– ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا زور كوڭىل بولىنەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى ەت باعىتى بويىنشا ءىرى قارا سانى جونىنەن قازاقستاندا ەكىنشى ورىن الادى. ەلىمىزدەگى ەت باعىتىنداعى سيىردىڭ 20 پايىزى ءبىزدىڭ وبلىستا. بۇل ۇلكەن كولەم. بىراق مۇنىمەن توقتاماي, 2027 جىلعا قاراي مال باسىن ەكى ەسەگە وسىرۋگە شەشىم قابىلدادىق. مىسالى, قازىر 500 مىڭداي ەتتى سيىر بولسا, سەگىز جىل ىشىندە 1 ملن باسقا دەيىن كوبەيتۋدى ۇكىمەت ماقسات قويىپ وتىر. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. قازىر الەمدە سيىر ەتىنە سۇرانىس جوعارى. كورشىلەرىمىز رەسەي مەن قىتاي جىل سايىن 1,7 ملن توننا سيىر ەتىن تۇتىنادى. اراب ەلدەرى, يران, يزرايل دا ايىنا كەمىندە 100 توننا قوزى ەتىن تۇراقتى تاۋىپ بەرە الاتىن ءىرى دايىنداۋشىلاردى ىزدەيدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مۇنداي الەۋەتى بار. بىراق بۇعان جوسپارلى, جۇيەلى, تىڭعىلىقتى دايىندىق كەرەك, – دەيدى عالي ناجىمەدەن ۇلى.
ورالدىق ەت – برەند
– باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىندا ەركىن جايىلعان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتى بۇگىندە شىنىمەن دە ءبىراز جەردە برەندكە اينالعان. مالدى ءوزىمىزدە سەمىرتىپ سويىپ, تىكەلەي نارىققا شىعارۋ ءۇشىن قانداي شارالار جاسالىپ جاتىر؟
– وڭىردە قازىر 12 شاعىن مال بورداقىلاۋ كەشەنى بار. بۇگىندە تاعى 3 بورداقىلاۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ول جەردە جالپى سانى 30 مىڭداي ءىرى قارا بولادى. ونىڭ ەڭ ۇلكەنى – قازتالوۆ اۋدانى تالدىاپان اۋىلىنداعى 20 مىڭ باس مالعا ارنالعان كەشەن. ودان بولەك تەرەكتى مەن تاسقالا اۋدانىندا دا وسىنداي كەشەن سالىنادى. ينۆەستورلاردى وسى كاسىپكە قىزىقتىرىپ, تارتىپ جاتىرمىز. ويتكەنى جەرگىلىكتى ەتتى ءىرى قارا تۇقىمى – قازاقتىڭ اق باس سيىرى بار, ساپاسى وتە جوعارى, سۇرانىسقا يە. ساپالىق قاسيەتتەرى جاعىنان گەرەفوردتان كەم ەمەس, ءارى ءبىزدىڭ تابيعات جاعدايىنا بەيىمدەلگەن.
– وبلىستىڭ نەگىزگى سۋ ارتەرياسى – جايىق وزەنى بولعانىمەن, مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۋ كوزدەرىنەن تاپشىلىق كورىپ وتىرعان اۋىلدار بار. بۇل ماسەلە قالاي شەشىلەدى؟
– 20 جىل بۇرىن وڭىردە 220 مىڭ گەكتارداي كولتابان القاپ بولعان ەكەن. قازىر سونىڭ 80 مىڭ گەكتارداي عانا بولىگى قالعان. ءبىزدىڭ مىندەت – الداعى ءۇش جىل ىشىندە 200 مىڭ گەكتارعا دەيىن كولتاباندى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ. بۇعان تولىق جاعداي بار. ماسەلەن, مامىر ايىندا عانا وبلىس بيۋدجەتى ەسەبىنەن قازتالوۆ اۋدانىندا 11 شاقىرىمدىق سۋ ارناسى جوندەلىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. سول-اق ەكەن, «مياسنايا يندۋستريا» جشس مال ازىعى ءۇشىن قاجەتتى كولتاباندى قالپىنا كەلتىردى. قازىر بۇرىنعى ەسكى سۋ ارنالارىن قالپىنا كەلتىرىپ, مال جايىلىمدارىنا سۋ جەتكىزۋ بويىنشا 17 جوبانى قاراپ جاتىرمىز. مىسالى, ازناباي-تايپاق سۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرسەك, 300 مىڭ گەكتار جايىلىم جەردى سۋمەن قامتىر ەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە جايىقتىڭ سول جاعالاۋىنداعى جالپاق دالانى مالعا تولتىرادى.
