ەكونوميكا • 06 ماۋسىم، 2019

قارجىنى قۇنسىزدانۋدان قالاي قورعايمىز؟

709 رەت كورسەتىلدى

حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن اقشا قۇنى التىنعا بايلاۋ­لى بولدى. ياعني قاعاز كۋپيۋرانى باعالى مەتالعا ايىرباستاۋعا بولاتىن ەدى. ۋاقىت وتە مەملەكەتتەر كۋپيۋرالاردىڭ التىن كۇيىندەگى قۇرامىن تومەندەتىپ، قاعاز اقشاعا التىندى ازداپ قانا بەرە باستادى. سول كەزدە «دەۆالۆاتسيا» دەپ اتالعان بۇل تەرميننىڭ سيپاتى بۇگىندە باسقا ماعىناعا يە. مۇنى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ مەملەكەتتىك رەزەرۆ رەتىندە پايدالاناتىن شەتەل ۆاليۋتاسىنا قاتىستى قۇنسىزدانۋى دەيدى.

1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى پايدا بولدى. شيرەك عا­سىر­­دان اسا قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان تەڭگە قازىر ەركىن ءوز­گەرمەلى باعامعا كوشتى. سونداي-اق 26 جىل ىشىندە اقش دوللارىنا قاتىستى 80 ەسە، ناقتى ايت­قاندا 4،69 تەڭگەدەن 380 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى. ۇلتتىق ۆاليۋ­تا ءتورت اشىق دەۆالۆاتسيا­نى باس­تان كەشىردى. Freedom Finance Life ءومىردى ساقتاندىرۋ كوم­پانياسىنىڭ زەرتتەۋىنشە، ءار دە­ۆالۆاتسيا كەزىندە ورتا ەسەپپەن 47%-عا (نەمەسە دوللارعا قاتىستى 70 تەڭگەگە) ارزانداعان. 2015 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەكوردتىق قۇنسىزدانۋ بولدى. سول كەزدە تەڭگە بىرنەشە ايدا 95،8%-عا (179 تەڭگەگە) – دوللار ءۇشىن 186 تەڭگەدەن 365 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى.

ساراپشىلار دەۆالۆاتسيا داع­­دارىستىق قۇبىلىس ەمەستىگىن، سول ارقىلى كوپتەگەن پروتسەستى، سونىڭ ىشىندە ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىس پەن وتاندىق وندىرۋشىلەر تاۋار­لارىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتادى. الايدا، حالىقتىڭ جيناق اقشاسىنىڭ قۇنى مەن ساتىپ الۋ قابىلەتىن تومەندەتەتىنى، ينفلياتسيا دەڭگەيىن كوتەرەتىنى جانە ادامداردى شەتەل ۆاليۋتاسىنا سالىم سالۋ ارقىلى دەپوزيتتەن باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتەتىنى دە بار. بۇل حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى جانە ۆاليۋتا باعامىنىڭ «سەكىرۋى» الدىنداعى قورقىنىشتى تۋدىرادى.

ۇلتتىق بانك 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جۇرگىزگەن ساۋالداما ناتيجەلەرى بويىنشا،­ رەسپوندەنتتەردىڭ 63،6%-ى­ جۋىق­تا تەڭگەنىڭ دوللارعا شاق­قانداعى باعاسى ارزاندايدى دەپ كۇتۋدە. بۇل ورتاشا ستا­تيستيكالىق كور­سەتكىشتەن الدە­قايدا جوعارى.

بۇگىندە قازاقستاندىقتار جە­كە جيناقتارىن قالاي ساقتاۋ كە­رەكتىگى تۋرالى ءجيى ويلانادى. ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى ءۇش جىلداعى مالىمەتى بويىنشا، ورتا ەسەپپەن قازاقستاندىقتاردىڭ 20%-دا عانا جەكە جيناق بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى اقشانى بانك­تىك دەپوزيتتەردە (62%) جانە قولما-قول نىساندا (30%) ساق­­تاۋدى قالايدى. قازاق­­­­ستان­دىقتاردىڭ 78%-ى جيناقتاۋ جۇيەسىندە تەڭگەنى قالايدى، 29%-ى اقش دوللارىندا، 7،3%-ى رەسەي رۋبلىندە جانە 5،7%-ى ەۋرودا جيناقتايدى. قارجىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، جيناقتاردى دەۆالۆاتسيادان قورعاۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي قادامعا بارعان دۇرىس.

ءبىرىنشى، اقشانى بىرنەشە ۆاليۋتادا ساقتاڭىز. ەگەر بارلىق جيناق تەڭگەمەن ساقتالسا، دەۆالۆاتسيا ونى قۇنسىزداندىرادى. ال بارلىق اقشانى دوللاردا ساقتاسا، ۆاليۋتانى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ كەزىندەگى باعامدىق ايىر­مادا جوعالتادى. ەڭ ءتيىمدى نۇسقا – بىرنەشە ۆاليۋتادا ساقتاۋ. تەڭ­گەرىم ماقسات پەن شىعىنعا باي­لانىستى. ەگەر بارلىق شىعىن تەڭ­گەمەن بولسا، باسىم بولىگىن ۇلتتىق ۆاليۋتادا، قالعانىن دوللارمەن نەمەسە ەۋرومەن ساقتاعان ءجون.

