ءبىر دە ءبىر بيۋدجەتتىك تەڭگە بوس جۇمسالمايدى
بەيسەنبى, 21 اقپان 2013 7:23
«قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن بەلگىلەپ بەردى. سونىڭ ەڭ باستىسى, بۇل ماسەلەدەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردى رەفورمالاۋ ودان ءارى جالعاساتىنىن ايتتى. بيىلعى جىلعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىلارىنا ارنالعان كەڭەستە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسىن ازىرلەۋ دەپ اتاپ كورسەتتى.
بەيسەنبى, 21 اقپان 2013 7:23
«قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن بەلگىلەپ بەردى. سونىڭ ەڭ باستىسى, بۇل ماسەلەدەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردى رەفورمالاۋ ودان ءارى جالعاساتىنىن ايتتى. بيىلعى جىلعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىلارىنا ارنالعان كەڭەستە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسىن ازىرلەۋ دەپ اتاپ كورسەتتى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل مىندەت تە ەڭ الدىمەن جەمقورلىققا قارسى زاڭدىلىقتاردى جەتىلدىرۋدەن باستاۋ الماق. مۇنىڭ سىرتىندا, بۇگىنگى كۇنى وڭىرلىك جانە سالالىق دەڭگەيدەگى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ورگاندارىنىڭ ءىس-قيمىلىن جاڭا مىندەتتەرگە جۇمىلدىرۋ تالابى دا وتكىر قويىلۋدا. وسى ورايدا باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا قارجى پوليتسياسىنىڭ باستىعى ايدار بالتاعۇلوۆپەن اڭگىمەلەستىك.
– ايدار ءىزباسار ۇلى, ەلباسى قويىپ وتىرعان تىڭ مىندەتتەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن قالاي تۇسىنەسىز؟
– ارينە, قانداي ىسكە دە ماقساتكەرلىك پەن جۇيەلى سيپات ءتان بولسا ناتيجەسىز قالمايدى. ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان تالابى دا وسى ەكەۋىنىڭ بىرلىگىنەن تۋىندايدى. ال مۇنداعى كەشەندى رەفورمالاردىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە كەلسەك, ونىڭ قىسقا ۋاقىت ارالىعىمەن شەكتەلمەيتىن ەرەكشەلىگىنە ساي ارالىق قورىتىندىلاردى وي ەلەگىنەن ءوتكىزىپ سارالاپ ساراپتاپ وتىرۋدىڭ ورنى بولەك. وسىنداي كوزقاراس تەك ورتالىق ورگاندارعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, وڭىرلىك بۋىندارعا دا قاجەت دەپ سانايمىن. مۇنداي كەزدە ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, جەتىستىكتەرگە سىني تۇرعىدان باعا بەرىپ, پروبلەمالاردى جاسىرماي اشىق ايتىپ ايقىنداپ وتىرسا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس سوعۇرلىم ناتيجەلى بولا تۇسپەك.
كەشەندى رەفورما, كەشەندى كوزقاراس دەگەننەن شىعادى. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسى حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋمەن ءبىر مەزگىلدە ىسكە اساتىن بولسا عانا العا قويعان ماقساتىنا جەتە الادى. سوندىقتان دا ءبىز وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءىس-قيمىلداردى تۇرعىندارمەن ءبىرلەسكەن جۇمىستىڭ ءارتۇرلى جولدارى مەن ادىستەرىن دامىتۋمەن بايلانىستىرا جۇرگىزۋگە قام جاساپ وتىرمىز. ءسوز جوق, مۇنداعى باستى ماقسات – اشىقتىق پەن جاريالىلىققا قول جەتكىزۋ. سوعان جول اشۋ. تۇپتەي كەلگەندە ءبىز ءبارىمىز كۇندەلىكتى كۇيكى تىرشىلىكتەگى ۇساق-تۇيەكتەر ەمەس, ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتەردى ورىنداۋ قامىندا جۇرگەنىمىزدى تەرەڭ تۇسىنە دە, تەرەڭ تۇيسىنە دە بىلۋگە ءتيىسپىز.
