دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:43
وداقتاسۋدان ەشكىم دە ۇتىلمايدى
وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ دۋربان قالاسىندا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ەكى كۇنگە سوزىلعان كەزەكتى بەسىنشى باسقوسۋى ءوتتى. قۇرىلعانىنا ءالى ءتورت جىل دا تولماعان بۇل حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋداردى.
جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:43
وداقتاسۋدان ەشكىم دە ۇتىلمايدى
وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ دۋربان قالاسىندا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ەكى كۇنگە سوزىلعان كەزەكتى بەسىنشى باسقوسۋى ءوتتى. قۇرىلعانىنا ءالى ءتورت جىل دا تولماعان بۇل حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋداردى.
بۇل ۇيىمعا الەمنىڭ بەس الپاۋىت ەلى كىرەدى: برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى. بۇرىن, العاش قۇرىلعان كەزدە ورىسشا بريك دەپ تە اتالاتىن. وندا ولاردىڭ قاتارىندا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى جوق ەدى. ەندى اتاۋى لاتىنشا: BRICS (Brazil, Russia, India, China, South Africa). وسىلاي اتاۋ قالىپتاسقان. 2009 جىلى قۇرىلعاندا, ونىڭ نەگىزگى باستاماشىسى رەسەي بولىپ, بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتى اقش پەن ەۋرووداققا بالامالىقتى كوزدەدى دەگەننىڭ دە جانى بار سوزدەي ەدى. ءبىرەۋ ونى قۇپ كوردى, بىرەۋ ساياسي ويىنداي كوردى. ۋاقىت بۇل ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا ايتارلىقتاي سالماعى بارلىعىن دالەلدەدى.
سىرتتاي قاراعاندا, الەمنىڭ ءتورت قۇرلىعىندا ورنالاسقان بۇل ەلدەردىڭ ءوزارا بايلانىسى قيىن, ونىڭ تيىمدىلىگى شەكتەۋلى بولار دەپ بولجام ايتقاندار كوپ ەدى. ۋاقىت ونى جاڭساققا شىعاردى. بۇل ۇيىم اسا اۋقىمدى كەڭىستىكتە دە ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بۇعان دەيىن دە بۇل ەلدەر سوڭعى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جەتەكشىلەرى بولسا, ۇيىمعا بىرىككەلى بەرى سول ءوسىم جۇيەلى سيپات الدى. ءتىپتى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قيىندىقتارىن ولار باسقالارعا قاراعاندا الدەقايدا جەڭىل ءوتىپ كەلەدى. بۇل الەمدىك ەكونوميكاعا وڭ ەتىپ وتىر.
مىنا كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارايىقشى. BRICS ەلدەرى بۇكىل جەر شارىنىڭ 30 پايىزىن, قۇرعاق جەردىڭ شيرەك بولىگىن الىپ جاتىر. بۇل ەلدەردە الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى تۇرادى. ەكونوميكالىق ءوسىم باسقالاردان كوش جوعارى. ايتالىق, ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى بىلتىر بۇل ەلدەردە 4 پايىز بولىپتى. بۇل كوپ جايدى اڭعارتادى.
بۇل ەلدەردىڭ بەدەلى كۇرت ارتىپ وتىر. ادەتتە جۇرت ءوز ينۆەستيتسياسىن سەنىمدى ەلدەرگە سالادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن BRICS ەلدەرىنە شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كەلۋى الەمدىك كورسەتكىشتىڭ 6-اق پايىزى ەكەن, بىلتىر 20 پايىزعا ءوسىپ, 263 ميلليارد دوللارعا جەتىپتى. ال بۇل ەلدەردىڭ باسقا ەلدەرگە ينۆەستيتسيا سالۋى 2000 جىلى 7 ميلليارد دوللاردان 2012 جىلى 126 ميللياردقا وسكەن. بۇل دەگەنىڭ الەمدىك شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىمىنىڭ 9 پايىزىن قۇرايدى.
مۇنداي ەكونوميكالىق قۇرىلىممەن ەشكىم ساناسپاي تۇرا المايدى. قازىر بۇل ەلدەردىڭ دامىعان 20 ەل توبىنداعى ءسوزى دە ءوتىمدى. ادەتتە ولار ءوز پىكىرلەرىن الدىن الا ويلاستىرىپ بارىپ بىلدىرەدى. باسقالار وعان قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر.
كەزەكتى باسقوسۋىندا ولار ءبىراز ماسەلە شەشتى. ەڭ الدىمەن, BRICS بەيرەسمي ۇيىمنان رەسمي ۇيىم مارتەبەسىنە كوشتى, رەسمي حالىقارالىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمعا اينالدى. ەندى ونىڭ بەدەلى دە ارتادى, ءسوزى دە ءوتىمدى بولادى.
بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەتە تۇسۋگە وسى جولعى باسقوسۋدا قۇرىلعان ىسكەرلىك كەڭەس جاڭا ارنا اشادى. وسى جولى-اق باسشىلارمەن ەرە كەلگەن ىسكەرلىك قاۋىمنىڭ 900-دەي وكىلى قارىم-قاتىناستىق ءبىراز ماسەلەنى تالقىلاپ تا تاستادى. ال BRICS ەلدەرىنىڭ دامۋ بانكىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمى حالىقارالىق قارجى قۇرىلىمىنداعى ۇلكەن جاڭالىق جانە اسا ماڭىزدى قادام رەتىندە قابىلداندى. وڭكەي الىپتاردىڭ قارجىسىنا نەگىزدەلگەن مەكەمەنىڭ زور بولاتىنىنا كۇمان جوق.
وداقتاسۋ, ءتىل تابىسۋ قاشاندا يگىلىككە جول اشادى. اسىرەسە, الىپ ەلدەر كۇش بىرىكتىرىپ جاتسا, ونىڭ جەمىسى دە ۇلكەن.
مەملەكەتتىك توڭكەرىسكە ۇيرەنىپ العان ەل
ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسىندا جەكسەنبى كۇنى مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ, كوتەرىلىسشىلەر بيلىككە جەتكەنى تۋرالى حابار گازەتىمىزدە جاريالانعان.
ەندى وسى وقيعانىڭ ساياسي سيپاتىنا نازار اۋدارعىمىز كەلىپ وتىر.
ءسىرا, مۇنى بۇل ەلدەگى بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە قابىلداعان ءجون شىعار. بۇل ەل جونىندەگى ساراپشىلاردىڭ توپشىلاۋىنشا, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ازىرگە قولى جەتكەن بيلىكتى ۇستاپ تۇرۋعا شاماسى جەتە قويمايتىنداي. ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ىشىندە بىرلىك جوق. ارادا ءبىر كۇن وتكەندە, سول كوتەرىلىسشىلەردىڭ «سەلەكا» توبىنىڭ باسشىلارى ءبىر-ءبىرىن ايىپتاعان مالىمدەمەلەر دە جاساپ ۇلگەردى.
كوتەرىلىسشىلەردىڭ اسكەري توبىن باسقاراتىن ميشەل دجوتوديا, باسقالارمەن تولىق كەلىسپەي, ءوزىن ەلدىڭ پرەزيدەنتى دەپ جاريالاپ, كونستيتۋتسياسىنىڭ كۇشىن جويىپ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتى تاراتۋ جونىندە جارلىق شىعاردى. ال سول «سەلەكا» توبىنىڭ تاعى ءبىر جەتەكشىسى نەلسون ن’دجاددەر ونىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەيتىنىن ءمالىمدەۋمەن قاتار, «جاڭا پرەزيدەنت» سولداتتارىنىڭ توناۋشىلىقپەن اينالىسىپ جاتقانىن ايىپتادى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كوتەرىلىسشىلەردىڭ بۇل جەڭىسى استە دە ولاردىڭ كۇشتىلىگىن اڭعارتپايدى, كەرىسىنشە, توڭكەرىس بيلىكتىڭ السىزدىگى سالدارىنان جۇزەگە اسقان. پرەزيدەنت فرانسۋا بوزيزە, ءوز ەلىندە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, گابون, كامەرۋن, كونگو رەسپۋبليكاسى جانە چاد ەلدەرىنىڭ اسكەري كونتينگەنتىنىڭ بولعانىنا قاراماي, بيلىگىن ۇستاپ تۇرا الماعان. بۇل ونىڭ حالىق ىشىندە بەدەلى جوقتىعى ءوز الدىنا, قايراتكەرلىك قابىلەتىنىڭ شەكتەۋلىلىگىن دە اڭعارتادى.
