الايدا, بۇگىندە ونىمدەرى الەمگە تانىمال بۇل ءوندىرىس ورنى جۋساندى قولدانبايدى. قالانىڭ گەربى دە وزگەرگەن. ال جۋساننىڭ فارماكولوگيادا پايدالانىلمايتىنىنا وكىنىش بىلدىرۋشىلەر دە, كەرىسىنشە وسىمدىكتىڭ دارىلىك-ەمدىك قاسيەتىن جاريا ەتۋگە قارسى بولۋشىلار دا بارشىلىق.
ءيا, دەرمەنە جۋسانىنىڭ قاسيەتى تۋرالى از ايتىلعان جوق. ءتىپتى تۇركىستان دالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن تابيعي الەۋەتىن الەمگە تانىتتى. دەرەكتەرگە ءجۇگىنسەك, دەرمەنە جۋسانىنىڭ شيپالىق قاسيەتى مول ەكەنىن بايقاعان نەمىس كاسىپكەرى 1884 جىلى شىمكەنت قالاسىندا ارنايى زاۋىت اشىپ, دەرمەنەدەن «سانتونين» ءدارىسىن الىپ, ىشەك قۇرتىن تۇسىرۋگە قولدانعان. ول دۇنيە جۇزىنە «سانتونين» شىعاراتىن بىردەن-ءبىر زاۋىت بولعان. ال كەي دەرەكتەردە دەرمەنە جۋسانىنىڭ قۇرامىنان العاش رەت كريستالدى «سانتونين» دەپ اتالاتىن شيپالىق قاسيەتى وتە جوعارى پرەپارات 1830 جىلى الىنعانى تۋرالى, 1880 جىلى ورىس كوپەسى ساۆينكوۆتىڭ قولعا الۋىمەن شىمكەنت قالاسىندا ارنايى زاۋىت سالىنعانى ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا قاراتاۋ بوكتەرلەرىندە, ارىس, سىرداريا, بوگەن, ارىستاندى وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىندا وسەتىن, تاجىكستاننىڭ ازداعان القابىندا كەزدەسەتىن بۇل وسىمدىكتىڭ شيپالىق قاسيەتىن قازاق حالقى ەرتە كەزدەردەن باستاپ-اق بىلگەن. ونىڭ قايناتىلعان تۇنباسىن, قوسپاسىن ءتۇرلى اۋرۋلارعا (اسىرەسە, ىشەكتەگى قۇرتتاردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن) پايدالانا ءبىلگەندىگى تاريحتان بەلگىلى. ءوسىمدىكتىڭ اتاۋىنا قاتىستى ءمالىمەتتەردە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءدارىلىك ءوسىمدىكتەردى ءىزدەۋشىلەرگە «ءدارى, مىنە» دەپ دەرمەنە جۋسانىن كورسەتكەنى ايتىلادى. سونداي اڭىزداردىڭ نەگىزىندە ونىڭ اتاۋى «ءدارى مىنە» ءسوز ءتىركەستەرىنەن الىنىپ, «دەرمەنە» دەپ اتالىپ كەتكەن ەكەن.
«ارىس وزەنىنىڭ القابىندا وسەتىن دەرمەنە جۋسانىنىڭ دارىلىك قاسيەتىن زەرتتەپ, پايداعا جاراتقان كەڭەس وكىمەتى «دەرمەنە» كەڭشارىن قۇرعان. مەن بۇل كەڭشاردى بەرتىنىرەكتە 1985-1997 جىلدار ارالىعىندا باسقاردىم. ول جىلدارى دارىلىك شوپتەردى دايىنداۋ مۇلدە ازايعان-دى. سۇرانىسقا قاراي 5-10 توننا دايىندالاتىن. ال كەڭشار قۇرىلعان العاشقى جىلدارى 200-300 تونناعا دەيىن دايىندالعان ەكەن.
قىتاي مەن ءۇندىستان كوپ مولشەردە العان. جاپونيا ەلىنە دە ءجىبەرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان كەيىن جانە قازىر دە جۋسان ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. ايتپەسە ونىڭ ەمدىك قاسيەتى كوپ, قادىرىن بىلمەي جاتىرمىز با, الدە باسقا دا سەبەپتەرى بار شىعار», دەيدى كەزىندەگى «دەرمەنە» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, زەينەتكەر سەرىك الىبەكوۆ اتامىز. ءيا, جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن زاۋىت بۇگىندە زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ءدارى شىعارۋدا. دەگەنمەن «حيمفارم» دەرمەنەنى وندىرىسكە مۇلدە قولدانبايدى. مۇنىڭ سەبەبىن ماماندار قۇرامىندا دەرمەنە بار دارىلەردىڭ قولدانىستان شىعۋىمەن, جاڭا پرەپاراتتاردىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستىرادى. ال قاراپايىم حالىق اراسىندا جۋسانعا دەگەن كوزقاراستىڭ ءوزگەرۋىن فارماكولوگياداعى بيزنەسپەن بايلانىستىراتىندار كوپ. ارزان دا پايدالى دەرمەنەدەن گورى قىمبات دارىلەردى ساتۋ مەديتسينا ماڭايىنداعى كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيدى. ناۋقاستاردى دارىلىك شوپتەرمەن ەمدەلۋگە ۇندەپ جۇرگەن ەمشى, تابيعات جاناشىرى تاتتىبەك جارقىنبەكوۆ دەرمەنەنىڭ قاسيەتىن جارنامالاۋعا مۇلدە قارسى ەكەنىن ءبىلدىردى. «دۇنيە جۇزىندە جۋساننىڭ 500-دەن اسا ءتۇرى كەزدەسەدى, ونىڭ 81 ءتۇرى ەلىمىزدىڭ دالالى, شولەيتتى جانە ءشولدى وڭىرلەرىندە وسەدى. تامىز-قىركۇيەك ايلارى ارالىعىندا گۇلدەيدى. لاتىنشا بۇل ءشوپتى «ارتەميزيا» دەپ اتايدى. قازاق حالقى ءۇشىن جۋسان قاسيەتتى وسىمدىك. جۋساننىڭ ەرتە كەزدەردەن باستاپ شيپالىق قاسيەتى مول ءتۇرىنىڭ ءبىرى – دەرمەنە جۋسانى (Artemisia cina). قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا عانا وسەتىن قاسيەتتى وسىمدىكتىڭ ءبىرى. كەيدە ەرمەندى «بوز جۋسان», كەيدە «ءويرانشوپ» دەپ تە اتايدى. ونىڭ ساباعىنىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە دەيىن, ال تامىرى 4 مەتر تەرەڭگە دەيىن تارالادى. ەرتەدە بابالارىمىز دەرمەنە جۋسانىن شەتەلدەرگە ساۋدا كەرۋەندەرى ارقىلى كوپ مولشەردە ءجىبەرىپ وتىرعان. قىتاي, انگليا, رەسەي ەلدەرىنەن سۇرانىس كوپ بولعان. ءيا, جۋساننىڭ, ونىڭ ءىشىندە دەرمەنەنىڭ ەمدىك قاسيەتى جونىندە ۇزاق اڭگىمەلەۋگە بولادى. ءبىر عانا مىسال, شىمكەنتتەگى زاۋىت كەزىندە «تسيترامون», «پەنيتسيلين» سىندى باسقا دا دارىلەر شىعاراتىن, قازىر ونىڭ ورنىنا شامامەن 25 ەسە قىمبات شەتەلدىك پرەپاراتتار وندىرىلۋدە. بۇل ارادا, مەنىڭشە كوممەرتسيالىق مۇددە باسىم. بىراق ەلىمىزدەگى دارىلىك وسىمدىكتەردى جارنامالاۋعا قارسىمىن. ويتكەنى پايدا تاپقىسى كەلەتىندەر زاڭسىز جانە جابايى جولمەن جويىپ جىبەرەدى دەپ قاۋىپتەنەمىن. بۇگىنگى ەكولوگيالىق احۋال دا جۋساننىڭ ازايۋىنا زاردابىن تيگىزۋدە. سوندىقتان تۇركىستان وڭىرىندە سۋ قويمالارىن, جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالماس بۇرىن ونىڭ تابيعاتقا, وسىمدىكتەرگە اسەرىن جان-جاقتى ەسكەرىپ, زەردەلەپ بارىپ شەشىم قابىلداۋ قاجەت دەپ ويلايمىن», دەيدى ت.جارقىنبەكوۆ.
فارماكولوگيا قاجەتتىلىگى ءۇشىن «دەرمەنە» كەڭشارىندا جۋساننان باسقا كوپتەگەن دارىلىك داقىلدار وسىرىلگەن ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا ارىستا جۋسانمەن ەشكىم اينالىسپايدى دەسەك تە بولادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاراعاندىلىق عالىم اشقان «ارگلابين» ءدارىسىن ارىستا دا شىعارۋعا بولاتىنىن ايتادى. «بوز جۋسان تۇششى بولادى, مال جەيتىندىكتەن ازايا ءتۇسۋى – زاڭدىلىق. كەرىسىنشە, دالانى دەرمەنە جۋسانى باسىپ بارادى. بۇل كوزىن تاپقانعا جاقسى تابىس اكەلەتىن وسىمدىك. بىراق ەلەۋسىز جاتىر», دەيدى ارىس قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى باتىر يسلامبەكوۆ. قايبىر جىلى مەديتسينا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن جۋسان نەگىزىندە بەزگەكتى ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتى ازىرلەگەن قىتايلىق يۋە تۋ الدى. ياعني جۋساندى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يگىلىگى دەپ ايتۋعا دا بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىز دالاداعى جۋساندى جەر اۋماعى بويىنشا الەمدە الدىڭعى ورىنعا يە. بۇل وسىمدىك پايدالى زاتتاردىڭ ناعىز قويماسى, ونىڭ كوپشىلىگى ءالى عىلىمعا بەيمالىم. دەسەك تە, 2012 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدارى جۋساننان ەفير مايلارىن الا باستادى. «قازاق دالاسىنىڭ حوش ءيىسى» اتتى جوبا بويىنشا «جۋسان» اتتى ارنايى ءيىسسۋ شىعارۋدى قولعا العاندار دا بار. اقپارات قۇرالدارى قاراعاندىلىق «فيتوحيميا» حولدينگىنىڭ وبىرعا قارسى «ارگلابين» پرەپاراتىن ازىرلەپ, ءبۇكىل الەمگە تانىمال بولعانىن جاريالاعانى دا ۇمىتىلا قويعان جوق. سول كەزدە بۇل ءدارى-دارمەك قارقارالى اۋدانىندا ءوسىپ كەلە جاتقان تەگىس جۋساننان جاسالعانى, اقش, گەرمانيا, رەسەي, گرۋزيا جانە قىرعىزستان ونكولوگيالىق كلينيكالارىندا تابىستى قولدانىلاتىنى دا ايتىلعان-دى. اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى عىلىمي تىلدە «Artemisia Annua» دەپ اتالاتىن وسىمدىكتىڭ بار-جوعى 16 ساعاتتىڭ ىشىندە وكپە راگى جاسۋشالارىنىڭ 98 پايىزىن بىردەن جويىپ جىبەرۋگە قابىلەتتى ەكەنىن انىقتاعانى دا جاريا ەتىلدى. ال وسى «ارگلابين» پرەپاراتى ەلىمىزدە قولدانىلا ما؟ شىمكەنت قالالىق ونكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى ساكەن كاتباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, كەيبىر كەرى اسەرلەرىنىڭ بارى انىقتالعاندىقتان «ارگلابين» پرەپاراتى قولدانىلمايدى ەكەن.
ايتا كەتەلىك, دەرمەنە جۋسانى ەلىمىزدە شاعىن القاپتا وسەتىندىكتەن ءارى سيرەك كەزدەسەتىندىكتەن قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» (1981, 2014) جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن ءتۇر رەتىندە تىركەلگەن. سونداي-اق بۇل وسىمدىك ءتۇرىن قورعاۋ جانە ساقتاپ قالۋ, قورىن مولايتۋ ماقساتىندا 1967 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا رەسپۋبليكالىق ءمانى بار ارنايى زاداريا, اقدالا (ارىس اۋدانى), جامبىل (بايدىبەك اۋدانى) جانە تەمىر (وتىرار اۋدانى) بوتانيكالىق تابيعي قورىقشالار ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن.
تۇركىستان وبلىسى
