ارت يندۋستريانى كىم باسقارادى؟
ماكسيم كارتينالار ساتادى. ونىڭ اكەسى دە كارتينا ساتۋمەن اينالىسقان. اتاسى دا وسى سالادا جۇمىس ىستەگەن. ماكسيم بۇل ىسپەن الەم بويىنشا اۋقىمدى دەڭگەيدە شۇعىلدانادى. جاقىن كۇندەرى ول نيۋ-يورككە ەكى سۋرەتشىنى اپارىپ قايتپاق. ولاردىڭ جۇمىستارىن ماعان دا كورسەتتى. شەبەرلەردىڭ جاسى شامامەن 80-گە تاياپ قالعان. «سۋرەتشىلەر باقيلىق بولعاندا جۇمىستارىنىڭ قۇنى اسپانداپ كەتەتىن شىعار», دەگەن ازىلىمە ماكسيم قىسقا دا نۇسقا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «ولگەننەن سوڭ تانىمال بولادى دەگەن بيزنەس-مودەل ەسكىرىپ قالعان. سۋرەتشىلەر دۇنيە سالىسىمەن ەڭبەكتەرىنىڭ قۇنى كەرىسىنشە ارزاندايدى. شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل سالادا الىپساتارلىق جۇيە باسىمدىققا يە. ەگەر دە سۋرەتشى كاسىبي كوللەكتسيونەرلەرمەن جۇمىس ىستەسە, ءتىپتى ماردىمسىز تۋىندىلارىن اۋكتسيون, گالەرەيالار ارقىلى جاساندى ساۋدامەن جوعارى باعادا ساتۋىنا بولادى». بۇل – رەسەيلىك كريپتوينۆەستور ميحايل جۋحوۆيتسكيدىڭ فەيسبۋكتە قالدىرعان جازباسى. وسى مازمۇنداعى پىكىرلەر الەۋمەتتىك جەلىدە ساپ تۇزەپ تۇر. راس, بۇگىنگى زاماناۋي ونەردەگى كونيۋنكتۋرا باعالى قاعازدار نەمەسە تسيفرلى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالعا جەتەعابىل. بىراق تا مۇنداعى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى سۋرەتشىلەر ەمەس, ءتىس قاققان كوللەكتسيونەرلەر جاساپ ءجۇر. ماسەلە مىنادا, الدەبىر ساتىپ الۋشى ياكي جالعان كوللەكتسيونەر ءبىر جۇمىسقا اقشانى ميلليونداپ توگەدى. الگى شىعارما تۋرالى قاۋەسەت لەزدە تارايدى. شىم-شىتىرىق ساۋداعا كاسىبي ماماندار دا تارتىلىپ, باسكە تىگىلگەن جۇمىسقا ينۆەستيتسيا قۇيىلادى. دەمەك, اتالعان ەڭبەكتىڭ باعاسى شارىقتاعان سايىن قىزىعۋشىلاردىڭ دا قاتارى ارتا بەرەرى انىق.
مىنە, وسى تۇستا باي-باعلاندار قۇنى جوعارىنىڭ بارلىعىن قالدىرماي ءبىرىنشى بولىپ يەمدەنەدى. ال بۇدان تەك الىپساتاردىڭ عانا ۇپايى تۇگەندەلەتىن كورىنەدى. ءناتيجەسىندە كارتينانىڭ كاپيتالى وسىلايشا قالىپتاسادى. مەيلى سالۆادور دالي نەمەسە پابلو پيكاسسودان كەم تۇسپەسەڭىز دە ول ماڭىزدى ەمەس. ماسەلە كوركەم مۇراڭىزدى كىم يەلەنىپ, كىم سپەكۋلياتسيالىق ارەكەتتەر جاسايدى؟! گاپتىڭ ءبارى وسىندا جاتسا كەرەك.
ەڭ باي سۋرەتشى
ايتسە دە ارت-يندۋستريادا ءوز اتىن قالىپتاستىرىپ, ونەردە سوڭعى ترەندتەردى ەنگىزگەن تۇلعالار دا بارشىلىق. ولاردىڭ قاتارىنان بريتاندىق دەمەن حەرست ويىپ تۇرىپ ورىن العان. ونىڭ ءبىر عانا «قۇدايدىڭ ماحابباتى ءۇشىن» جۇمىسى قوعامدا اجەپتاۋىر رەزونانس تۋدىردى جانە سۋرەتشىنىڭ قورجىنىن 100 ملن اقش دوللارىنا تولتىرعان. بۇل ازىرگە ەڭ قىمبات زاماناۋي ونەر تۋىندىسى. ادامنىڭ باسسۇيەگى پىشىنىندەگى ەكسپونات پلاتينادان جاسالىپ, سىرتى تۇگەلدەي 1106,18 كارات بولاتىن گاۋھارتاسپەن بەزەندىرىلىپتى. ۇزىن سانى 8 601 باعالى تاس جۇمسالعان. مەيرام بايمۇقانوۆ, حەرستىڭ بۇدان بولەك جۇمىستارى دا قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇسكەنىن ايتىپ Contemporary art-تاعى (زاماناۋي ونەردەگى) جالپاق جۇرتقا بەيمالىم قىرلارىمەن ءبولىستى.
