«بەسىگىندە» تۇنشىققان باستاما
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:59
ءبىر جاعىنان ەۋروايماقتا باستالعان شومىشتەن قىسۋ ۇنەمشىلدىگىنەن, ەكىنشى جاعىنان, كۇيزەلگەن ەكونوميكانىڭ ۇستىنەن باس اينالدىرار بونۋستار جونىپ, بايىعان بانكيرلەر مەن «ارام» اقشالارىن وففشورلىق ايماقتاردان اينالىمعا شىعاراتىن الاياق وليگارحتاردىڭ ۇيىمداسقان قىلمىسىنان قالجىراعان كارى قۇرلىق كۇيزەلىستەن وڭالار ەمەس.
سەيسەنبى, 23 ءساۋىر 2013 1:59
ءبىر جاعىنان ەۋروايماقتا باستالعان شومىشتەن قىسۋ ۇنەمشىلدىگىنەن, ەكىنشى جاعىنان, كۇيزەلگەن ەكونوميكانىڭ ۇستىنەن باس اينالدىرار بونۋستار جونىپ, بايىعان بانكيرلەر مەن «ارام» اقشالارىن وففشورلىق ايماقتاردان اينالىمعا شىعاراتىن الاياق وليگارحتاردىڭ ۇيىمداسقان قىلمىسىنان قالجىراعان كارى قۇرلىق كۇيزەلىستەن وڭالار ەمەس. بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ اشىق مالىمدەۋىنشە, باقىلاۋدان تىس قالعان بانكتەر ەكونوميكادان ميللياردتاعان قارجىنى سورىپ جاتقاندا, داعدارىستىڭ تىيىلۋى نەعايبىل. بانكتەردەگى بەرەكەسىزدىك پەن جاپپاي بەلەڭ العان جەمقورلىق الەمدىك قارجى جۇيەسىن جار باسىنا جاقىنداتتى. مامانداردىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرىنشە, الەمدىك قارجى جۇيەسىنە تۇبەگەيلى رەفورما جاساۋ قاجەت.
كۇنى كەشە دۋبلين قالاسىندا وتكەن ەۋروايماق مەملەكەتتەرى قارجى مينيسترلەرىنىڭ ەكى كۇندىك باسقوسۋىنىڭ قورىتىندىسى ەۋروپالىق بانكتەردى تىعىرىقتان قۇتقارۋ جانە سالىمداردى ساقتاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن جاساۋ ءۇشىن «بانكتەر وداعىن» قۇرۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن تاعى دا قۋاتتادى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, وتكەن جىلى ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جوزە مانۋەل بارروزۋ ستراسبۋرگتە وتكەن ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە, ارىپتەستەرىن ەۋرووداقتى «ۇلتتىق مەملەكەتتەر فەدەراتسياسىنا» اينالدىرۋعا شاقىرىپ, باتىل باستاما كوتەرگەن بولاتىن. وسى باستامانىڭ العاشقى قاناتقاقتى جوباسى رەتىندە كەشىكتىرمەي «بانكتەر وداعىن» قۇرۋ ماسەلەسىن ۇسىندى. «بانكتەر وداعىن» قۇرۋ دا 1999 جىلى ەۋرونى اينالىمعا شىعارعان وقيعامەن بىردەي, ەۋروايماق مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتەرىن شەكتەۋگە باعىتتالعان جاڭا قادام ەكەندىگىندە تالاس جوق. ال ونىڭ ەكىنشى ءتيىمدى جاعى دا بار. ەۋروايماقتاعى بۇكىل قارجى داعدارىسىنىڭ بەل ورتاسىندا تارىداي شاشىراپ «ءوز بەتتەرىنشە قوي ايداعان» مىڭداعان بانكتەردىڭ جۇمىسىنا ءبىر ورتالىقتان باقىلاۋ جاساۋ شاراسى قولعا الىنار ەدى.
