دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 19 ءساۋىر 2013 0:15
بۇل سايلاۋدىڭ يران ءۇشىن ءمانى زور
يراندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ 14 ماۋسىمدا وتپەك. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وعان قازىرگى پرەزيدەنت ماحمۇد احمادينەجاد قاتىسپايدى, ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلانۋعا قۇقى جوق. كۇرەس جاڭا ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا وتەدى.
بۇل سايلاۋدىڭ يران ءۇشىن ءمانى زور
يراندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ 14 ماۋسىمدا وتپەك. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وعان قازىرگى پرەزيدەنت ماحمۇد احمادينەجاد قاتىسپايدى, ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلانۋعا قۇقى جوق. كۇرەس جاڭا ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا وتەدى.
سولاي بولسا دا, بۇل سايلاۋعا احمادينەجادتىڭ رۋحى قاتىساتىنداي. ءوز داۋىرىندە ول يرانداي ءداستۇرلى ەلدى باسقالاردان, ەڭ الدىمەن اقش باستاعان باتىس ەلدەرىنەن ايتارلىقتاي وقشاۋلادى. قازىرگى يران قاۋىمىندا سول وقشاۋلانۋ ساياساتىنىڭ تابى بار. ونىڭ سايلاۋعا دا ايتارلىقتاي اسەرى بولاتىنى بەلگىلى. بىراق سول ساياساتتىڭ نەگىزگى اۆتورى احمادينەجادتىڭ سايلاۋعا تىكەلەي ءوزى قاتىسپاعاندىقتان, وعان سىن ايتۋشىلاردىڭ داۋىسى كۇشتىرەك ەستىلەتىنى دە زاڭدى. ءتىپتى بەلدى ۇمىتكەرلەر ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزگەن وقشاۋلانۋ ساياساتىن سىناۋ ارقىلى دا ءبىراز بەدەل جيناۋى ابدەن مۇمكىن. نەگىزسىزدەۋ سىرتقى قاتقىل ساياساتقا, ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ كۇشەيگەنىنە (70 پايىزداي) حالىقتىڭ نارازىلىعى دا ايتارلىقتاي.
وسىنداي جاعدايدا پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەر ەڭ الدىمەن ەلگە قيىندىقتار تۋدىرىپ وتىرعان ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى توقتاتۋ, ەتەك العان جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋ جونىندە ءسوز قوزعايدى. بۇل سوعان دۋشار ەتكەن قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىن سىناۋعا بارىپ تىرەلەدى.
قازىردىڭ وزىندە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار تىزىمىنە 17 ادام تىركەلىپ وتىر. الدا بۇل ءتىزىمنىڭ تولىعارى انىق. بىراق مامىر ايىنىڭ باسىندا باستالاتىن اقتىق كۇرەسكە ولاردىڭ ءبارى قوسىلا المايدى. ولار ۇلكەن تەكسەرىستەن, ىرىكتەۋدەن وتەدى. الدىمەن ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ولاردىڭ سەنىمگە لايىق-لايىق ەمەستىگىن ايقىندايدى. بۇدان ءبىراز ادام وتە المايدى. سونان سوڭ 25 ساراپشى ولاردىڭ يسلام رەۆوليۋتسياسىنا ادالدىعىن, مۇسىلمان-شيت ەكەندىگىن, اياتوللانىڭ بەدەلىن سىيلايتىنىن انىقتايدى. وسى جەردە دە ءبىراز ادامعا توسقاۋىل قويىلادى. سونان سوڭ پارلامەنتتىڭ 100 دەپۋتاتى ۇمىتكەردىڭ كۇرەسكە تۇسۋگە لايىقتىلىعىنا سەنىم ءبىلدىرۋى كەرەك. سونداي سەنىمگە جەتۋ دە وڭاي ەمەس. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, سوڭعى كۇرەسكە 7-8 ادام عانا قالسا كەرەك.