– دەمەن حەرست شىعارماشىلىعىنىڭ باستى تاقىرىبى – ءولىم. «جان ساناسىنداعى اجالدىڭ فيزيكالىق مۇمكىنسىزدىگى» («The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living») اتتى جۇمىسىنا قاراساڭىز, فورمالينگە تولتىرىلعان اكۆاريۋمدەگى اكۋلانىڭ بەينەسىن كورەسىز. وسى ارقىلى اۆتور قاۋىپ پەن ءولىمنىڭ سيمۆولىن اسپەتتەگىسى كەلدى. اتالعان ينستاللياتسيا جايلى ءتۇرلى اڭگىمەلەر تارالعان. بىردە ينۆەستورعا اكۆاريۋمدەگى اكۋلانىڭ بەينەسى ۇناماي, بريتاندىق شەبەر ونى باسقاسىنا اۋىستىرۋعا بەل بۋادى. بىراق تاپسىرىس بەرۋشى رايىنان قايتىپ, جىرتقىش بالىقتى ورنىنا قايتارۋدى سۇرايدى. ءسويتىپ ءولى اكۋلانىڭ باعاسى ەسەلەنە تۇسكەن دەسەدى. ەستۋىمشە, بۇل ەڭبەكتى ستيۆ كوەن ەسىمدى كوللەكتسيونەر 12 ملن دوللارعا ساتىپ العان, – دەيدى ول.
باتىستىق تابلويدتاردىڭ دەرەگىنشە, حەرست الەمدەگى ەڭ باي سۋرەتشىلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونىڭ جەكە قورى 1 ملرد دوللاردان اسادى ەكەن. ول «Beautiful Inside My Head Forever» اتتى تولىق جيناعىن Sotheby's اۋكتسيونىندا 198 ملن دوللارعا ساتىپ, جالعىز ءوزى اۋكتسيونداعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن. ۇلىبريتانيالىقتان باسقا ەڭ اۋقاتتى سۋرەتشىلەردىڭ ساناتىنا دجەف كۋنس, تاكاسي مۋراكامي, دجاسپەر دجونس سىندى مايتالماندار كىرەدى. جۋىردا نيۋ-يوركتەگى Christie's اۋكتسيونىندا كۋنستىڭ «قويان» اتتى ءمۇسىنى 91, 1 ملن دوللارعا ساتىلىپتى. بلۋمبەرگ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قىمبات ەكسپوناتقا اقش-تىڭ قارجى ءمينيسترى ستيۆەن ءمنۋچيننىڭ اكەسى, كوللەكتسيونەر روبەرت منۋچين يە بولعان.
قازاق سۋرەتشىلەرى الەمدىك كوشكە ىلەسە الا ما؟
وتاندىق مەينستريمگە توقتالساق, بىزدەگى ارت-يندۋستريانىڭ كۇرەتامىرىنا ەندى عانا قان جۇگىرگەندەي. مۇنى ساراپشىلار ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىمەن جانە مادەني ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرمەن بايلانىستىرادى. ازىرگە قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ اراسىنان الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلگە الماگۇل مەڭلىباەۆا يە. جاڭا مەديا, اتاپ ايتقاندا فوتو ءارى ۆيدەوينستاللياتسيا باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن ونىڭ شىعارماشىلىعى اسىرەسە شەت مەملەكەتتەردە جوعارى باعالانادى. قازاق سۋرەتشىسىنىڭ «كۋرچاتوۆ 22» سەكىلدى ەكولوگيالىق تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەرى ونەر الەمىندە كەڭ تانىمال. اۆتوردىڭ ءبىر كارتيناسى شامامەن 100 مىڭ دوللارعا دەيىن باعالانادى. ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان وتانداسىمىز بىرنەشە بيەننالە, سول سەكىلدى بەرلين, ميلان, پاريج جانە لوندون سىندى قالالارداعى اۋقىمدى كورمەلەرگە ءجيى قاتىسىپ كەلەدى. ودان وزگە راشيد نۇرەكەەۆ, اسحات احمەدياروۆ, ساۋلە سۇلەيمەنوۆا, مولداقۇل نارىمبەتوۆ, سايد اتابەكوۆ جانە ەدۋارد كازاريانداي ونەر يەلەرى دە بۇل سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. قازاقستاندىق سۋرەتشىلەردىڭ ىشكى نارىقتاعى كىرىس اينالىمى 40-100 مىڭ دوللاردىڭ اينالاسىندا. دەي تۇرعانمەن, وتاندىق شەبەرلەردىڭ جۇمىسىنا سىرتتان قىزىعۋشىلار كوپ سىڭايلى. سول سەبەپتى بۇدان ارتىق تاۋىپ جۇرگەن اۆتورلار دا جوق ەمەس, دەيدى ساراپشىلار.
