعى جولداۋلارىندا پرەزيدەنت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جاڭعىرتۋ – ەلدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سانالاتىندىعىن, سوندىقتان ادامداردىڭ قۇقىن قورعاۋ جوعارى تۇرعاندىعىن, بۇعان وتە جاۋاپتى قاراۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بۇل ورايدا, باسقا دا زاڭدى قۇجاتتارمەن قاتار, اسىرەسە, مىنا ءتارتىپ ساقتاۋ سالاسىنداعى العاشقى وزگەرىستىڭ باسپالداعى بولىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» ەلباسىنىڭ جارلىعىن اتار ەدىك. ونى ورىنداۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن ايتارلىقتاي وزگەرتەتىن 19 زاڭ قابىلداندى. ەندى جاڭا مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن دە بىرقاتار زاڭ جوبالارى دايىندالىپ جاتقاندىعىن ي.مەركەل تىلگە تيەك ەتتى. دەگەنمەن, ول بۇل مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندار جۇيەسىن جاڭعىرتۋ كەرەكتىگىن جاسىرمايدى.
بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قايتكەندە حالىق پوليتسياعا سەنىم ارتاتىن بولادى؟ ول ءۇشىن بايانداماشى اتقارىلعان جۇمىستى باعالاۋ دەڭگەيىن وزگەرتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ەگەر اتقارىلعان جۇمىستى باعالاۋ سيپاتىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, نەگىزگى ينديكاتور رەتىندە حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيىن الاتىن بولساق, جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋار ەدى. ويتكەنى, مۇنداي جاعدايدا ورگاندار قىلمىستى اشۋ مەن جابىرلەنگەندەردىڭ زارداپتارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا كۇش سالادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءار ەكىنشى جاسالعان قىلمىس – ۇرلىق بولعان ەكەن, سونىڭ تەك ءار بەسىنشىسى عانا اشىلعان. ارينە, مۇنداي جاعدايدا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانىنا ەشقانداي سەنىم ارتىلمايتىندىعى ءسوزسىز. سوندىقتان, قازىرگى ۋاقىتتا باس پروكۋراتۋرا ازاماتتاردىڭ سەنىم دەڭگەيى جولدارىنىڭ ادىستەرى مەن فورمالارىن قاراستىرىپ جاتقان كورىنەدى. ازاماتتاردىڭ سەنىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ۋچاسكەلىك, پاترۋلدىك جانە جول پوليتسياسى ينسپەكتورلارىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ باعىتتارىنداعى ساۋىقتىرۋ شارالارى قولعا الىنعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەڭەسىندە ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدى تاپسىرا وتىرىپ, دامىعان ەلدەردە پوليتسيا سانى 100 مىڭ تۇرعىنى بار جەردە ەكى ەسە از بولسا دا جۇمىس تيىمدىلىگى الدەقايدا جوعارى ەكەندىگىن مىسالعا كەلتىردى. وسىعان بايلانىستى ساراپتاما توپتارى الدىڭعى قاتارلى شەتەلدىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ رەفورما جۇرگىزۋ ءتاجىريبەلەرىن زەرتتەۋگە كىرىسىپ كەتىپتى. الدىن الا زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, دامىعان ەلدەردە حالىق سەنىمى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تابىلادى. بۇل سەنىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرى ءوزىنىڭ باسىم ۋاقىتىن جۇمىستا وتكىزەدى. ال مۇنداي جۇمىس بالاباقشادان باستالاتىن كورىنەدى. نەگىزگى ماقسات – پوليتسەي جاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, قىسىلتاياڭ شاقتا كومەككە كەلەتىن, قولۇشىن بەرەتىن دوس, قورعاۋشى ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ. وسىنداي مىندەتتى ءبىز دە الدىمىزعا قويىپ وتىرمىز, دەيدى ي.مەركەل.
وسىلايشا, ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەن وتىرىس بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ كەمشىلىكتەرى, رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى تالقىلاۋ, پىكىر جانە ۇسىنىس الماسۋلار بولدى. جينالىسقا قاتىسۋشىلار جاۋاپكەرشىلىگى مول ۇلكەن جۇمىستىڭ الدا تۇرعانىن, ونىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى ءتيىستى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, ادامدى, قوعامدى جانە مەملەكەتتى قورعاۋ, ءسويتىپ, حالىقتىڭ سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