ەكىنشى، جيناقتىڭ ءبىر بولىگىن دەپوزيتتە ساقتاڭىز. ۇلت­تىق بانك­­­تىڭ مالىمەتى بويىنشا، 2019 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا قا­زاق­ستانداعى ينفلياتسيا 4،8% بولدى. اقشانى قۇنسىزدانۋدان قور­عاۋ ءۇشىن ونى «جۇمىس ىستەۋگە» ماجبۇرلەڭىز. ەڭ قاراپايىم ءجا­نە قولجەتىمدى ءادىس – بانك دە­پوزيتتەرى. ونىڭ تابىستىلىعى رەسمي ينفلياتسيادان اسىپ تۇسەدى. مىسالى، تەڭگەدەگى دە­پوزيتتەردىڭ تابىستىلىعى – 11%-عا دەيىن، ال دوللاردا 1%-عا دەيىن. دەپوزيتتەر ءۇش جاع­دايدا وڭتايلى: ەگەر كۇردەلى قار­جى قۇرالدارىن (مىسالى، ين­ۆەستيتسيالاۋ) تۇسىنبەسەڭىز; قارجى رەزەرۆىن قۇرۋ جانە وعان «جىلدام» قول جەتكىزۋ نەمەسە 2-3 جىلعا ينۆەستيتسيالاۋعا دايىن بولىپ، بىراق تاۋەكەلدەن قورىقساڭىز.

ءۇشىنشى، باعالى قاعازداردى ساتىپ الىڭىز. باعالى قاعازدار بانكتىك دەپوزيتتەرگە قاراعاندا كىرىس اكەلۋى مۇمكىن. الايدا، بۇل قارجى قۇرالى بارىنە قولايلى بولا بەرمەيدى. اكتسيالاردىڭ باعاسى ءجيى وزگەرەتىندىكتەن قۇ­نىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ كەرەك. سونداي-اق اكتسيالار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جاقسى، ال قارجى رەزەرۆىن قۇرۋ ءۇشىن قو­لايلى ەمەس. ياعني كۇتپەگەن جاع­­­دايعا اقشا قورىن ۇستاۋ ءتيىم­­­سىز. جانە قارجى رەزەرۆى بول­­­­عان كەزدە عانا ينۆەستيتسيا­لاۋ كەرەك. ال تاۋەكەلدەن قورىق­پا­­­ساڭىز، اكتسيالاردىڭ قۇنىن قاداعالاۋعا دايىن بولساڭىز جانە سەنىمدى بروكەردى تاپساڭىز، با­عالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيالار جاساۋ ەڭ وڭتايلى جول. سونىمەن قاتار  شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنا ينۆەستيتسيا سال­ساڭىز، شەتەل ۆاليۋتاسىندا بول­عان­دىقتان جوعارى كىرىسكە عانا ەمەس، دەۆالۆاتسيادان قورعاۋعا دا كەپىلدىك بەرەدى.

ءتورتىنشى، باعالى مەتالل الى­ڭىز. باعالى مەتالعا سالىم سا­­­لۋ كوپ اقشا اكەلۋى مۇمكىن. ءويت­كەنى مۇنداعى كىرىس دەپوزيت­تەرگە قاراعاندا الدەقايدا جو­عارى بولۋى مۇمكىن. دەسە دە بۇل اك­­تيۆتەرگە ينۆەستيتسيا سالۋدى قيىن­­داتاتىن كوپتەگەن جايت بار. اۋەلى، قىمبات مەتالداردىڭ قۇ­نى، ادەتتە، الىپساتارلىق با­عا­­عا بايلانىستى. بۇل باعانى بول­جاۋ قيىن. ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن تاجىريبە مەن ءبىلىم قاجەت.

بەسىنشى، ءومىردى ساقتان­دى­رۋ­­دىڭ جيناقتاۋشى ءپوليسىن ءرا­سىم­دەۋ. بۇل دەپوزيت جانە جازاتا­يىم جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ جي­­­­ناعى بولماق. مۇنداي پوليس­تەر ۇزاق مەرزىمگە جاسالادى (3 جىل­­­­دان باستاپ جانە ودان دا كوپ)­ جانە جيناقتاۋدى عانا ەمەس، سو­نى­مەن قاتار شارتتىڭ بار­­­لىق­ مەر­­­­زىمىندە ساقتاندىرۋ قور­­عا­­نى­سىن دا قامتاماسىز ەتە­دى. مۇن­­­داي باعدارلامالاردىڭ تا­بىس­­­تىلىعى باسقا قارجى قۇ­رال­­دا­رىنا قاراعاندا جوعارى بو­لۋى ءمۇم­كىن. مىسالى، Freedom Capital باع­دارلاماسى بويىنشا ۆاليۋ­تاداعى كىرىستىلىك 3،1-دەن 3،28%-عا دەيىن بولادى. بۇل ۆاليۋ­تالىق بانك­تىك دەپوزيتتەرگە قا­راعاندا كو­بى­رەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار