بۇگىنگى ەل اراسىندا راديكالدى ءىس-ارەكەتتەرگە يتەرمەلەپ وتىرعان پسەۆدوسالافيلەردىڭ (ۋاحابيلەردىڭ), تەولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «يدەيالىق تارتىمدىلىعى» توقتار ەمەس. بۇل ءدىني دۇردارازدىقتىڭ توقتامايتىندىعىن بىلدىرەدى. دەگەنمەن, ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس مەكەمەلەرى جىل سايىن كۇرەس ءتاسىلدەرىن جاقسارتىپ, ونى زامان اعىمىنا وراي وزگەرتكەنىمەن, تەرىس يدەياداعى ازاماتتاردىڭ ساناسىنا ينتەرنەت قۇرالدارىنىڭ ىقپالى ازايماي وتىر.
ەلدەگى ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەستە شەتەلدىك تەرىس اعىم جولىنداعى ۇستازدىڭ ءدىني تۇسىنىگىنە, ءوزگە شەتەلدەگى باسقا ءبىر ۇستازدىڭ ءتۇسىنىگىمەن جاۋاپ بەرۋ ورىن العان. بۇل, ءتۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق مۇددەنى تۇگەندەمەيدى. بۇل راديكالدى اعىمدارمەن كۇرەستەگى مامانداردىڭ دا رۋحاني جاڭعىرۋى قاجەتتىگىن تۋىنداتادى. ول ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ءتول ۇلتتىق جوبامىز تاريحي سانامەن عانا قارسى تۇرىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەي الماقپىز. پسەۆدوسالافيزمگە قارسى «يدەيالىق تارتىمدىلىقتىڭ» ورنىن تاريحي سانا عانا الماستىرا الاتىنىنا سەنىمىم مول. ويتكەنى گەنەولوگيالىق جادى ۇرپاقتىڭ ساناسىندا بولادى جانە ارقاشان جاڭعىرۋدى كۇتىپ, بۇعىپ جاتادى.
حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن عىلىمعا دەگەن ماحابباتىن, ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحىن يسلام ءدىنى ارقىلى دا تاربيەلەۋگە بولادى. سوندا ونىڭ ۇلتتىق ويلاۋى يماني دەڭگەيگە, ال عىلىمعا قۇشتارلىعى ەكىدۇنيەلىك ويلاۋ بولمىسىنا اينالادى. الايدا مۇنىڭ ءبارى ءدىندى دۇرىس تاپسىرلەۋگە بايلانىستى دەپ ۇعامىن. سوندىقتان ماسەلە يسلام دىنىندە ەمەس, ونى حالىققا دۇرىس تۇسىندىرۋدە بولىپ تۇر. شىن مانىندە دىنىمىزدە ۇلتتىق رۋحتى يماني دەڭگەيگە كوتەرەتىن دە, ادامنىڭ رۋحىن عىلىمعا باۋلىپ, يتەرمەلەيتىن دە وراسان كۇش بار. ءتاپسىرشىنىڭ ءوزىنىڭ ساناسى ءتومەن, ءبىلىمى تاياز, كوكىرەك كوزى اشىلماعان بولسا, وندا ونىڭ ويىنان ءدىني ارازدىقتى قوزدىراتىن, راديكالدى, ساناسىز ماعىنالار شىعادى.
ءبىز ءالى دە يسلامنىڭ سىرتقى قالىپتان گورى ىشكى مانگە تۇسكەنىن ءتۇسىنبەي كەلەمىز. شاكارىمشە ايتقاندا, «سىرت تازاسى نە كەرەك, تازارت اۋەل ءىشىڭدى». قازاقتىڭ جاڭعىرۋىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنىڭ ءبىرى وسىندا جاتىر. ياعني ىشكى رۋحاني كۇش پەن ىشكى ءمان. يسلامدى تۇسىندىرگەندە ىشكى قالىپقا (ىشكى جان دۇنيەگە) باسىمدىق بەرۋ كەرەك. قازىرگى جاعدايدا سىرتقى قالىپتى كوبىرەك ناسيحاتتاۋ ءدىندار ازاماتتاردىڭ سىرت كوز ءۇشىن عانا ءدىننىڭ قاعيدالارىن ۇستاپ, ىشكى تازالىققا ءمان بەرمەۋىنە الىپ كەلۋدە.
قۇراندا «مەن قۇدىرەتىمدى ادامدار ارقىلى كورسەتەمىن» دەگەن ايات بار. مۇنىڭ ءمانى رۋحتى تازا ۇستاپ, عىلىم ارقىلى قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنىڭ كورىنىسىنە كۋا بولا الاسىڭ دەگەن ماعىنا. تاريحتا يسلام الەمى نەگە عىلىمنىڭ بيىك شىڭىنا شىعىپ (سول كەزدىڭ داۋىرىندە), كلاسسيكالىق يسلام دەگەن اتپەن تانىلدى. «قۇداي جوقتان بار جاساسا, ءبىز باردان بار جاساۋىمىز كەرەك» دەگەن قازاقتىڭ اتالى ءسوزى نەگە قازىر باستى ماعىنا بولا المايدى. وكىنىشتىسى, قازىرگى ايتىس-تارتىسپەن پسەۆدوسالافيزمدى ءتۇبەگەيلى جەڭەمىز دەۋ بەكەرشىلىك ەكەنىن جاعداي ۇقتىردى. كەز كەلگەن قاۋىپتى يدەولوگياعا قارسى ءوزىمىزدىڭ قۋاتتى يدەولوگيامىزدى قارسى قويعاندا عانا ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الامىز. ول يدەولوگيانىڭ اتى جوعارىدا سيپاتتاعانىمىزداي – تاريحي سانا. ايتىپ وتكەنىمىزدەي, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا اتا-بابالارىنان سىڭگەن ۇلتتىق جادى بار. ءبىز سونى قوزعاي ءبىلۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى ەل اراسىن بۇلدىرگەن جات يدەولوگيالاردىڭ نەگىزى سىرتتان تاڭىلعاندىقتان, وعان قارسى كۇش ۇلتتىق بولمىس ەكەنىن ۇعامىز. ءماۋلانا رۋميدىڭ: «سىرتىڭا قاراعاندا ءىشىڭدى تازارت. سىرتىڭ – حالىقتىڭ, ال ءىشىڭ – حاقتىڭ نازارىندا تۇر» دەگەن ءسوزىن ءدىندارلار مەن دىنشىلدەرگە ءتۇسىندىرۋدى جۇمىسىمىزدا تۋ ەتىپ الۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن. تەرىس اعىم جولىنداعى ازاماتتارعا تاريحي سانانى العا تارتا وتىرىپ, دانىشپان اباي ايتقان «ءجۇرەك ءىلىمىن» دۇرىس قولدانا ءبىلۋىمىز قاجەت. باتىس فيلوسوفتارىنىڭ ايتۋى بويىنشا باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەر قاقتىعىسىن جۇرەك ءىلىمى ء(بىر قۇدىرەتتىڭ بار ەكەنىنە باس ۇرا وتىرىپ, ادام بالاسىن سۇيۋگە باعىتتالعان ۇستانىم) عانا جۇمسارتا الادى ەكەن.
اداسۋدىڭ نەگىزى تانىمنىڭ دۇرىس بولماعانىنان تۋىنداماق. يسلام فيلوسوفى يمام عازالي بىلاي دەيدى: «پەندە نەنى تانىسا, سونى سۇيەدى. نەنى سۇيسە, سونىڭ سوڭىندا بولادى». بۇل ادام نەگە سەنسە, سول ونىڭ الەمى بولادى دەگەندى ۇقتىرادى. تاريحي سانانىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.
يسلامدا ۇلتجاندىلىقتىڭ جاعىمسىز دۇنيە ەمەس ەكەنىن, كەرىسىنشە ادام يسلامدى تانىعان سايىن ۇلتىن سۇيە باستايتىنى انىق. يسلام ءدىنى الدىمەن ءوز ۇلتىڭدى قۇرمەتتەپ ءسۇيۋ ارقىلى وزگە ۇلتتاردى قۇرمەتتەۋگە جول اشادى. ءبىز وسىنى دۇرىس ءتۇسىندىرىپ, دۇرىس ماعىنادا كورسەتە ءبىلسەك, پسەۆدوسالافيلىك تۇسىنىكتەگى ازاماتتاردىڭ يدەيالىق تارتىمدىلىق كەڭىستىگىن الماستىرا الار ەدىك.
راديكالدارمەن كۇرەستە قازاق ەلىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى الىپ يمپەريانىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ساناعا ءسىڭىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن ماقتانىش سەزىمى ارتىپ, باسقا جۇرتقا ەلىكتەمەيتىن بولادى. پسەۆدوسالافيلەردىڭ ساناسىندا يسلام ءدىنى مەن ۇلتتىق باستاۋلار اراسىندا يدەيالىق قاقتىعىس كوپ. اقپاراتتىق سالامىزدا انتيەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ تەك ءدىني پروتسەسس پەن قۇرىلىمدار اراسىندا قالىپ قويماعانى ابزال دەپ سانايمىن. كەيبىر مۇسىلمان ەلدەرىندە (مالايزيا, ءتۇركيا) يسلام مەن ۇلتتىق پاتريوتيزم سەزىمىن ۇشتاستىرا بىلەدى. ال بىزدە كەرىسىنشە يسلام ءدىنى مەن ۇلتتىق باستاۋلارىمىزدىڭ اراسىندا قاقتىعىس ءجيى تۋىنداپ وتىرادى. جوعارىدا سيپاتتاعانىمىزداي, ادامنىڭ ساناسىندا تاريحي جادىنى, سانانى قايتادان جاڭعىرتۋ ماڭىزدى. بۇل – جادى اتادان بالاعا بەرىلىپ, ادام ساناسىندا ساقتالىپ تۇرادى. پسەۆدوسالافيزم مەن ءداستۇرلى ءدىننىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە, ولاردى ۇستانعان ادامنىڭ ءبىر پىكىرگە كەلۋى نەعايبىل دەگەن قوعامدا تۇسىنىكتەر بەرىك ورىن العان. بۇل – قاتە پىكىر. مىسالى بۇگىنگى سالافيت اتا-باباسىنان بەرى سالافيت ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. دەمەك, سانالىق جادىندا تەرىس تۇسىنىك بەرىك ورناماعان, ول ۋاقىتشا عانا اقپارات. سوندىقتان تەرىس اعىمداعىلاردىڭ ارعى جاعىنداعى گەنەولوگيالىق جادىن جاڭعىرتساق قانا, بەرگى جاعىنداعى تەرىس اقپارات جۋىلىپ-شايىلىپ كەتپەك.
جاراس احان,
ءدىنتانۋشى