ەۋروكوميسسيا «بانكتەر وداعىن» قۇرۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە ەوب-گە ەۋروايماق مەملەكەتتەرىندەگى 6 مىڭنان استام بانكتەرگە باقىلاۋ جاساۋ قۇزىرىن بەرمەك. ياعني ەوب بارلىق بانكتەردىڭ ليتسەنزيالارىن توقتاتۋعا, ءىرى قارجىلىق قوزعالىستارعا باقىلاۋ جاساۋعا, بانكتەردىڭ بىرىگۋىنە, پروبلەمالى بانكتەردىڭ ۇستىنەن ءىز قوزعاۋعا قۇقىلى بولماق. ءىس جۇزىندە ەوب-گە ۇلتتىق بانكتەردىڭ رەتتەۋشىسى جاۋاپكەرشىلىگىن جۇكتەمەك. قازىر ەوب تەك پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى بەلگىلەپ, اقشا باسىپ شىعارۋ قۇقىعىن عانا اتقارىپ وتىر. ەۋروپالىق ورتالىق بانككە جاڭا جاۋاپكەرشىلىكتەر مەن قۇقىقتار بەرەتىن بۇل جاڭا زاڭداردى بيىلعى جىلدىڭ باسىنان كۇشىنە ەنگىزۋ كەرەك ەدى. الايدا, فرانتسيا, ليۋكسەمبۋرگ, دانيا سياقتى مەملەكەتتەر قولداعان ەۋروكوميسسيانىڭ بۇل ۇسىنىسىن گەرمانيا ءالى دە «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا» سالىپ كەلەدى. گەرمانيا «بانكتەر وداعىن» قۇرۋ ماسەلەسى ليسسابون شارتىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن وزگەرتپەيىنشە مۇمكىن ەمەس دەگەن كوزقاراسىنان تايماي وتىر. گەرمانيانىڭ قارجى ءمينيسترى ۆولفگانگ شويبلە «بانكتەر وداعىن» قۇرۋ كيپردەگى جاعدايدىڭ قايتالانباۋىنا كەپىلدىك بەرمەيتىندىگىن دە العا تارتادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاڭا باستامانىڭ جۋىر ارادا ءىس جۇزىنە اسىرىلا قويىلۋى ەكىتالاي. گەرمانيانىڭ سولقىلداق كوزقاراسى ەۋرووداقتىڭ قارجى جۇيەسى ءۇشىن اسا قاجەت بۇل باستامانى «بەسىگىندە» تۇنشىقتىرىپ وتىر. سەبەبى, ەۋروايماقتاعى بارلىق بانكتەردىڭ ۇشتەن ءبىرى, ياعني 1885 بانك گەرمانيادا ورنالاسقان. سوندىقتان گەرمانيا بانكتەردىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرەتىن قانداي دا ءبىر باستاماعا قاتتى قارسىلىق بىلدىرۋدە. گەرمانيا قارجى ءمينيسترى ۆولفگانگ شويبلەنىڭ ەۋروكوميسسيا باستاماسىن قولداعان بولا وتىرىپ, بۇل شارا ەۋروايماقتىڭ بارلىق بانكتەرى ءۇشىن ەمەس, مەملەكەتتەن كومەك الاتىن بانكتەر ءۇشىن عانا مىندەتتى بولۋعا ءتيىس دەگەن پىكىرى وسىنداي كوزقاراستىڭ جەمىسى بولسا كەرەك. 2008 جىلى پروبلەمالى بانكتەردى ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قارجى قۇيىپ قولداۋى سالدارىنان كەيبىر ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 1,7 ترلن. ەۋرودان استى.
سونىمەن بىرگە, كيپر داعدارىسى ەۋروايماقتىڭ قارجى سالاسىنىڭ بارلىق جاقتارىنا دا سالقىنىن تيگىزىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەۋرووداققا قاراستى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ مامىر ايىندا وتەتىن ءسامميتىنىڭ باعدارلاماسى نەگىزىنەن سالىق تولەۋدەن جالتارۋ تاسىلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە وففشورلى ايماقتار ارقىلى جاسىرىن اقشانى اينالىمعا شىعارۋ ارقىلى سالىقتان قاشۋ وقيعالارىنا توسقاۋىل قويۋ شارالارىنا ارنالماق. ەۋروكوميسسيا مالىمەتى بويىنشا, جىل سايىن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ بيۋدجەتى وسىنداي جولدارمەن جالتارعان تاسىلدەر سالدارىنان 1 ترلن. ەۋرو سالىقتان قاعىلىپ وتىر. وسى سامميتتە بارلىق تاراپتارعا بىردەي «بانك سالىمشىلارى تۋرالى اقپاراتتى اۆتوماتتى تۇردە انىقتاۋ» ەرەجەسىن ەنگىزىپ, سالىق اگەنتتەرىنىڭ سالىق جيناۋ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ شارالارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالماق. بۇل باستاماعا ليۋكسەمبۋرگ ۇكىمەتى بىردەن قولداۋ بىلدىرسە, اۆستريا ۇكىمەتى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق جاساۋدا. ءسويتىپ بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق وداقتا بانكتەر قۇپياسىن اشۋ شاراسىنا بىردەن-ءبىر اشىق قارسىلىق كورسەتىپ وتىرعان اۆستريا مەملەكەتى بولىپ وتىر.