– قازاقستاندا اسا تانىلماعان سۋرەتشىلەر, كەيدە شەت مەملەكەتتەردە جاقسى باعالانادى. سول سياقتى باسقا ەلدىڭ سۋرەتشىسى قازاق ەلىندە اتاقتى بولۋى ءمۇمكىن. بۇل شەبەردىڭ قاي باعىتتا جۇمىس ىستەۋىنە دە بايلانىستى. بىزدە كوممەرتسيالىق جانە سوتسياليستىك رەاليزم باعىتىندا اينالىساتىن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرى كەڭ ساتىلىمدا. ال زاماناۋي ونەر جونىندە ايتساق, بۇل ونەر سالاسى ەندى عانا قانات جايىپ كەلەدى. جاسىراتىنى جوق, ونى ءبىزدىڭ قوعام ءالى جەتە ءتۇسىنە بەرمەيدى. جاڭا باعىتتىڭ لايىقتى باعالانباۋىنىڭ سەبەبى وسىندا شىعار. ءتيىستى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن حالىقتىڭ مادەني ساۋاتىن كوتەرۋ كەرەك. وسى رەتتە ونەرتانۋشىلار كۇش سالۋ كەرەك. ءار ونەر يەسى ءوز زامانىندا ابىرويعا كەنەلۋى ءتيىس. ەلىمىزدە ءتۇرلى جانرداعى ەڭبەكتەردى ساۋدالايتىن ورىندار جەتكىلىكسىز. مىسالى, الماتىداعى «ەسەنتاي مولل» ساۋدا-مادەني كەشەنى, سونداي-اق ەل استاناسىنداعى ءساۋلەت عيماراتتارىن الىپ قارايىق. كوبىنەسە شەتەلدىك مايتالمانداردىڭ جۇمىسىن بايقايسىز. ارينە قازاق قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ, مۇسىنشىلەرىنىڭ دە تۋىندىلارى قويىلعان. بىراق وزگە ەلدىڭ جاڭا باعىتتاعى ەڭبەكتەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. سوعان قاراعاندا ءبىز وعان مۇقتاجبىز. ءبىز مۇنى تالقىلاپ جاتقاندا وزگە مەملەكەتتىڭ سۋرەتشىلەرى كورەرمەندەرىمىزدى جاۋلاپ جاتىر. اتالعان ءىستى ءسوزسىز تەزدەتىپ قولعا العانىمىز ءجون بولادى. تۇتاستاي ايتقاندا, ونەرگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ – بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى. ويتكەنى ونەر – ءداۋىردىڭ بەت بەينەسى, – دەيدى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى شاتتىق باتان.
كاسىبي كوللەكتسيالاردى جيناقتايتىن ۇيىمداردى ايتساق, قازاقستاندا ولاردىڭ سانى كوپ ەمەس. ەلورداداعى «حاس سانات», الماتىلىق «ۇلار», «Tengri Umai» جانە Ark سىندى گالەرەيالار اتالعان يندۋستريادا كاسىپتەرىن جولعا قويعان. دەسەك تە, بۇل كوشكە ىلەسكەن كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ دا قاتارى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر. قالىڭ توپتىڭ اراسىندا اسىرەسە Aspan Gallery, TSE زاماناۋي ونەر گالەرەياسى, Art Future, Artmeken جانە Kazarian Art Center نارىقتاعى ورىندارىنا نىق جايعاسقان. 2000 جىلداردىڭ باسىندا رەسمي ورگانداردىڭ كومەگىمەن ۇلى دالا سۋرەتشىلەرى الەمدىك كەڭىستىكتى جاۋلاۋعا تىرىسىپ كوردى. Christie's جانە Sotheby's اۋكتسيون ۇيلەرىندە 100-گە جۋىق قازاقستاندىقتىڭ شىعارمالارى قويىلعانىمەن, ودان ايتارلىقتاي ناتيجە بولماعان سىڭايلى. دەگەنمەن, وتانداستارىمىز جەكەلەگەن ارت-ستۋديالار ارقىلى بۇدان شىعاتىن امالدى تاپقان سياقتى.
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