ينۆەستور يگىلىك اكەلەدى
ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ينۆەستورعا دەگەن يگى كوزقاراسى ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى احۋالىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. وتكەن جىلى ءوڭىردىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا قوسىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 453 ملرد تەڭگەگە جەتتى.
– ينۆەستور ءوز بيزنەسى ءۇشىن ىڭعايلى جەر ىزدەيدى. مىنە, وسى جەردە وبلىس ەلدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– ورال قالاسىنىڭ اينالاسىنان 1000 شاقىرىم راديۋس ايماقتا 20 ملن-عا جۋىق ادام تۇرادى. ءىرى مۇناي-گاز كاسىپورىندارى, اگروونەركاسىپ كەشەندەرى شوعىرلانعان, اۆتو جانە تەمىر جول دالىزدەرى دامىعان ءوڭىر. ودان بولەك, وبلىستىڭ ءوز گازى بار, ەلەكتر قۋاتىنان دا وزگەگە تاۋەلسىز. تاعى ءبىر فاكتور – وڭىردە اۋەلدەن وڭدەۋشى كاسىپورىندار جاقسى قالىپتاسقان, باتىسقازاقستاندىق تەحنيكالىق مامان كادرلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى دە جوعارى.
شىنىندا دا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ – قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق باعىت. جىل سوڭىنا دەيىن گەواقپاراتتىق پورتال اشامىز. بۇل پورتالدان ىقتيمال ينۆەستور وزىنە كەرەكتى اقپاراتتى – سۋ, بوس جەر تەلىمى, شيكىزات, ينفراقۇرىلىم تۋرالى مالىمەتتى كورە الادى. جەردىڭ ستاتۋسى, بوس بولسا, اۋكتسيونعا قاشان تۇسەتىنى, قانداي شارتتارى بار, ءبارى كورىنەدى. بۇل سپۋتنيكتىك مونيتورينگ ارقىلى جاسالادى. شەتەلدىك ينۆەستور قازاقستانعا كەلمەي تۇرىپ-اق ءبارىن ولشەپ-ءپىسىپ, اقپارات الا الادى. بۇل ءىرى بيزنەسكە ارنالعان قولداۋ.
سونداي-اق وسى پورتالدا ينۆەستورلار وبلىستىڭ بەسجىلدىق جوسپارىن كورە الادى. ياعني, قۇرىلىس نىساندارى, جول قاي جەردە سالىنادى, تاياۋداعى بەس جىلدا قايدا گاز تارتىلادى, سۋ قۇبىرى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, ت.ب. ينفراقۇرىلىمدار سالىنادى, وبلىستىڭ دامۋ باعىتى قالاي بولماق – ءبارى اشىق تۇرادى. ءتىپتى جەكە جوبالار, قاراشىعاناق جوبالارى, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بويىنشا جۇزەگە اساتىن قۇرىلىستار دا وسى پورتالدا تۇرادى. بۇل بيزنەسكە باعدار ءۇشىن كەرەك.
بۇدان بولەك, وبلىستاعى ءىرى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن «بيتريكس 24» بازاسىندا جاسالعان ارنايى باعدارلاما ارقىلى ونلاين-رەجىمدە باقىلاپ وتىرامىز. ارتىق جينالىس, تەلەفون قوڭىراۋىنسىز ءار قادامعا مونيتورينگ جاسالادى. جوبا بارلىق دەڭگەيدە ءوز ۋاقىتىمەن ءجۇرۋى كەرەك. ەگەر جوبانىڭ ءبىر كەزەڭىندە ىركىلىس بولسا, ينۆەستورعا دەر كەزىندە قولداۋ كورسەتە الماساق, جالپى جوبادا, اقىرعى ناتيجەدە كىدىرىس بولادى. ءارى يميدجگە دە نۇقسان كەلەدى. سوندىقتان ينۆەستيتسيالىق رەيتينگكە وتە مۇقيات بولۋ قاجەت.
جاڭا تەحنولوگيا –
جاقسى كومەكشى
– وبلىس مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اشىق كورسەتۋدەن ەلىمىزدە ەڭ الدىڭعى قاتاردا كەلەدى. مۇندا «اشىق اكىمدىك» شارالارى سوڭعى ەكى جىلدان بەرى جۇيەلى وتەدى. ال ءوندىرىس سالاسىنا تسيفرلى تەحنولوگيا, اشىقتىق پرينتسيپتەرى قالاي ەنۋدە؟
– دۇرىس بايقاعانسىز, وڭىردە جاڭا تەحنولوگيا جاپپاي قولدانىسقا ەنىپ كەلەدى. «Smart uralsk» ءموبيلدى قوسىمشاسىنىڭ 33 پاراعى بار, جاقىندا قولدانۋشىنىڭ سايلاۋ ۋچاسكەسىن كورسەتەتىن قىزمەت قوسىلدى. ال «iKomek 109» تۇرعىنداردىڭ سان ءتۇرلى ماسەلەلەرىن قابىلداپ, جەدەل كومەك ۇيىمداستىراتىن ورتالىق. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرلەرىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ دە الدىڭعى قاتاردا. ماسەلەن, www.zem.kz سايتىندا جەر تەلىمدەرى ونلاين ساتىلىپ جاتىر. ياعني ورال قالاسىنداعى بوس جەر تەلىمدەرى سايتتا جاريالانىپ, اۋكتسيون ارقىلى كاسىپكەرلەرگە ساتىلادى. اداممەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جوق. سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى ازايعان.
جاڭا تەحنولوگيا اۋىل شارۋاشىلىعىنا بۇگىندە دەندەپ ەنىپ جاتىر. مىسالى 12 مىڭ گەكتار ەگىس القابى بار «تۇلپار» كومپانياسىندا نەبارى 32 ادام قىزمەت ەتەدى. ءونىمدى وڭدەۋ ماسەلەسى, تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقاشان ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ءبىز كاسىپكەرلەردى ۇنەمى جاڭاشا جۇمىس تاسىلىنە كوشۋگە ۇندەيمىز. ءورىستەگى مالىن قولىنداعى سمارتفون ارقىلى باعىپ وتىرعان قوجالىقتار بار. ولارعا باقتاشى, سۋ تارتاتىن جۇمىسشى, ت.ب. كەرەك ەمەس, ويتكەنى سۋ, جەل, كۇن قۋاتى ارقىلى كوپ شارۋاسىن ءبىتىرىپ وتىر.
تەحنولوگيا دەمەكشى, وڭىردە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ەتتىڭ «شەجىرەسى» – بلوكچەين شىنجىرىن جاساۋ ءىسى دە قولعا الىنباق. ياعني باتىسقازاقستاندىق ەتتى ساتىپ العان تۇتىنۋشى مالدىڭ قايدا تۋىپ-ءوسىپ, قاي جەردە جايىلعانىن, قانداي ۆەتەرينارلىق شارالار جاسالعانىن, قالاي سويىلىپ, قاپتالعانىن كورە الادى.
باتىس قاقپانىڭ
باعى اشىلسا
– مامىر ايىندا جۇمىس ساپارىمەن ورال قالاسىندا بولعان مەملەكەت باسشىسى وڭىردە يندۋستريالدى ايماق جاساقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرما قالاي ورىندالىپ جاتىر؟
– بۇگىندە جوبانىڭ جوبالاۋ قۇجاتتارى دايىن. يندۋستريالدى ايماق ءۇشىن تەرەكتى اۋدانى اقسۋات اۋىلى ماڭىنان 280 گەكتار جەر بولىنگەن. بۇل جەرگە بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدار تارتىلىپ, بىرنەشە بولىككە بولىنەدى. بيزنەس وكىلدەرىنە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن بۇل ايماقتا نەگىزىنەن وڭدەۋشى كاسىپورىندار بوي كوتەرەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوباعا كەلەر جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى سۇرايمىز. قوسىمشا ينۆەستورلار دا تارتىلادى. بۇدان بولەك تاسقالا مەن اقجايىق اۋدانىنان, ورال قالاسىنان كولەمى 3-5 گەكتارلىق شاعىن يندۋستريالدى ايماقتار سالۋ دا جوسپارلانىپ وتىر.
ءوز باسىم ءار جەردەگى شاعىن كاسىپورىندار ءۇشىن ينفراقۇرىلىم تارتىپ, كوپ قارجى شىعىنداعاننان گورى وسىنداي يندۋستريالدى ايماقتارعا كۇش سالعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. يندۋستريالدى ايماققا سالىنعان قارجىنىڭ قايتارىمى مول بولادى.
– باتىس قازاقستان دەگەندە ادەتتە «ەلىمىزدىڭ باتىس قاقپاسى» دەگەن تەڭەۋ ءجيى ايتىلادى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 وبلىسىمەن شەكتەسەتىن, ەۋروپاعا ەڭ جاقىن جاتقان قازاق جەرى بولعاندىقتان, ءوڭىردىڭ وزگە ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا, بۇل ارتىقشىلىعىن قالاي ءتيىمدى پايلانۋعا بولادى؟
– ماكرودەڭگەيدە قارار بولساق, وبلىس قىتاي/وڭتۇستىك-شىعىس ەلدەرى مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كولىك قاتىناسىندا ەرەكشە ورىن الا الادى. ونى تەك ساۋاتتى ءارى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. بىرنەشە جىل بۇرىن ساراتوۆ وبلىسى وزينكا اۋدانى مەن ءبىزدىڭ تاسقالا اۋدانى شەكاراسىندا «تاسقالا-وزينكي» اتتى ءىرى ترانسپورتتىق لوگيستيكالىق ورتالىق سالۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. مەنىڭ ويىمشا, وسى جوبا جۇزەگە اسسا, شىعىستاعى «قورعاس» ورتالىعى سەكىلدى ايماقتىق جۇك حابىنا اينالۋ مۇمكىندىگى بار. ويتكەنى كولىك كومپانيالارى ءۇشىن ەۋروپادان اكەلىنگەن جۇكتى بىزگە قالدىرىپ, وسى جەردەن قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ تاۋارلارىن الىپ كەتۋ ءتيىمدى بولار ەدى. ال «قورعاس» كەشەنىندە شىعىستىق كومپانيالار ەۋروپالىق جۇكتى الىپ كەتەتىن بولادى. سوندا «تاسقالا» مەن «قورعاس» ايماقتىق حابتارى اراسىندا قازاقستاندىق كولىك كومپانيالارىنا دا جۇمىس تابىلادى.
مىنە, كەلەشەكتە وسىنداي لوگيستيكالىق جۇيە جۇزەگە اسسا, ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىگى اجەپتاۋىر ارتادى. بۇل وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا زور اسەر ەتەدى.
– كولىك تاسقىنى كوبەيۋى وڭىرگە نە بەرەدى؟
– سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى جولدار جاپپاي جوندەلىپ جاتىر. ءۇش جىل ىشىندە 1000 شاقىرىم جول كۇردەلى جوندەلسە, بيىلدىڭ وزىندە 400 كيلومەتردەي جول جاڭارتىلادى. شەكارا بەكەتتەرىندە ىركىلىس تۋماۋى ءۇشىن قوزعالىس جولاعىن كوبەيتىپ جاتىرمىز. وسىنداي جۇمىس بيىل سامارا وبلىسىمەن شەكارادا اياقتالادى. وسىنىڭ ءبارى ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. جىل باسىنان بەرى 5 اي ىشىندە جۇك تاسىمالى 11%-عا ارتتى, 2018 جىلى 117 مىڭ كولىك وتسە, 2019 جىلى 130 مىڭعا جەتتى.