جاقىندا قىتاي ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2013 جىلعى I توقسانداعى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن جاريالادى. وسى مالىمەت بويىنشا, بۇل كورسەتكىش 2012 جىلدىڭ IV توقسانىنداعى 7,9 پايىزدىڭ ورنىنا 7,7 پايىزدى قۇراعان. قىتاي ەلىندەگى ءىجو-ءنىڭ تومەنگى كورسەتكىشى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعالارى مەن اكتسيالاردىڭ كوتيروۆكالارىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. وسىعان دەيىن قىتاي ەلىنىڭ ءىجو-ءسى جىل سايىن 10 پايىزدان جوعارى وسىمنەن تومەندەپ كورگەن ەمەس ەدى. ونداعان جىلعا سوزىلعان وسى ەكونوميكالىق جوعارى ءوسىم اسپان استى ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن الەمدەگى ەكىنشى قۋاتتى ەكونوميكا دەڭگەيىنە كوتەرىپ, 2000 جىلدان بەرى دۇنيە جۇزىندەگى شيكىزات باعاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلدى.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سوڭعى ۋاقىتتاعى قىتاي ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ تەجەلۋى دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ءىرى كومپانيالاردىڭ احۋالىنا اسەر ەتەتىن بولادى. اسىرەسە, شيكىزات ەكسپورتتايتىن كومپانيالار ونىڭ كەرى اسەرىن بارىنشا سەزىنبەك. HSBS-ءتىڭ ازيالىق باعىتتاعى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ جەتەكشىسى فرەدەريكا نويماننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قحر ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە جوعارى ءوسىم كورسەتىپ كەلە جاتقاندىعىنا ۇيرەنىپ العان اۆستراليا, لاتىن امەريكاسى جانە افريكا سياقتى شيكىزات ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ءۇشىن وتە جاعىمسىز جاعداي بولىپ وتىر. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ءوسىمىنىڭ تومەندەۋى كوپتەگەن كومپانيالاردى وزدەرىنىڭ بيزنەس-مودەلدەرىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەيدى.
شانحاي قالاسىنىڭ دەۆەلوپەرى سۋن پين 2000-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى «عاجايىپ ۋاقىتتى» ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ول سول كەزدە ءوزىنىڭ 3 ساعات ىشىندە 60 ءۇيدى ساتىپ, تابىسقا بەلشەسىنەن باتقانىن ايتادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ باعاسى بىرنەشە ەسە ءوسىپ كەتۋشى ەدى, دەيدى ول. ەندى ول كەزەڭ كەلمەسكە كەتتى. اسپان استى ەلىنىڭ ەكونوميكاسىندا جۇيەلى تۇردە رەتتەۋ ءۇردىسى ۇستەمدىك الا باستادى. سوڭعى جىلدارى قىتايلىقتاردىڭ جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. ماسەلەن, سوڭعى ونجىلدىقتار كولەمىندە شانحاي قالاسىندا 240 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن-ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەندى كاسىپكەرلەر بۇرىنعىداي وفيس بولمەلەرى ءۇشىن دەۆەلوپەرلەرگە كەزەككە تۇرمايتىن بولدى. وفيس عيماراتتارىنىڭ سانى دا كۇرت ءوستى.
بۇكىلالەمدىك بانك قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى ءوسىم دەڭگەيىن 8-8,5 پايىز بولادى دەگەن بولجام ايتادى. بىرقاتار ساراپشىلار بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ بۇل بولجامىنىڭ ءبىرشاما جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ءتىپتى, بۇل ماسەلە بويىنشا بانك ماماندارىنىڭ وزدەرىندە دە ءبىراۋىزدى پىكىر جوق. ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ازيا قۇرلىعى بويىنشا باس ەكونوميسى بەرت حوۆمان وتكەن دۇيسەنبىدە وسى ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا تامان قحر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 6-7 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, نەسيە كوبىگىنىڭ قاۋىپتى شەگى قالىپتاسادى دەگەن ەسكەرتۋىن العا تارتتى.
