دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 1 اقپان 2013 6:57
جاڭا پرەزيدەنت بۇرىنعىلارداي بولا ما؟
چەحيادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىندا ەلدە بۇرىن ۇكىمەتتى باسقارعان ميلوش زەمان جەڭىسكە جەتتى. ول سوڭعى تۋردا وزىنە قارسىلاس بولعان ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كارەل شۆارتسەنبەرگتى 10 پايىزداي ايىرماشىلىقپەن جەڭدى.
جۇما, 1 اقپان 2013 6:57
جاڭا پرەزيدەنت بۇرىنعىلارداي بولا ما؟
چەحيادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىندا ەلدە بۇرىن ۇكىمەتتى باسقارعان ميلوش زەمان جەڭىسكە جەتتى. ول سوڭعى تۋردا وزىنە قارسىلاس بولعان ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كارەل شۆارتسەنبەرگتى 10 پايىزداي ايىرماشىلىقپەن جەڭدى.
بۇل جولعى سايلاۋدىڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى بار. بۇرىن بۇل ەلدە پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن ماجىلىسىندە سايلانسا, ەندى پرەزيدەنتتى حالىق ءتىكەلەي سايلاپ وتىر. سودان دا ولاردىڭ وكىلەتتىگى جوعارى دەۋگە بولادى.
جالپى, بۇل ەلدە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ورنى بولەكتەۋ. كونستيتۋتسيا بويىنشا ەل پارلامەنتتىك دەموكراتيانى ۇستانىپ, بۇل لاۋازىمعا نەگىزىنەن رەسمي ءمىندەتتەر اتقارۋ جۇكتەلسە دە, جاڭا كەزەڭدە پرەزيدەنت بولعان قايراتكەرلەر ەل ومىرىندە, تاريحىندا ايتارلىقتاي ءىز قالدىردى. ايتالىق, چەحوسلوۆاكياداعى 1989 جىلعى «جۇمساق رەۆوليۋتسيانىڭ» جەتەكشىسى بولعان جازۋشى ۆاتسلاۆ گاۆەل 1993 جىلى ەل ەكىگە ءبولىنگەندە, جاڭا چەحيانىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. كونستيتۋتسيا بويىنشا وعان رەسمي مىندەت اتقارۋ جۇكتەلسە دە, ەلدىڭ دەموكراتيالىق جولعا تۇسۋىندە ول شەشۋشى تۇلعا بولدى. تەك ءوز ەلىندە عانا ەمەس, بۇكىل ەۋروپاداعى, قالا بەردى الەمدەگى بەدەلدى تۇلعاعا اينالدى. وزىنە دەگەن حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, ول ەلدى ەكى مەرزىم – ون جىل باسقاردى.
قازىرگى پرەزيدەنت ۆاتسلاۆ كلاۋس تا (ونىڭ وكىلەتتىگى بيىلعى 7 ناۋرىزدا بىتەدى) ەكى مەرزىم ەل بيلىگى تىزگىنىن ۇستاپ, ءوزىنىڭ «مىنەزىمەن» جۇرت ەسىندە قالدى. چەحيا ەۋروپا قاۋىمداستىعىنا كىرگەنىمەن, كلاۋس ينتەگراتسيانىڭ تىم تەرەڭدەۋىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىردى. سول ءۇشىن وعان «ەۋروسكەپتيك» دەگەن سيپاتتاما دا بەرىلدى. بۇل ەۋروپا قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىلارىنا دا, ەل ىشىندەگى ءبىراز قايراتكەرلەرگە دە ۇناعان جوق. ال ونى ۇناتقاندار دا از ەمەس ەدى. ەل سىيلادى.
بۇلاردىڭ ورنىن باسقىسى كەلگەندەر دە از بولماعان – توعىز ادام سايلاۋ كۇرەسىنە قوسىلدى. ولاردىڭ ىشىندە باسقالاردان شوقتىعى بيىك تۇرعان تۇلعا بولمادى. العاشىندا كۇرەس ەكى ەكس-پرەمەر ميلوش زەمان مەن يان فيشەر اراسىندا وتەر دەلىنگەن. ءسىرا, فيشەرگە ونىڭ كومپارتيا قاتارىندا بولعانى كەدەرگى كەلتىردى. سونىڭ سالدارىنان جاستار اراسىندا قولداۋشىسى كوبىرەك بولعان شۆارتسەنبەرگ ەكىنشى تۋرعا ءوتتى.
