ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2019

جۋسان – دالا جۇپارى

1986 رەت كورسەتىلدى

«ءدارى – ءتۇبىر بۇتاعى، جۋسان – قىردىڭ جۇپارى» دەپ اقىن جىرلاعان وسىمدىكتىڭ بۇتاعى كەزىندە شىمكەنت قالاسىنىڭ ءتولتاڭباسىندا بەينەلەنگەن ەكەن. ول زاڭدى دا ەدى، ويتكەنى دەرمەنە جۋسانىنىڭ ارقاسىندا قالادا 1885 جىلى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستى باستاعان ەڭ العاشقى زاۋىت پايدا بولدى.

الايدا، بۇگىندە ونىمدەرى الەم­­گە تانىمال بۇل ءوندىرىس ورنى جۋ­ساندى قولدانبايدى. قالانىڭ گەربى دە وزگەرگەن. ال جۋساننىڭ فار­ماكولوگيادا پايدالانىلمايتىنىنا وكىنىش بىلدىرۋشىلەر دە، كەرىسىنشە وسىمدىكتىڭ دارىلىك-ەمدىك قا­سيەتىن جاريا ەتۋگە قار­سى بولۋشىلار دا بارشىلىق.

ءيا، دەرمەنە جۋسانى­نىڭ قا­سيەتى تۋرالى از ايتىلعان جوق. ءتىپتى تۇركىستان دالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن تابيعي الەۋەتىن الەمگە تانىتتى. دەرەكتەرگە ءجۇ­گىنسەك، دەرمەنە جۋسانىنىڭ شي­پالىق قاسيەتى مول ەكەنىن باي­قاعان نەمىس كاسىپكەرى 1884 جىلى شىمكەنت قالاسىندا ارنايى زاۋىت اشىپ، دەرمەنەدەن «سانتونين» ءدارىسىن الىپ، ىشەك قۇرتىن تۇسىرۋگە قولدانعان. ول دۇنيە جۇزىنە «سانتونين» شى­عا­راتىن بىردەن-ءبىر زاۋىت بولعان. ال كەي دەرەكتەردە دەرمەنە جۋسا­نى­نىڭ قۇرامىنان العاش رەت كريس­تالدى «سانتونين» دەپ اتالاتىن شيپالىق قاسيەتى وتە جوعارى پرەپارات 1830 جىلى الىنعانى تۋرالى، 1880 جىلى ورىس كوپەسى ساۆينكوۆتىڭ قولعا الۋى­مەن شىمكەنت قالاسىندا ار­نايى زاۋىت سالىنعانى ايتىلا­دى. قالاي بولعاندا دا قارا­تاۋ بوك­تەر­لەرىندە، ارىس، سىر­داريا، بوگەن، ارىستاندى وزەن­دەرى­نىڭ اڭ­عار­لارىندا وسەتىن، تاجىك­ستان­نىڭ ازداعان القابىندا كەز­دە­سە­تىن بۇل وسىمدىكتىڭ شيپالىق قا­سيە­تىن قازاق حالقى ەرتە كەزدەر­دەن باس­تاپ-اق بىلگەن. ونىڭ قاي­نا­تىل­­عان تۇنباسىن، قوسپاسىن ءتۇر­لى اۋرۋ­لارعا (اسىرەسە، ىشەكتەگى قۇرت­­­تار­دى ءتۇسىرۋ ءۇشىن) پايدالا­نا ءبىل­گەندىگى تاريحتان بەلگىلى. ءوسىم­­دىك­تىڭ اتاۋىنا قاتىستى ءمالى­مەت­­تەر­­دە جەرگىلىكتى تۇر­عىندار ءدارى­لىك ءوسىم­دىكتەردى ءىز­دەۋ­شىلەرگە «ءدارى، مىنە» دەپ دەر­مەنە جۋسانىن كور­سەت­كەنى اي­­تى­لادى. سونداي اڭىز­دار­دىڭ نە­گى­زىندە ونىڭ اتاۋى «ءدا­رى مىنە» ءسوز ءتىر­كەستەرىنەن الى­نىپ، «دەرمەنە» دەپ اتالىپ كەتكەن ەكەن. 

«ارىس وزەنىنىڭ القابىندا وسەتىن دەرمەنە جۋسانىنىڭ دارىلىك قاسيەتىن زەرتتەپ، پاي­داعا جارات­قان كەڭەس وكىمەتى «دەرمەنە» كەڭ­شارىن قۇرعان. مەن بۇل كەڭشاردى بەرتىنىرەكتە 1985-1997 جىلدار ارالىعىندا باسقاردىم. ول جىلدارى دارىلىك شوپتەردى دايىن­داۋ مۇلدە ازايعان-دى. سۇرانىسقا قاراي 5-10 توننا دايىندالاتىن. ال كەڭشار قۇرىلعان العاشقى جىلدارى 200-300 تونناعا دەيىن دايىندالعان ەكەن.