بيىلعى جىلدىڭ I توقسانىندا قىتايدىڭ قارجى كومپانيالارى رەكوردتىق كولەمدەگى – 6,1 تريلليون يۋان (شامامەن 1 تريلليون دوللار) نەسيە بەرگەن. الايدا, وسىنداي رەكوردتىق نەسيەلەردىڭ ءوزى ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتە المادى. سوڭعى ۋاقىتتا جىلجىمايتىن م ۇلىككە, ينفراقۇرىلىمعا جانە وندىرىسكە سالىنعان كاپيتالدىڭ تابىسى ءبىرشاما تومەندەپ كەتكەن. ماسەلەن, 2001 جىلدان 2012 جىل ارالىعىندا چانچجوۋ وكرۋگىنە قۇيىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 5 ەسە ءوسىپ, 3,36 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. مۇندا Covington, Ashland, Novelis, جانە Akzo Nobel سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى ورنالاسقان. وسى ايماقتىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى مامانى توماس چجاننىڭ ايتۋىنشا, بيىل ينۆەستيتسيا ءوسىمىن تىم بولماعاندا 5 پايىزعا جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعاتىن كورىنەدى.
كومپانيالار بۇرىنعىداي قىتايدا وتە ارزان جۇمىس كۇشىن تابۋ ماسەلەسىنەن دە قيىندىق كورۋدە. ويتكەنى, قالالارداعى زاۋىت-فابريكالاردان ماردىمسىز اقشا الىپ جۇمىس ىستەيتىن سەلو تۇرعىندارىنىڭ قاتارى دا جىلدان جىلعا ازايىپ كەلەدى. بۇگىندە ءوندىرىس ورىندارىنا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن قىتايلىقتار جوعارى جالاقى تالاپ ەتىپ, وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا بەيىمدەلگەن. بيىلعى جىلدىڭ I توقسانىندا جۇمىسشى-ميگرانتتاردىڭ جالاقىسىنىڭ ءوسىمى ءىجو-ءنىڭ وسىمىنەن اسىپ ءتۇسىپ, 12,1 پايىزدى قۇرادى. «30 جىل بويى تۇراقتى تۇردە جوعارى ءوسىم كورسەتىپ كەلە جاتقان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ وندىرىستىك الەۋەتى ءبىرشاما تومەندەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 7,5 پايىز بولۋعا ءتيىس. بۇل 1990-جىلداردان بەرگى ءوسىمنىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشى بولماق», دەيدى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ وكىلى شەن لاي-يۋن.
دەگەنمەن, پەكين بيىلعى جىلدىڭ I توقسانىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋىنە سونشالىقتى الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان جوق. ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بارعان سايىن قىسقارىپ كەلەدى. ۇكىمەتتىڭ مالىمدەۋى بويىنشا, I توقساندا قالالاردا 3 ميلليوننان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. ينفلياتسيا دەڭگەيى دە بەلگىلەنگەن مەجەدەن اۋىتقىماي كەلەدى. قحر-دىڭ جاڭا باسشىلىعى پارتيالىق شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىنداعى جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى كۇرەس باعدارلاماسىن باستادى. شەنەۋنىكتەردى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىن, ولاردىڭ ىسساپارلارعا شىققاندا جۇمسايتىن شىعىندارىنىڭ كولەمى شەكتەلگەن. مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ شىعىندارىن شەكتەۋ الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك سالاعا بەرىلەتىن بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىردىڭ وزىندە ۇكىمەت دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ارتتىرۋدا. قازىر قىتايدا تەك اسا قىمبات تاۋارلارعا دەگەن تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس مولشەرى عانا تومەندەپ كەلەدى. قاي كەزەڭدە دە «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەتىن» قىتايلىق مەنتاليتەت الەم ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەگەن داعدارىس جاعدايىندا دا ءوز ەسەپتەرىنەن جاڭىلماي, بايسالدىلىقپەن ەل يگىلىگىن ەسەلەۋدە.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