– ەندى اڭگىمەمىزدى ءوزىڭىز قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن وڭىردەگى ەكونوميكالىق قىلمىستاردىڭ جاي-كۇيىنە قاراي بۇرعانىمىز ءجون سەكىلدى. جۇيەلى سارالاۋ مەن ساراپتاۋدىڭ ۇدايى كەرەكتىگى جونىندە ايتىپ ءوتتىڭىز. ەندەشە, ءدال وسى تۇرعىدان ايماقتاعى ەكونوميكالىق قىلمىستارعا ءتان سيپات قانداي دەپ ويلايسىز؟
– ەكونوميكالىق قىلمىستار قوعام مەن ازاماتتاردىڭ زاڭمەن قورعالاتىن ەكونوميكالىق ءمۇددەلەرىنە اجەپتاۋىر زيانى مەن كەسىرىن تيگىزەدى. ونىڭ وزىنە ءتان قىلمىستىق سيپاتىن دا وسىلاي بەينەلەي الامىز. ءبىزدىڭ باستى ءمىندەتىمىز – ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارداعى ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ. مۇنىڭ سىرتىندا تۇتاستاي مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى اسا جاۋاپتى دا كۇردەلى مىندەتتەر تۇر. بۇعان دەيىنگى جاسالعان تالداۋلار ورال ءوڭىرىندە اشىلعان ەكونوميكالىق قىلمىستاردىڭ ەلەۋلى بولىگى اۋىر ساناتتاعى قىلمىستار ەكەنىن كورسەتەدى. وسى قىلمىستاردىڭ سالدارىنان 6 ميلليارد 400 ميلليون تەڭگە كولەمىندە زالال كەلتىرىلگەن. سونىڭ 128,3 ميلليون تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىندى.
– زالال مولشەرى قوماقتى بولعانىمەن, ەكونوميكالىق الاياقتاردان ءوندىرىلىپ الىنعان قاراجات كولەمى تىم از ەكەن. مۇنى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– سۇراعىڭىز ورىندى. اتالعان اۋىر ەكونوميكالىق سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ دەنى جالعان كاسىپكەرلىك جاساۋ جولىمەن كەلتىرىلگەن زياندار. قارجى پوليتسياسى تاجىريبەسىندە ءدال وسىنداي جولمەن جاسالعان قىلمىستاردى اشكەرەلەۋ كۇردەلى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە بىرقاتار جەكە تۇلعالار وسىنداي جالعان كاسىپورىنداردى ءوز اتىنا ەمەس, وزگە تۋما-تۋىسقاندارىنىڭ اتىنا تىركەيتىنى دە بايقالىپ ءجۇر. كوپتەگەن جاعدايلاردا ولاردىڭ تاركىلەيتىن دۇنيە-م ۇلىكتەرى بولا بەرمەيدى. سودان سوڭ كەلتىرىلگەن زياندى ءوندىرۋ ءىسى ۇزاققا سوزىلىپ كۇردەلەنە تۇسەدى. مۇنداي دەرەكتەر دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى ءىس-ارەكەتسىز وتىر ەكەن دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. تەرگەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ەكونوميكالىق الاياقتاردىڭ جالعان كاسىپورىنداردى تىركەپ, سالىق ءتولەۋدەن جالتارۋ كورىنىستەرى انىقتالۋ ۇستىندە.
وبلىستاعى ەكونوميكالىق قىلمىستارعا ءتان تاعى ءبىر ەرەكشەلىك مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنان تۋىندايدى. وتكەن جىلى وسىنداي سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ 11-ءى اشىلىپ وسىنداي تەرىس ءىس-ارەكەتتەرگە جول بەرگەن جشس جەتەكشىلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر قوزعالدى. ولار بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كاسىپكەرلىكتى زاڭ تالاپتارىمەن مۇلدەم سىيىسپايتىن جىمىسقى ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى جۇرگىزىپ, جالعان بۋحگالتەريالىق قۇجاتتار جاساعان. مۇناي ونىمدەرىن كوتەرمە ساتىپ الۋ باعىتىندا دا ءدال وسىنداي كورىنىستەر ورىن العان. وسىلايشا مەملەكەتكە سالىق تولەمەي 325 ميلليون تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلتىرگەن. سونداي-اق, جشس باسشىلارىنىڭ ءبىرى كەدەندىك باج سالىعى سالىنبايتىن كولەمى 810 توننا شيكى مۇنايدى تەمىر جول ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ كەدەندىك شەكاراسىنان زاڭسىز تۇردە وندىرۋگە ەكى رەت ارەكەت جاساعان. ءارى زاڭدى قۇجاتى جوق شيكى مۇنايدى الۋ, تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جانە ساتۋ دەرەكتەرى بويىنشا قىلمىستىق ىستەر قوزعالدى.
وبلىستا كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى جاسىرىن ءارى زاڭسىز ويىن بيزنەسىنىڭ جولىن كەسۋ بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, باتىس قازاقستان وبلىستىق سپورتتىق پوكەر فەدەراتسياسى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسىنا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ءىس وبلىس پروكۋراتۋراسىنا جولداندى. ول سپورتتىق پوكەردەن تۋرنير وتكىزەمىز دەگەن جەلەۋمەن ورال قالاسىنداعى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جەرتولەسىندە جاسىرىن كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعان. وسى نىساندى تەرگەۋ كەزىندە پوكەر ۇستەلدەرى ءجانە ويىن فيشكالارى مەن كارتالارى, جۇزدەگەن مىڭ تەڭگە الىنىپ تاركىلەندى.