ءىرى كولىك كومپانيالارى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە, جۇرگىزۋشىنىڭ جول بويىندا ۋاقتىلى دەمالۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. سوندىقتان وبلىس اۋماعىنداعى ءىرى اۆتوجولدار بويىندا ترانزيتتىك جۇك تاسىمالداۋشى كولىكتەر ءۇشىن تاماقتاناتىن ورنى, اۆتوتۇراعى بار, كولىك جوندەيتىن تسەحى, جانارماي بەكەتى, ت.ب. كەشەندى قىزمەت كورسەتەتىن «ا» دەڭگەيلى اۆتوكەمپينگتەر سانىن كوبەيتۋ قاجەت. وڭىردە سوڭعى جىلدارى جول قۇرىلىسىنىڭ قارقىن الۋى وزىمەن بىرگە جول بويىنداعى قوسىمشا قىزمەتتەردى دە العا سۇيرەگەنى قۋانارلىق جاعداي.
حالىقارالىق اۆتوجول دالىزدەرىندە «ا» دەڭگەيلى اۆتوكەشەن ازىرگە چاپاەۆ سەلوسىندا, ورال-اتىراۋ اۆتوجولىنىڭ بويىندا عانا بار. «ا» جانە «ۆ» دەڭگەيلى تاعى بىرنەشە نىسان سالىنۋدا. وسىنداي كەشەندەر اتىراۋ جانە اقتوبە وبلىستارىمەن اراداعى شەكاراعا دا كەرەك. بيىل اتىراۋدان ساراتوۆقا تىكە شىعاتىن ۇلكەن شاعان-تاسقالا جولى سالىنۋدا, بۇل جەرگە دە كەمپينگ كەرەك. ياعني كاسىپكەرلەر ءۇشىن تىم جاقسى بيزنەس كوزى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل باعىتقا قارجى سالام دەيتىن ينۆەستور بولسا, قولداۋ كورسەتۋگە ءازىرمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كەرەك
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ مامىر ايىنداعى ساپارىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگى كورسەتكىشى بويىنشا 15-ورىندا دەگەن سىن ايتىلعان ەدى.
– ءيا, ەلباسى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە 5 جىل ىشىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن 2,5 ەسەگە كوبەيتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل بيزنەس تيىمدىلىگىن انىقتايتىن ماڭىزدى كورسەتكىش. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەكى باعىتتا قاتار جۇمىس اتقارىلۋدا. ءبىرىنشىدەن, ەسەپ-قيساپتى رەتتەۋ كەرەك. ءماسەلەن, جىل سايىن باسقا وڭىرلەرگە 40 مىڭداي ءىرى قارا, 110 مىڭداي قوي, 9 مىڭ جىلقى تىرىلەي جونەلتىلەدى. بىراق بۇل وبلىستىڭ ءونىمى رەتىندە تىركەلمەيدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ەڭبەك ونىمدىلىگى كورسەتكىشىن 20%-عا جوعالتتىق. ودان بولەك, ەتكە تاپسىرىلاتىن ءىرى قارانىڭ سويىس سالماعى 329 كيلو دەپ ەسەپتەلگەن. ال شىن مانىندە بۇل 370 كيلودان كەم ەمەس بولاتىن. بۇل دا كورسەتكىشتى 10%-عا تومەندەتتى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا قىزمەت ەتەتىن ادام سانىن دا ناقتىلاۋ قاجەت. مىنە, وسىلاردى ەسكەرسەك, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تۋرالى شىنايى اقپارات شىعادى.
ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن ەكىنشى باعىتىمىز كەشەندى جانە جۇيەلى مەملەكەتتىك قولداۋ ناتيجەسىندە عانا جۇزەگە اساتىن سالماقتى جوبا. بۇعان شەتەلدەن اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمدى مالدى سۋبسيديالاۋ, جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ, جەڭىلدىكتى نەسيەلەر كەرەك. قازىر وسى سالانى دامىتۋدا «زاكىرلىك كووپەراتسيا» ءادىسىن قولعا الدىق. ونىڭ ءمانىسى – قۇرامىندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار, شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىلداعى كووپەراتيۆتەر, بورداقىلاۋ الاڭدارى جانە وڭدەۋشى ەت كومبيناتتارى بولاتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ. شىنىن ايتۋ كەرەك, 1000 جانە ودان دا كوپ سيىر بورداقىلايتىن كەشەندەرگە مەملەكەت قولداۋىن, سۋبسيديا الۋ ءىسى وڭاي بولادى. ويتكەنى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ەكسپورت مۇمكىندىگى دە زور. بىراق مۇنىڭ ءبارى نارىقتىق جولمەن تابيعي ءجۇرۋى ءتيىس. ەشكىمدى اكىمشىلىك ادىسپەن زورلاپ بىرىكتىرۋگە بولمايدى.
