قىلمىس قۇرىقتالماي قويمايدى
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:24
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ تاريحىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جوعارى تيىمدىلىككە جەتۋ ماقسات ەتىلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قۇقىقتىق سۇيەمەلدەۋگە باعىتتالعان ايرىقشا مانگە يە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ىشىندە دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, تۇتاس العاندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى ودان ءارى دامىتۋدى جانە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى…» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:24
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ تاريحىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جوعارى تيىمدىلىككە جەتۋ ماقسات ەتىلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قۇقىقتىق سۇيەمەلدەۋگە باعىتتالعان ايرىقشا مانگە يە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ىشىندە دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, تۇتاس العاندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى ودان ءارى دامىتۋدى جانە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى…» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامالىق باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ ەلباسىنىڭ 2010 جىلعى 17 تامىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىندا كورىنىس تاپتى. جارلىقتا قاجەتتى شارالاردىڭ قاتارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن جالپى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن انىقتاپ بەرگەن كەلەسى ستراتەگيالىق قۇجات – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋى بولىپ تابىلادى. وندا تارتىپسىزدىكتەر مەن جەمقورلىقپەن مۇلدەم توزبەۋشىلىك ءپرينتسيپىن ۇستانۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ رەفورماسىن جالعاستىرۋ قاجەتتىلىگى اتاپ وتىلگەن. مەملەكەت باسشىسى سوڭعى ءۇش جىلدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ بىرقاتار ماڭىزدى رەفورمالارى جۇرگىزىلدى. قۇقىقتىق بازا جاقسارتىلدى, قىزمەتتەر ناقتى ايقىندالىپ, ولاردىڭ قايتالانۋى جويىلدى. قىلمىسقا قاتىستى ساياسات ىزگىلەندىرىلدى دەپ اتاپ ايتتى.
سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى تاڭدا ءالى دە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە كەزەك كۇتتىرمەي كەشەندى تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ماسەلەلەر بار. اتاپ ايتار بولساق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمسىز تەتىگى, كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدىڭ ءتيىمسىزدىگى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق فۋنكتسيونالدىق قۇرىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, جاس قىزمەتكەرلەرگە تاجىريبە بەرۋدەگى ساباقتاستىقتىڭ جوقتىعى (تالىمگەرلىك), قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى. مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى تۇراقتى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ۇكىمەتتىڭ الدىندا بىرقاتار ناقتى ستراتەگيالىق مىندەتتەر قويدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جولداۋدا بەرگەن تاپسىرمالارى اياسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن اقشالاي قامتاماسىز ەتۋ جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرلەنەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, 2013 جىلدان باستاپ ارنايى اتاقتار ءۇشىن تولەنەتىن قوسىمشا اقى مولشەرى اسكەري اتاقتار بويىنشا تولەنەتىن جالاقى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلەتىن بولادى.
پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادرلىق ساياساتى تۇبەگەيلى جاقسارتىلادى. قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندار جەتەكشىلەرىنىڭ پرەزيدەنتتىك رەزەرۆى قالىپتاستىرىلادى, جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى بازاسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى كادر ساياساتى جونىندەگى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىم قۇرىلاتىن بولادى.
اتالعان تاپسىرمالار قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ 79, 80-تارماقتارىندا دا كورىنىس تاپتى.
مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ جۇيەلى نەگىزىن بىلدىرەتىن «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى بولدى. ونىڭ كىرىسپەسىنە سايكەس, زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە ورنالاسۋعا, ونى اتقارۋ جانە قىزمەتتىڭ توقتاتىلۋىنا قاتىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى, سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن (مارتەبەسىن), ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتىلۋى جانە الەۋمەتتىك قورعالۋىن ايقىندايدى.
اتالعان زاڭدا العاش رەت «قۇقىق قورعاۋ ورگانى» تۇسىنىگى ايقىندالدى. زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 7-تارماقشاسىنا سايكەس قۇقىق قورعاۋ ورگانى – ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ, مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ ساقتالۋى مەن قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ءوز قۇزىرەتىنە سايكەس قىلمىستىلىققا جانە وزگە دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ىسكە اسىراتىن, زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مەن قوعامدىق ءتارتىپتى قولداۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ, الدىن الۋ, جولىن كەسۋ, تەرگەۋ, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت شەشىمدەرىن اتقارۋ جونىندە ارناۋلى وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن مەملەكەتتىك ورگان.
قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 2011 جىلعى 17 قاڭتارداعى كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, جوعارىدا اتالعان زاڭعا اقپاراتتىڭ شىندىققا سايكەستىگىن انىقتاۋ بويىنشا, سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە ارنايى تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ قولدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋدە.
قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ۇردىسىندەگى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى پرەزيدەنتتىڭ 2012 جىلعى 8 ساۋىردەگى جارلىعىندا كوزدەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلۋى بولدى. كەزەكتەن تىس وتكىزىلگەن اتتەستاتتاۋ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ جۇرگەن بىلىكسىز قىزمەتكەرلەردەن تازارتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ماسەلەن, اتتەستاتتاۋعا جىبەرىلگەن 110 مىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ 20 پايىزى كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋدان وتپەي قالدى. كەزەكتەن تىس وتكىزىلگەن اتتەستاتتاۋ ناتيجەسى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە كادر ساياساتىن جاقسارتۋ جولدارى ايقىندالدى.
سونىمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2013 جىلعى 30 قاڭتاردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلىق قۇرامىمەن وتكىزىلگەن كەڭەستە بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا باس پروكۋراتۋرانىڭ بازاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ پروبلەمالارى بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءىس-شارالار اتقارىلۋدا.
زەرتتەۋ بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتىنە جاڭا كوزقاراستى ايقىنداۋ, ودان ءارى قۇقىقتىق جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن باعىتتاردى ىزدەۋ ماقساتىن كوزدەگەن ساراپتامالىق ساۋالناما جۇرگىزىلدى. سۇرالعان بارلىق ساراپشىلاردىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن وزەكتى دەپ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. 51,3 پايىز – ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى كوكەيكەستى بولىپ تابىلسا, 41 پايىزى ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تۇرلەرى مەن تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايدى, ال سۇرالعانداردىڭ 39,8 پايىزى كادر ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعىن اتاپ ءوتتى. سۇرالعان ساراپشىلاردىڭ 29,5 پايىزى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن تارتىبىنە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى.
سول سەبەپتى, ساراپتامالىق ساۋالناما ناتيجەلەرى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ قاراستىرىلىپ وتىرعان سالاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىن قوزعايتىن قابىلدانعان باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ وزەكتىلىگى مەن ۋاقىتتىلىعىن تولىق كولەمدە دالەلدەپ وتىر.
ماتەريالدىق جانە پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى كەشەندى جەتىلدىرۋ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە اۋىسۋعا ۇلكەن قادام بولىپ تابىلادى. ءسوزسىز, ازىرلەۋشىلەردىڭ كۇشتەرى, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىنىڭ ءتيىمدى قورعالۋىنا باعىتتالعان قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىنىڭ نەگىز قالاۋشى قاعيدالارىن كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكس جوباسىمەن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسەپكە الا وتىرىپ, ەكىبولىكتى قىلمىستىق جازالاناتىن ارەكەت ەنگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنەن قىلمىستىق ارەكەت دارەجەسىنە 80-نەن اسا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى اۋىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
جازالاۋ جۇيەسى جانە قىلمىستىق-قۇقىقتىق سانكتسيالار پىسىقتالۋدا, جاڭا قىلمىس كۇنا قۇرامدارى ەنگىزىلۋدە (كومپيۋتەرلىك قىلمىستار بويىنشا, مەديتسينا سالاسىندا).
قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى جوباسىمەن سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى ىقشامداۋ, بۇلتارتپاۋ شارالارى رەتىندە قاماۋدى سانكتسيالاۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن تەرگەۋ تورەشىسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ, كونستيتۋتسيالىق نەمەسە باسقا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن تەرگەۋ ارەكەتتەرىن پروكۋرورمەن سانكتسيالاۋ كوزدەلگەن.
قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى جوباسىمەن زاڭدىلىقتى جانە قورعالاتىن سوتتالعانداردىڭ مۇددەلەرىن بۇزۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن, جازالاۋدىڭ اياقتالۋ مەرزىمىن قولدانۋ ءتارتىبىن ناقتى رەتتەۋدىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى, جازالاۋ مەرزىمىن ەسەپتەۋ ءتارتىبى ەرەجەسىن بەكىتۋ; تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ كامەرالارىندا جانە تەرگەۋ يزولياتورلارىندا سوتتالعانداردى ۇستاۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن, بولەك تاراۋ كوزدەپ, بۇنداي قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ زاڭعا تاۋەلدى تارتىبىنە جونەلتتىرمەي باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى اتقارۋدىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋىن تاپتىشتەۋ ۇسىنىلادى.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس جوباسى جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن نورمالاردى شىعارۋ جولىمەن اكىمشىلىك زاڭنامانى ايتارلىقتاي رەفورمالاۋعا, اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتۋ پروتسەدۋراسىنا سارالانعان تاسىلدەر قولدانۋعا, سونداي-اق, بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن نورمالاردى بەكىتۋگە باعىتتالعان.
قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا, اكىمشىلىك جازا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جۇكتەلەتىن جازادان اسپاۋى كەرەك ەكەندىگىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۇلكەن قوعامدىق قاتەر تۋعىزبايتىن اكىمشىلىك جازا مولشەرىن مەملەكەتتىڭ بالامالىعى جاعىنان جەتىلدىرۋدى قايتا قاراۋ ۇسىنىلادى. ءسويتىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جازالايتىن فۋنكتسيالارىن ماداقتايتىن جانە الدىن الۋ فۋنكتسيالارىنا وزگەرتۋ جازالاۋ تۇرىنەن اكىمشىلىك اكتىنى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ شارالارىنا اكىمشىلىك جازالاۋ شارالارىن قايتا قاراستىرۋ تۋرالى ماسەلەسىن تۋعىزادى.
جالپى العاندا, بۇگىنگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ باسىمدىقتارى ايقىندالدى, مەملەكەتتىك اپپارات الدىندا ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. ولاردى شەشۋ ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوز قىزمەتتەرىن اتقارۋدا كاسىبيلىك پەن ساپاعا, قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ۇلكەن ابىرويعا يە بولۋىنا كەزەڭىمەن جەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
بەرىك يماشەۆ, ادىلەت ءمينيسترى.