ەندى سولاردىڭ ىشىندە ۇلكەن كۇرەسكە قوسىلاتىندار كىمدەر دەگەندە, اقپارات قۇرالدارى ءتورت ۇمىتكەردىڭ اتىن بولە اتايدى. ولار: پارلامەنت توراعاسى ءالي لاريدجاني, اياتوللانىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كەڭەسشىسى ءالي اكپار ۆەلاياتي, ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى حاسان روحاني جانە قازىرگى پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ەسپانديار ماشاي. سوڭعىسىن پرەزيدەنت احمادينەجادتىڭ ءوزى قولداعانمەن, ونىڭ مۇمكىندىگى بارىنشا شەكتەۋلى. ويتكەنى, قازىرگى پرەزيدەنتكە ايتىلاتىن سىن ماشايعا بارىپ تيەدى. ال العاشقى ۇشەۋىنىڭ مۇمكىندىگى تەڭ كورىنەدى.
روحانيعا جۇرتتىڭ كوبىرەك نازار اۋداراتىنى – ول بارىنشا پاراساتتى, باسقالارمەن, ارينە, الدىمەن باتىسپەن ءتىل تابىسۋدى ويلايتىن قايراتكەر. ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارىپ, 2003-2005 جىلداردا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن دا توقتاتقان. بيلىككە كەلسە, پاراساتتىققا جۇگىنىپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرەتىنىن, سىرتقى الەممەن بايلانىستى كۇشەيتەتىنىن ءمالىمدەدى. ءبىراز جۇرت ءالي اكپار ۆەلاياتيدىڭ مۇمكىندىگىن جوعارى باعالايدى. اڭگىمە مىنادا, اياتوللا حامانەي قولداعان ۇمىتكەردىڭ جولى اشىلادى. ال اياتوللانىڭ ءوز كەڭەسشىسىن قولداۋى ابدەن مۇمكىن. ال ءالي ءلاريدجانيدىڭ ورنى بولەك. پارلامەنت سپيكەرىنىڭ پرەزيدەنت احمادينەجادپەن اشىق كۇرەسى جۇرتقا بەلگىلى. ول بەس اعايىندى, ءبارى دە بۇل ەلدە بەدەلدى ادامدار. لاريدجاني كەزىندە يسلام رەۆوليۋتسياسىن قورعاۋ كورپۋسىن باسقارىپ تا كوزگە تۇسكەن.
جۇرت بۇل سايلاۋدان كوپ نارسە كۇتەدى. قازىر الەمدەگى ۇلكەن شيەلەنىستىڭ ءبىر ۇشى وسى ەلگە كەلىپ تىرەلەدى. سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن قايراتكەر پاراساتتى ساياسات ۇستانىپ, يراندى سىرتقى الەممەن كەلىسىم جولىنا باستار بولسا, بۇل, ەڭ الدىمەن, يراندىقتاردىڭ يگىلىگى.
ۇرلىقتى جاسىراتىن جەر بولماسا…
فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندتىڭ بارلىق جەردە دە وففشورلاردى جويۋ, وعان ءار ەلدىڭ ۇكىمەتى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋ قاجەتتىگى جونىندەگى مالىمدەمەسى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋداردى.
مۇنداي پىكىردى اركىم-اق ايتار, اڭگىمە ونىڭ فرانتسياداي ۇلكەن ەل باسشىسىنىڭ اۋزىنان شىعىپ وتىرعانىندا عوي. «حاننىڭ ايتار ءسوزىن قارا دا ايتادى, حاننىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز دۋالى» دەمەكشى, الەمدىك ەكونوميكادا ورنى بار ەلدىڭ باسشىسى ايتىپ وتىرعان سوڭ, وعان قۇلاق اساتىندار دا تابىلادى. وللاند ءوز مالىمدەمەسىن ەلدىڭ مورالدىق قالىپتاردى نىعايتۋ تۋرالى ۇكىمەتتىك زاڭ جوباسىن ۇلتتىق جينالىسقا ۇسىنار ساتتە جاسادى. ول بىلاي دەدى: «مەن فرانتسۋزداردىڭ شەتەلدەگى تابىستارى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى نەمەسە شەتەلدىكتەردىڭ فرانتسياداعى يەلىكتەرى تۋرالى اقپاراتتاردىڭ بىردەن بەلگىلى بولعانىن قالايمىن. بۇل ەۋروپالىق تارتىپكە اينالسا, بانكتەردەگى قۇپيالار اشىلىپ, اكتيۆتەردى جاسىرۋعا جول بەرىلمەس ەدى».
پىكىر بار, ونىڭ جۇزەگە اسۋى بار, ءسىرا, فرانتسۋزدار قارجى ماسەلەسىندەگى جەمقورلىققا, وعان قاتىستى ماسەلەنىڭ بارلىعىنا قاتتى ءمان بەرىپ وتىرعان سىڭايلى. پرەزيدەنت ارالاسقان سوڭ ونىڭ ناتيجەلى بولاتىنى دا بەلگىلى. وسى قارساڭدا ەلدىڭ بيۋدجەت ماسەلەسى جونىندەگى ءمينيسترى جەروم كايۋزاكتىڭ شۆەيتساريا بانكىندە جاسىرىن قارجىسى بارى انىقتالعان سوڭ, قىزمەتىنەن قۋىلدى. كايۋزاكتىڭ ءوزى دە سول بانكتە 600 مىڭ ەۋرو قارجىسى بولعانىن مويىندادى. قىزمەتى ءوز الدىنا, ول سوتسياليستىك پارتيا قاتارىنان دا شىعارىلدى, ەندى ونىڭ ساياسي لاۋازىمىنا ەسىك جابىلعانى دا انىق.
باسقالارعا ءسوزىڭ ءوتۋ ءۇشىن ءوزىڭنەن باستا دەگەن قاعيدانى ۇستانعان پرەزيدەنت وللاند جازالاۋدى ءوز پارتيالاستارىنان باستادى. كايمان ارالدارىنداعى وففشورلىق ەكى كومپانياعا ينۆەستيتسيا سالعانى ءۇشىن سوتسياليستىك پارتيانىڭ قازىناشىسى جان-جاك وجە دە قىزمەتىنەن قۋىلدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەلدە جەمقورلىقپەن جانە قارجىلىق ايلا-شارعىمەن كۇرەسەتىن ورتالىق اگەنتتىك قۇرىلماق. ارناۋلى پروكۋراتۋرا وسى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن كورىنەدى. وسى ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن بارلىق مينيسترلەر ءوز قارجىلارى جونىندە اقپاراتتار بەرۋگە مىندەتتەلسە, ونى دا جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەردى.
پرەزيدەنت وللاند ءوز ەلىمەن شەكتەلمەي, قارجىلىق جەمقورلىقپەن كۇرەستى الەمدىك اۋقىمدا جۇرگىزۋگە بەلسەندى قاتىساتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, وففشورلىق ايماقتار ەۋروپادا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە جويىلۋعا ءتيىس. الداعى ۋاقىتتا فرانتسيا بانكتەرى ءوزىنىڭ باسقا جەرلەردەگى فيليالدارىنىڭ ءتىزىمىن جاريالاپ وتىراتىن بولادى, وپەراتسيالارىن اشىق جۇرگىزەدى.
وففشورلاردى جويۋ بارلىق ەلگە قاتىستى. ونىڭ زاردابى كوپ ەلگە ءتيىپ جاتىر. وعان كۇنى كەشەگى كيپر مىسالى دالەل. وندا تالاي ەلدەن ۇرلىق قارجى جاتقانى انىقتالدى. وعان جەكە ەلدەر, اسىرەسە, قۋاتى السىزدەۋ ەلدەر قارسى بولعانىمەن, ونى جويۋعا ولاردىڭ الەۋەتى جەتپەيدى. ال فرانتسياداي ۇلكەن ەل بۇل كۇرەسكە باس بولسا, ونى باسقانىڭ بەلسەندى قولداۋى قاجەت-اق دەيسىڭ. ءسىرا, سولاي دا بولار.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