زەماندى اۋىلدىق جەردەگىلەر كوبىرەك قولداپتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, اۋىلداعىلارعا جاڭا پرەزيدەنتتىڭ قاراپايىمدىلىعى, ءدامدى تاعامعا قۇمارلىعى ۇناسا كەرەك. سونداي-اق, ونى قازىرگى پرەزيدەنت كلاۋستىڭ ەۋروسكەپتيكتىك ساياساتىن سىناۋشىلار دا قولداعان. ەڭ قىزىعى – كلاۋس تا ءوز ساياساتىن بەلسەندى سىناۋشى بولعان زەماندى جاقتاعان كورىنەدى.
ال زەماننىڭ وزىنە كەلسەك, كەلەسى جىلى 70-كە تولاتىن ول ساياساتقا ەرتەرەك ارالاسقان. 24 جاسىندا كومپارتياعا ءوتىپ, ەكى جىلدان كەيىن ەلگە ۆارشاۆا شارتى اسكەرىنىڭ كىرگەنىنە قارسىلىق بىلدىرەمىن دەپ, پارتيادان شىعىپ قالادى. 1993 جىلدان سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيانى باسقارادى. 1998-2002 جىلداردا – پرەمەر-مينيستر, 2003 جىلى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ءتۇسىپ, كلاۋستان جەڭىلىپ قالدى.
ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى بەدەلدى بولدى. زەمانعا بۇل دا سىن.
سىرتقى ساياسات ەلدىڭ كەلبەتىن كورسەتەدى
اقش-تا مەملەكەتتىك حاتشى اۋىسادى. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسى بۇل قىزمەتكە بەلگىلى ساياساتكەر دجون كەرريدى بەكىتتى. ول ەلدىڭ قازىرگى تاريحىنداعى تاعى ءبىر بەلگىلى قايراتكەر حيللاري كلينتوندى الماستىرادى.
مەملەكەتتىك حاتشى سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنىڭ باسشىسى سانالعانىمەن, بۇل ەلدە بۇل قىزمەت باسقا ەلدەردەگى سىرتقى ىستەر مينيسترىنەن كوش بيىك. اقش-تا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتى دە بار. بىراق, جۇرت پرەزيدەنتتەن كەيىن كوبىنە مەملەكەتتىك حاتشىنى كورەدى. جالپى, بۇل ەلدىڭ تاريحىندا ۆيتسە-پرەزيدەنتتەر جۇرتتىڭ ەسىندە قالا بەرمەيدى, ال جۇرت ۇمىتپايتىن مەملەكەتتىك حاتشىلار جەتەرلىك. ارىگە بارماي-اق, بزەجينسكي, كيسسيندجەر, ولبرايت, رايس, حيللاري كلينتوننىڭ اتتارىن ايتقاندا, ءبىراز الەمدىك وقيعالار ويعا ورالادى.
بۇل ەلدەگى جاقسى ءداستۇر – جەتەكشى كادرلار ءجيى اۋىسپايدى. ىنتىماقتا جۇمىس ىستەپ جاتادى. ءسىرا, ولاردى ەل مۇددەسى جاقىنداستىرسا كەرەك. ەندى بۇرىنعى باس حاتشى سانالاتىن حيللاري كلينتون پارتيا ىشىندە باراك وبامامەن قارسىلاس بولدى. بۇل كۇرەستە وبامانىڭ جولى بولعاننان كەيىن, ول ءوز پارتيالاسىنىڭ تىلەۋلەسىنە, سەرىگىنە اينالدى. ال وباما بيلىككە كەلگەندە, ونىڭ ۇلكەن ساياساتتاعى وڭ قولى بولدى. ءبىر مەرزىم بويىندا سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىردى.
كەرريدىڭ كەلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس. مىناۋ بۇگىنگىدەي الەمدە بولىپ جاتقان ۇلكەن ساياسي, ەكونوميكالىق وزگەرىستەر زامانىندا اقش-تاي سۋپەردەرجاۆانىڭ ساياساتىن كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ۇستاعانى بۇل ەلگە عانا ەمەس-اۋ, باسقالارعا دا قاجەت. كەرري ۇلكەن ساياساتتا بەلگىلى ادام. پرەزيدەنتتىك كۇرەسكە دە قوسىلعانى بار. سوڭعى ەكى سايلاۋدا ول باراك وباماعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى. بۇگىنگى ءۇلكەن قىزمەتكە ۇسىنىستى پرەزيدەنتتىڭ سول قولداۋعا قايتارىمى دەپ قابىلداماعان ءجون. بۇل, ەڭ الدىمەن, كەرريدىڭ قايراتكەرلىك قارىمىنا باعا دەسەك ءلازىم.
ەندى جاڭا مەملەكەتتىك حاتشى قانداي باعىتتى ۇستانادى دەگەندە, ساياساتشىلاردىڭ جاۋابى بەلگىلى – باراك وبامانىڭ باعدارلاماسى. بالكىم, كەيبىر ماسەلەلەرگە باسىمداۋ نازار اۋدارىلار. ىشكى دە, سىرتقى دا ساياساتتىڭ ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ءبىرشاما وزگەرەتىنى بار. بىراق, نەگىزگى باعىت اينىمايدى – اقش الەمدىك ەكونوميكادا دا, الەمدىك ساياسي ومىردە دە جەتەكشى ىقپالدى كۇش بولىپ قالۋعا ءتيىس.
سوڭعى كەزدە, كەرريدىڭ مەمحاتشىلىققا باراتىنى بەلگىلى بولعالى بەرى, ونىڭ «سىرتقى ساياسات – ەكونوميكالىق ساياسات» دەگەن ءسوزى اۋىزعا كوپ الىنىپ, ماتەلگە دە اينالعانداي بولىپ ءجۇر. ونى ءاركىم دە ايتۋى مۇمكىن, بىراق سىرتقى ساياسات تىزگىنىن ۇستايتىن ادام ايتقاندا, ول جاڭا ءبىر مانگە يە بولاتىنداي. اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتى ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتەدى.
جۇرت پرەزيدەنتكە ۇمىتكەر ءرومنيدىڭ سايلاۋ ناۋقانىنداعى كۇشكە نەگىزدەلگەن پىكىرلەرىن ۇمىتا قويعان جوق. ال وباما باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى, يسلام الەمىمەن بايلانىستا ءوزارا سەنىمگە كوبىرەك كوڭىل اۋدارعانى بەلگىلى. وسى باعىت جالعاسۋعا ءتيىس. ءتىپتى, رەسەيدەگى سوڭعى كەزدەگى اقش-قا قارسى داڭعازا ايقايعا قاراماي, بۇل ەلدىڭ رەسەيمەن دە, قىتايمەن دە ءتىل تابىسۋعا ۇمتىلاتىنى اڭعارىلادى.
اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتى دەگەندە, ەشكىم دە يراننان اتتاپ كەتە المايدى. بۇل جونىندە كەرري ءوز ويىن اشىپ ايتتى: وباما ماسەلەنى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋدى قالايدى ەكەن, ال ءوزى دە ونى قولدايدى. سوعىس اقش-قا دا كەرەك ەمەس. اسىرەسە, ۇلكەن سوعىس, يادرولىق قارۋمەن سوعىس. يرانعا بايلانىستى ساياسات سول ۇلكەن سوعىستىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.
اراب دۇنيەسىندەگى, تاياۋ شىعىستاعى جاعداي, اسىرەسە, سيرياداعى قانتوگىس جاڭا مەمحاتشىنىڭ ءبىراز ۇيقىسىن شالالايتىنى انىق. وبامانىڭ كەزىندە بۇل جاعدايلارعا اقش كۇشپەن ارالاسقان جوق. بەلسەندى ديپلوماتيادان ناتيجە كۇتىپ وتىر. سول ديپلوماتيانى ەندى دجون كەرري جۇرگىزەدى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