– مەملەكەت تاراپىنان وڭىرلەردە جۇزەگە اسىرىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جانە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاجەتتى ءمولشەردە قاراجاتتار ءبولىنىپ كەلەدى. وسى قاراجاتتار ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟ ونىڭ ءتيىمدى تۇردە پايدالانىلۋىنا تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز بە؟
– ارينە, قاجەت. قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتى تاراپىنان مۇنداي تەكسەرۋلەر بىرنەشە دۇركىن جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تابانى كۇرەكتەي توعىز قىلمىس دەرەگى انىقتالدى. وسىنىڭ ىشىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا «ينفراقۇرىلىمى دامىعان قازىرگى زامانعى مال بورداقىلاۋ الاڭىن قۇرۋ» جوباسى بويىنشا «Grown باتىس» جشس ديرەكتورى ەۆگەني اليەۆكە, سونىمەن بىرگە, زەلەنوۆ اۋدانىنداعى كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى نۇرلان اقاەۆقا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر قوزعالدى. ولارعا مەملەكەتتەن كاسىپورىنعا قۇراما جەمنىڭ باعاسىن ارزانداتۋ ءۇشىن بولىنگەن قارجىلاي كومەكتى تالان-تاراجعا سالدى دەگەن ايىپ تاعىلۋدا.
– وبلىستاعى سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قىلمىستارعا قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل ءۇشىن ءبىز الداعى جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق باعدارلاما جاساعان بولاتىنبىز. بۇگىنگى باستى سۇيەنەرىمىز وسى ىرگەلى قۇجات. وتكەن جىلى دەپارتامەنت ساقشىلارى كومەگىمەن اشىلعان سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ سانى ءوستى. سونداي-اق دەرەكتەر اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ سانى ارتقانىن كورسەتەدى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا پارا الۋ دەرەكتەرى بويىنشا اشىلعان قىلمىستاردىڭ سانى ەكى ەسە وسكەنىن كورەمىز. قازىر مۇنداي قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋ ۇستىندە.
وتكەن جىلى قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتى وبلىس اۋماعىنداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار ءتارتىبى مەن زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا ءتيىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا 11 قىلمىس اشىلدى. مىسالى, بۇگىنگى كۇنى 100 پايىز قۇرىلتايشىسى ورال قالاسىنىڭ اكىمدىگى بولىپ تابىلاتىن «جايىقبيزنەستسەنتر» جشس-نىڭ ديرەكتورى قازتاي ساحيپوۆقا قاتىستى قىلمىستىق ءىس سوتتا قارالۋ ۇستىندە. وعان قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانىپ وبلىس ورتالىعىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى تاماق ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالدى دەگەن ايىپ تاعىلۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ جانە بەرۋ جونىندە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى بەلەڭ الىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وتكەن جىلى وسى ماسەلەگە قاتىستى بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ونىڭ ىشىندە ءبىر قىلمىستىق ءىس بويىنشا جەر تەلىمدەرىن زاڭسىز بەرگەن ءبورلى اۋدانىنداعى قىزىلتال اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ساپارعالي سيراجەۆ ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
– ەكونوميكالىق قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەگى ءسىز ۇستاناتىن باستى قاعيدا قانداي؟
– بۇل سۇراعىڭىزدى جەكە ادامعا قاتىستى تەلىمەي, جالقىدان جالپى تۇرگە ورايلاستىرا وتىرىپ بەرگەنىڭىز ءجون بولاتىن ەدى. سوندىقتان بۇل ساۋالىڭىزعا جاۋاپتى ءبىر ادامنىڭ ەمەس, تۇتاستاي قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتى اتىنان قايتارعاندى ىڭعايلى كورەمىن. وسى ورايدا ءبىز ءۇشىن باستى ۇستانىم – ءبىر دە ءبىر بيۋدجەتتىك تەڭگە بوس جۇمسالماۋى ءتيىس دەگەن قاعيداعا ارقا سۇيەۋى كەرەك دەگەن ويدامىن. ياعني ءبىزدىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىمىز بەن كاسىبي شەبەرلىگىمىز بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردىڭ ءوز ماقساتىنا جۇمسالۋىن باقىلاۋ بولىپ قالا بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