وسى جەردە از-كەم وار-دىڭ وزىنە توقتالا كەتكەن دە ءجون. اتى ايتىپ تۇرعانداي, افريكانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ەل قۇرلىقتاعى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى سانالعانىمەن, ونىڭ جەرى بايلىققا كەندە ەمەس: الماس, التىن, ۋران بار, كۇن ىستىق بولعانمەن, جەتكىلىكتى سۋى بولعان سوڭ, ەگىنشىلىككە دە, مال وسىرۋگە دە قولايلى. قالىڭ ورمان دا, كوگوراي شالعىن دا وسىندا. اڭ دەگەنىڭىز جىرتىلىپ-ايرىلادى. حالقى شاعىن, بار-جوعى ءتورت ميلليون توڭىرەگىندە. وسى حالىققا جوعارىدا اتالعان بايلىق جەتىپ-ارتىلار ەدى, بىراق ول يگىلىككە جاراتىلماي, ءراسۋا بولىپ جاتادى. ەل حالقى ءبىر-بىرىمەن سوعىسىپ, كۇشتىسى السىزىنە الىمجەتتىك جاساپ, قىرقىسادى. كوزى اشىق دەگەندەرى پارتيالارعا بىرىگىپ, بيلىك ءۇشىن كۇرەسەدى. توڭكەرىس جاساپ, بىرىنەن-ءبىرى بيلىكتى تارتىپ الادى.
بۇل ەل تاۋەلسىزدىككە 1960 جىلى جەتتى. فرانتسيادان بوسادى. 1966 جىلى اسكەري توڭكەرىس جاساپ, ايتۋلى گەنەرال بوكاسسا بيلىككە كەلدى. كەيىن ەلىن يمپەريا, ءوزىن يمپەراتور دەپ جاريالاپ, ويىنا كەلگەندى ىستەدى. ءتىپتى ونى ادام جەدى دەپ, ءىسى حالىقارالىق سوتتا قارالعانى دا بەلگىلى. 1979 جىلى جاڭا توڭكەرىستەن كەيىن ەل قايتادان رەسپۋبليكاعا اينالدى. ەكى جىل وتكەن سوڭ كەزەكتى توڭكەرىستەن كەيىن ساياسي جانە قوعامدىق ۇيىمدارعا تىيىم سالىندى. 1986 جىلى جەكە پارتيالىق جۇيە ورنادى, 1991 جىلى كوپ پارتيالى ەل بولدى. بيلىككە توڭكەرىس جاساپ كەلگەن سوڭعى پرەزيدەنت بوزيزە كەزىندە دە تالاي قاقتىعىس ورىن الىپ, ول قارسىلاستارىن ۋادەمەن تويدىردى. ەندى سول ۋادەنى ورىندامادىڭ دەپ القىمنان العاندا, ول كورشى كامەرۋنعا, ەندى بىرەۋلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, كونگوعا باس ساۋعالاپ قاشتى.
كوتەرىلىسشىلەر بيلىكتى ۇستاپ تۇرا الماس دەگەندە, ولاردىڭ ءوزارا اۋىزبىرلىگى جوقتىعى ءوز الدىنا, وار-عا كورشى ەلدەر پرەزيدەنت بوزيزەنى قولداپ, وعان قارۋلى كومەك كورسەتىپ, «سەلەكا» توبىن ايىپتاعان. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە ولاردى ايىپتاپ وتىر. بۇگىنگىدەي قانقۇيلى وقيعا كەزىندە فرانتسيا دا مۇندا 160 ادامدىق اسكەرىن ءتۇسىرىپ, ەلدىڭ اۋەجايىن باقىلاۋعا الدى. ولاردىڭ كوتەرىلىسشىلەردى قولداۋ ءۇشىن كەلمەگەنى انىق.
بۇل ەلدەگى جاعداي كۇردەلى. كوتەرىلىسشىلەر وزبىرلىعىنان حالىق كورشى ەلدەرگە قاشىپ جاتقان كورىنەدى. جاعداي ءاپ-ساتتە وزگەرۋى مۇمكىن.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