قىتاي مەن ءۇندىستان كوپ مولشەردە العان. جاپونيا ەلىنە دە ءجى­بەرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ توق­سانىنشى جىلدارىنان كەيىن جانە قازىر دە جۋسان ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. ايتپەسە ونىڭ ەمدىك قاسيەتى كوپ، قادىرىن بىلمەي جاتىرمىز با، الدە باس­قا دا سەبەپتەرى بار شىعار»، دەيدى كەزىندەگى «دەرمەنە» كەڭ­شارىنىڭ ديرەكتورى، زەينەتكەر سەرىك الىبەكوۆ اتامىز. ءيا، جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن زاۋىت بۇگىندە زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ءدارى شىعارۋدا. دەگەنمەن «حيمفارم» دەرمەنەنى وندىرىسكە مۇلدە قولدانبايدى. مۇنىڭ سە­بەبىن ماماندار قۇرامىندا دەرمەنە بار دارىلەردىڭ قولدانىستان شىعۋىمەن، جاڭا پرەپاراتتاردىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستىرادى. ال قاراپايىم حالىق اراسىندا جۋسانعا دەگەن كوزقاراستىڭ ءوز­گەرۋىن فارماكولوگياداعى بيزنەسپەن بايلانىستىراتىندار كوپ. ارزان دا پايدالى دەرمەنەدەن گورى قىمبات دارىلەردى ساتۋ مەديتسينا ماڭايىنداعى كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيدى. ناۋقاس­تاردى دارىلىك شوپتەرمەن ەمدەلۋگە ۇندەپ جۇرگەن ەمشى، تا­­بيعات جاناشىرى تاتتىبەك جار­قىنبەكوۆ دەرمەنەنىڭ قا­سيەتىن جارنامالاۋعا مۇلدە قار­­سى ەكە­نىن ءبىلدىردى. «دۇنيە جۇزىندە جۋساننىڭ 500-دەن اسا ءتۇرى كەز­دەسەدى، ونىڭ 81 ءتۇرى ەلى­مىز­دىڭ دالالى، شولەيتتى جانە ءشول­دى وڭىرلەرىندە وسەدى. تامىز-قىر­كۇيەك ايلارى ارالىعىندا گۇلدەيدى. لاتىنشا بۇل ءشوپتى «ارتەميزيا» دەپ اتايدى. قازاق حالقى ءۇشىن جۋسان قاسيەتتى وسىمدىك. جۋساننىڭ ەرتە كەزدەردەن باستاپ شيپالىق قاسيەتى مول ءتۇرىنىڭ ءبىرى – دەرمەنە جۋسانى (Artemisia cina). قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا عانا وسەتىن قاسيەتتى وسىمدىكتىڭ ءبىرى. كەيدە ەرمەندى «بوز جۋسان»، كەيدە «ءويرانشوپ» دەپ تە اتايدى. ونىڭ ساباعىنىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە دەيىن، ال تامىرى 4 مەتر تەرەڭگە دەيىن تارالادى. ەر­تەدە بابالارىمىز دەرمەنە جۋ­سانىن شەتەلدەرگە ساۋدا كەر­ۋەن­دەرى ارقىلى كوپ مولشەردە ءجى­بەرىپ وتىرعان. قىتاي، انگليا، رەسەي ەلدەرىنەن سۇرانىس كوپ بولعان. ءيا، جۋساننىڭ، ونىڭ ءىشىن­دە دەرمەنەنىڭ ەمدىك قاسيەتى جونىندە ۇزاق اڭگىمەلەۋگە بولادى. ءبىر عانا مىسال، شىمكەنتتەگى زاۋىت كەزىندە «تسيترامون»، «پەنيتسيلين» سىندى باسقا دا دارىلەر شىعاراتىن، قازىر ونىڭ ورنىنا شامامەن 25 ەسە قىمبات شەتەلدىك پرەپاراتتار وندىرىلۋدە. بۇل ارادا، مەنىڭشە كوممەرتسيالىق مۇددە باسىم. بىراق ەلىمىزدەگى دارىلىك وسىمدىكتەردى جارنامالاۋعا قار­سىمىن. ويتكەنى پايدا تاپقىسى كەلەتىندەر زاڭسىز جانە جابايى جولمەن جو­يىپ جىبەرەدى دەپ قاۋىپتەنەمىن. بۇگىنگى ەكولو­گيا­لىق احۋال دا جۋساننىڭ ازايۋى­نا زاردابىن تيگىزۋدە. سون­دىقتان تۇركىستان وڭىرىندە سۋ قويمالارىن، جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالماس بۇرىن ونىڭ تابيعاتقا، وسىمدىكتەرگە اسەرىن جان-جاقتى ەسكەرىپ، زەردەلەپ بارىپ شەشىم قابىلداۋ قا­جەت دەپ ويلايمىن»، دەيدى ت.جارقىنبەكوۆ.