مىنە, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار قاتىسقان وسىنداي كەشەندى جوبالاردى كوبەيتە الساق, مال باسىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ تۋرالى جوسپارىمىز تەزىرەك جۇزەگە اسىپ, ىشكى نارىقتى دا ەتپەن تولىق قامتىپ, ەكسپورت كورسەتكىشتەرىمىزدى دە جاڭالار ەدىك.
ويتكەنى جەكە كومپانيالار نارىق جاعدايىنا الدەقايدا بەيىم كەلەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ وڭتۇستىك اۋدانداردىڭ بىرىندە اشىلعان 20 مىڭ باس مال بورداقىلايتىن كەشەن كانادالىق تەحنولوگيانى ەنگىزىپ جاتىر. ياعني, مال اشىق اسپان استىندا, تاقتاي شارباقپەن قورشالعان الاڭدا ەركىن جۇرەدى. بۇل ارزانعا تۇسەدى.
وڭىردە ماكارون فابريكاسى, كونديتەر كومبيناتى, كۇنباعىس پەن ماقسارى مايىن وندىرەتىن كەشەندەر ەڭبەك تيىمدىلىگىن كوزدەيدى. ەت كومبيناتتارىمەن بىرگە, جىلىنا 800 مىڭ دانا قوي مەن سيىر تەرىسىن وڭدەيتىن كاسىپورىن اشىلدى. قالبىرداعى ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىن «كۇبىلەي» جشس دا تەرى ءوڭدەۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. بۇل جەردە بىزگە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەپ, دايىن ونىمگە اينالدىراتىن ينۆەستورلار قاجەت. ءونىم ەكسپورتقا شىعۋى ءۇشىن ستاندارتتىق تالاپتارعا سايكەس جۇيەلى ءوندىرىس كەرەك. وڭىردەگى ەت كومبيناتتارى حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس كەلىپ, سانى مەن ساپاسى ساي كەلەتىن جاس مال دايىنداۋى ءتيىس.
– بۇگىندە جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك تۇرلەرىنە قولداۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءجيى ەستىلىپ ءجۇر.
– ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆ پارلامەنتتە سويلەگەن سوزىندە جەرگىلىكتى, وتاندىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى نىساندارىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدى. ويتكەنى دەر كەزىندە قولداماساق, وتاندىق عالىمداردىڭ تالاي جىلعى ەڭبەگى ناتيجەسىندە پايدا بولعان جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمدى مالدان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەدىلباي قويى سىرتقى دا, ىشكى دە نارىقتا سۇرانىسقا يە. وكىنىشكە قاراي, ەدىلباي قوشقارىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا مولشەرى ازايىپ كەتتى, ساۋلىققا بەرىلەتىن جاردەم مۇلدەم توقتادى. فەرمەرلەر قازىر قوي وسىرگىسى كەلمەيدى. بەينەتى كوپ, تابىسى از. وبلىستا سيىر مەن جىلقى سانى جىل سايىن 30-40 مىڭعا كوبەيسە, قوي سانى وسپەي, توقىراپ قالدى. مۇنىڭ سوڭى قوي ەتىنىڭ باعاسى وسۋىنە سوقتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا مامىردىڭ 24-ىندە پارلامەنت مۇشەلەرى الدىندا وبلىس باسشىسى قوي شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى.
ەلىمىزدىڭ سالىق زاڭدىلىقتارىندا دا جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قولىن بايلايتىن كەدەرگىلەر كەزدەسەدى. ماسەلەن, وڭىردەگى اسا ءىرى ەت ءونىمدەرىن ءوندىرۋشى «كۇبىلەي» جشس ءتاجىريبەسىن الايىق. ەگەر «كۇبىلەي» ەتتى تۇرعىنداردان, حالىقتان ساتىپ السا, كاسىپورىن قوسىمشا قۇن سالىعىن ەكى مارتە ء(وزى ءۇشىن جانە جەكەلەر ءۇشىن) تولەيدى. ال شەتەلدەن اكەلسە, تولەمى از بولادى. سوندىقتان كاسىپكەر ارينە, وزىنە ءتيىمدى جاعىن جاساپ, شەتەلدىڭ ءنارسىز ەتىن الدىرادى. بۇل دا ۇكىمەتتىك, زاڭدىق دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلە.
اۋىلعا, جاستار, اۋىلعا!
– جاستار جىلى اقجايىق ءوڭىرىنىڭ اۋىل جاستارىنا قانداي وڭ وزگەرىس بولار ەكەن؟
– «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى بويىنشا تىرەك ەلدى مەكەندەرىن انىقتاپ, حالىق ءوزىن جايلى سەزىنۋى ءۇشىن بارلىق ينفراقۇرىلىم, سپورت, مادەنيەت ورىندارىن سالۋدى باستادىق. تاياۋ ارادا بارلىق اۋدان ورتالىعىندا دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى ىسكە قوسىلادى. اۋىل مادەنيەتىن, تازالىعىن كوتەرۋ ءۇشىن كوشەگە مال كىرگىزبەۋ, مال قورالارىن اۋىل سىرتىنا سالۋ جونىندە باستاما كوتەرىلىپ جاتىر.
شىنىن ايتساق, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاستاردىڭ ۇلەسى وتە از. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جاسالۋدا. سونىڭ ءبىرى – جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلى-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنعان زاماناۋي ۇلگىلى فەرما تۇرلەرىنىڭ جوباسى. ياعني بقاتۋ قوي شارۋاشىلىعى بويىنشا ءۇش فەرما, ءسۇت باعىتىندا – ءبىر, ەت باعىتىندا ەكى فەرمانىڭ جوباسىن جاسادى. ول تاسقالا مەن اقجايىق اۋدانىنداعى وقۋ شارۋاشىلىعىندا اشىلماق.
بۇل جوبا – جوو مەن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ورتاق جۇمىسى. ول ويداعىداي ءجۇزەگە اسسا, جاستارعا جاقسى مۇمكىندىك تۋماق. ياعني جاس كاسىپكەر كاپيتالىن سالادى دا بىردەن دايىن بيزنەسكە يە بولادى. مىسالى, 100 باس تايىنشانى بورداقىعا بايلايتىن فەرما جوباسىن الايىق. فەرمانىڭ جەتكىلىكتى جايىلىم القابى بار, ءبارى دايىن. اكىمدىك جەر بەرەدى, دامۋ ينستيتۋتتارى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرادى. ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي جاعىنان كومەكتەسەدى, ۆەتەرينارلىق قولداۋ كورسەتەدى. ءىرى بورداقىلاۋ كەشەندەرى دە مالدى قابىلداۋعا دايىن. وسىلايشا جاس كاسىپكەر مالدى ءوسىرىپ, بورداقىلاۋ الاڭدارىنا وتكىزەدى. مىنە, وسىنداي بىرنەشە مودەلدى فەرما دايىنداپ جاتىرمىز. وسىنداي ون شارۋاشىلىقتى ءبىر جەرگە جيناساق, مىڭ باس مالدى بورداقىلايتىن كەشەن پايدا بولادى. ءبىر فەرمادا ەكى ادام قىزمەت ەتەدى. ارينە, بۇل جەردە جاس كاسىپكەردىڭ وزىندە دە جاۋاپكەرشىلىك بولادى. مودەلدىك فەرما شىعىندارىنىڭ 5-10 پايىزىن ءوز قارجىسىمەن كوتەرۋى ءتيىس. قالعانىنا ءبىز كومەكتەسەمىز. مۇنى ءبىز بيىل باستاپ كەتپەكپىز.
– عالي ناجىمەدەن ۇلى, اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