فارماكولوگيا قاجەتتىلىگى ءۇشىن «دەرمەنە» كەڭشارىندا جۋساننان باسقا كوپتەگەن دارىلىك داقىلدار وسىرىلگەن ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا ارىستا جۋسانمەن ەشكىم اينالىسپايدى دەسەك تە بولادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاراعاندىلىق عالىم اشقان «ارگلابين» ءدارىسىن ارىستا دا شىعارۋعا بولاتىنىن ايتادى. «بوز جۋسان تۇششى بولادى، مال جەيتىندىكتەن ازايا ءتۇسۋى – زاڭدىلىق. كەرىسىنشە، دالانى دەرمەنە جۋسانى باسىپ بارادى. بۇل كوزىن تاپقانعا جاقسى تابىس اكەلەتىن وسىمدىك. بىراق ەلەۋسىز جاتىر»، دەيدى ارىس قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى باتىر يسلامبەكوۆ. قايبىر جىلى مەديتسينا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن جۋسان نەگىزىندە بەزگەكتى ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتى ازىرلەگەن قىتايلىق يۋە تۋ الدى. ياعني جۋساندى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يگىلىگى دەپ ايتۋعا دا بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىز دالاداعى جۋساندى جەر اۋماعى بويىنشا الەمدە الدىڭعى ورىنعا يە. بۇل وسىمدىك پايدالى زاتتاردىڭ ناعىز قويماسى، ونىڭ كوپشىلىگى ءالى عىلىمعا بەيمالىم. دەسەك تە، 2012 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدارى جۋساننان ەفير مايلارىن الا باستادى. «قازاق دالاسىنىڭ حوش ءيىسى» اتتى جوبا بويىنشا «جۋسان» اتتى ارنايى ءيىسسۋ شىعارۋدى قولعا العاندار دا بار. اقپارات قۇرالدارى قا­­­­راعاندىلىق «فيتوحيميا» حول­دينگىنىڭ وبىرعا قارسى «ارگلابين» پرەپاراتىن ازىرلەپ، ءبۇ­كىل الەمگە تانىمال بولعانىن جاريالاعانى دا ۇمىتىلا قويعان جوق. سول كەزدە بۇل ءدارى-دارمەك قارقارالى اۋدانىندا ءوسىپ كەلە جاتقان تەگىس جۋساننان جا­­سالعانى، اقش، گەرمانيا، رەسەي، گرۋزيا جانە قىرعىزستان ون­كولوگيالىق كلينيكالارىندا تابىستى قولدانىلاتىنى دا ايتىلعان-دى. اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى عىلىمي تىلدە «Artemisia Annua» دەپ اتالاتىن وسىمدىكتىڭ بار-جوعى 16 ساعاتتىڭ ىشىندە وكپە راگى جاسۋشالارىنىڭ 98 پايىزىن بىردەن جويىپ جىبەرۋگە قابىلەتتى ەكەنىن انىقتاعانى دا جاريا ەتىلدى. ال وسى «ارگلابين» پرەپاراتى ەلىمىزدە قولدانىلا ما؟ شىمكەنت قالالىق ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى ساكەن كاتباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، كەي­بىر كەرى اسەرلەرىنىڭ بارى انىق­تالعاندىقتان «ارگلابين» پرەپاراتى قولدانىلمايدى ەكەن.

ايتا كەتەلىك، دەرمەنە جۋسا­نى ەلىمىزدە شاعىن ال­قاپتا وسەتىندىكتەن ءارى سيرەك كەز­دەسە­تىن­دىكتەن قا­­­زاق­ستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» (1981، 2014) جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن ءتۇر رەتىندە تىركەلگەن. سونداي-اق بۇل وسىمدىك ءتۇرىن قورعاۋ جانە ساقتاپ قالۋ، قورىن مولايتۋ ماقساتىندا 1967 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا رەسپۋبليكالىق ءمانى بار ارنايى زاداريا، اقدالا (ارىس اۋدانى)، جامبىل (بايدىبەك اۋدانى) جانە تەمىر (وتىرار اۋدانى) بوتانيكالىق تابيعي قورىقشالار ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن.

تۇركىستان وبلىسى


سوڭعى جاڭالىقتار

قيلى-قيلى تاعدىرلار

تاريح • كەشە

ءبىر شاڭىراقتان – ءۇش مايدانگەر

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

505-ءشى تۇرمەنىڭ تۇتقىندارى

تاريح • 08 مامىر، 2021

اسكەري ينجەنەرلەر ۇستاحاناسى

وقيعا • 07 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار