ياگۋنوۆو سول كەمەرگە كىرىگىپ جاتقان تۇسكەيىندەگى شاعىن ءبىر سەلوسى. ىرگەتاسى سوناۋ ون جەتىنشى عاسىردا قالانعان دەيدى تاريحشىلار. سودان بەرى نە وسپەگەن, نە وشپەگەن. ياگۋنوۆو ءسوزىن ەستىگەن ەستى قازاق بۇل ءسوزدى ونشا توسىرقاي قويماس دەپ ويلايمىز. بۇل سوزدەن انىق كورىنىپ تۇرعان ارحەتيپ ءسوزى عۇن, ارينە. ءار جاعى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. بابالارىمىز بۇل ولكەنى اتام زاماننان جايلاپ كەلگەن.
وسى مەكەن كۇنى كەشەگە دەيىن قازاقى اۋىل بولىپ كەلىپتى. قازاق اۋلالارى بولعان. قازاق قورىمدارى بولعان. بۇگىندە سول قازاق جۇرتىنىڭ اتاۋى قالعان. تۇرعىلىقتى قازاقتار تاريحي جۇرتىنا كوشكەن, قالعاندارى جەرگىلىكتى حالىققا جۇتىلىپ كەتكەن.
قازاق بالاسىنا قورعان بولدى دەپ وتىرعان وسى سەلونىڭ بىزگە قاتىسى قانداي؟
وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىنداعى تاريح وقۋلىقتارىنا شارۋالار كوتەرىلىسى دەگەن اتاۋمەن كىرگەن حالىق تولقۋلارىندا قىزىل وكىمەتكە باسىن يمەگەن بابالارىمىز اتى-جوندەرىن وزگەرتىپ, وسى مەكەندى پانالاعان. سولايىنشا سوڭدارىنان شام الىپ تۇسكەن العاشقى ءتورت, كەيىنگى ءۇش ءارىپ جانالعىشتارىن كوز جازدىرتىپ كەتكەن.
ياگۋنوۆونى اۋلەتىمەن پانالاعاندار دا از بولماعان.
سولاردىڭ قاتارىندا كورپەلدەس اۋلەتىن اتاۋعا بولادى.
كورپەلدەس بالاسى مۇساتاي قارقارالى اۋدانىنىڭ №16 اۋىلىندا تۇرعان. بۇل ون التىنشى اۋىل اتى شۋلى اۋىل, ب ۇلىكشىل اۋىل. ەل ەگەرلىگىندە باستارى قىزىل نوقتاعا سىيماعان. سول وتىزىنشى جىلدارى بالا-شاعاسىمەن ات ۇستىندە ءومىر سۇرگەن اۋىل.
مۇساتاي بابامىز باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپتى. سول باقۋاتتىلىعى وزىنە پالە بولىپ جابىسادى. وتىزىنشى جىلى «قۇلاق» بولىپ, باياعى «ەلۋ سەگىزىنشى» ستاتيامەن سوتتالىپ, بەس جىلعا بەلوموركانال قۇرىلىسىنا جىبەرىلەدى. ءسويتىپ مال-مۇكامالىنان, ءۇش ايەلىنەن, بالالارىنان ايىرىلىپ, ارتىنا قاراي-قاراي كەتە بارادى.
وسى كاتورگالىق جۇمىسقا ساياسي ستاتيامەن سوتتالعاندار جەگىلەدى. سولاردىڭ كوبىسى تۋعان توپىراعىنا جەتە المايدى. كوبىسىنىڭ سۇيەگى اقسوڭكە بولىپ, اق تەڭىز بەن بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا قالادى.
مۇساتاي بابامىز دا وسى كەپتى باستان كەشەدى. جەتە المايتىنى – تۋعان توپىراعى مىنەز كورسەتكەن. قولدارىنا قارۋ الىپ, وكىمەتكە قارسى اقىرىنا دەيىن تۇرعان. «بوقتى كوتەرىلىسى» دەگەن اتاۋمەن تاريحقا كىرگەن بۇل كوتەرىلىسكە مۇساتايدىڭ تۇڭعىشى تولەش تە قاتىسادى. كوتەرىلىس اياۋسىز باسىلعاننان كەيىن تولەش تە بەس جىلدى ارقالاپ كەتە بارادى. ول دا كاتورگالىق جۇمىسقا جەگىلەدى...
مۇساتاي بابامىز مۇنىڭ ءبارىن سىمسىز حابار ارقىلى ءبىلىپ وتىرادى. سوندىقتان ات باسىن كيىز تۋىرلىقتى بۋرياتتارعا بۇرىپ, باس ساۋعالاي تۇرۋدى ءجون كورەدى. وسىندا ءجۇرىپ نۇريلا اجەمىزگە كەزدەسەدى. ەلدەن جىراقتا كەزدەسكەن مۇڭلىقتار باستارىن قۇرايدى. ەستەرىن جيعان بەتتە قاراكەمەردى بەتكە الادى. سوڭىنان ياگۋنوۆوداعى قازاقتارعا بارىپ قوسىلادى.
قاراكەمەردە, ارينە, جۇمىس بار. جۇمىس بولعاندا شاحتا جۇمىسى. وسىنداي جاعدايدا دا ءجۇرىپ وزدەرىنىڭ ادامگەرشىلىك بەت-بەينەسىن جوعالتپايدى. كوشەگە ورىس بولىپ شىققانىمەن, ۇيگە قازاق بولىپ ورالادى. سول عۇن توپىراعى بۇل كىسىلەرگە ءۇش ۇل, ءبىر قىز سىيلايدى.
اكەسىنىڭ جايىنان حاباردار تولەش تە ات باسىن تۋعان توپىراققا بۇرماي, ياگۋنوۆوعا بۇرادى. سولايىنشا ياگۋنوۆو كورپەلدەس اۋلەتىنىڭ كىشى وتانىنا اينالادى.
جان كەشكەن ءوزىن ساقتاۋدى بىلسە كەرەك. تولەش تەك-ەسىمىن وزگەرتىپ, اكەسىنىڭ باۋىرى ومار ەسىمىن الادى. ونىڭ دا ءناپاقا تاپقان جەرى شاحتا. وسىندا ءجۇرىپ بيجامال انامىزبەن باسىن قۇرايدى.بۇل انامىز دا مۇندا تاعدىر تالكەگىمەن كەلەدى. ول دا باسقا تەك-ەسىممەن جۇرگەن. ويتكەنى ونىڭ اكەسى دامەن سۆانباەۆ تا «قۇلاق» بولىپ, «ەلۋ سەگىزىنشى» ستاتيانى ارقالاپتى. دامەننىڭ كارىم, دامەن, قاناپيا اتتى ءۇش بالاسى سۆانباەۆ اۋلەتىنىڭ ءۇش دىڭگەگى ىسپەتتەس. ياگۋنوۆو بۇل كىسىلەر ءۇشىن دە ەكىنشى وتانىنا اينالادى. دامەن شيكى باي بولعان, ءداۋلەتىن ەلگە شاشىپ بەسقاراعايدىڭ جومارتى اتانعان دەيدى.
سالپاڭقۇلاقتار دا قاراپ جاتپايدى. ولار تاعى دا ءىز العاندا تولەش اكەمىز جان ۇشىرادى. ۇرپاعىما قالاي كولەڭكەمدى تۇسىرمەسەم ەكەنمىن دەپ.
سول كەزدە... سوعىس باستالادى. تولەش قىزىل وكىمەت الدىندا اقتالۋدىڭ ءمۇمكىندىگى تۋعاندىعىن جان-تانىمەن ءتۇسىنەدى. قىرىق ءبىردىڭ جازىندا ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە «حابار-وشارسىز كەتتى» دەگەن حابار كەلەدى. قايران ەر, وردا بۇزار وتىز بەس جاسىندا ەدى...
ءسويتىپ كورپەلدەس اۋلەتىنىڭ ەكى بۋىنى وسىلايشا باندى اتالدى. سوندىقتان دا ولار باسقاسىن قويعاندا وزدەرىنەن قاشتى. وزدەرى جونىندە جاق اشپادى. كەيىنگى بالالارعا زالالىمىز ءتيىپ كەتپەسىن دەپ. ال كەيىنگى بالالار كەشەگى قىزىل وكىمەتتىڭ كۇندەسىندە وتىرا المادى. كەشەگى باندىلاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندىگىن دە جاسىرمادى. وزدەرىنىڭ تۇپتەرىن ىزدەدى. قاشاق بابالارىن قولدارىنان جەتەلەپ, تۋعان توپىراعىمەن تابىستىردى. ءسويتىپ مۇساتاي بابامىز تەك 1947 جىلى عانا ەلگە ورالا الدى. 1976 جىلى 92 جاسىندا باقيلىققا وزدى.
مۇساتاي بالاسى مۇقان وماروۆ قۋعىن-سۇرگىنگە قاراماستان الدىمەن تاۋ-كەن تەحنيكۋمىن, كەيىندە ءپوليتتى دە ءبىتىردى. قاراعاندى شاحتالارىندا باسشى قىزمەتتەردە بولىپ, ۋچاسكە باسشىلىعىنا دەيىن كوتەرىلدى. ودان ءارى دە وسۋىنە مۇمكىندىگى بولعانىمەن الدىنان ءۇش ارىپتىكتەر شىقتى دا وتىردى. ەندى بەكىدى-اۋ دەگەندە الگىلەر سىبىرلاي قوياتىن. سوعان قاراماستان «قۇرمەتتى شاحتەر» اتاعىن الدى. سپورت سالاسىندا ءۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. بوكس بويىنشا ەل چەمپيونى اتاندى. 2005 جىلى الپىس جەتى جاسىندا باقيلىققا وزدى.
مۇساتاي ۇلى رىمتاي 1938 جىلى ءدۇنيەگە كەلگەن. بۇل كىسىنىڭ دە عۇمىرى شاحتامەن قاتىستى. «شاحتا قۇرىلىسى» باسقارماسىندا وزات جۇمىسشىلار ساناتىندا بولدى. قازىردە بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا امان-ساۋ ءجۇرىپ جاتىر.
مۇساتاي اكەمىزدىڭ «ارپا ىشىندەگى ءبىر بيدايى» – رىمبيكە ەسىمدى قىزى شاحتينسك قالاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى. ال كەنجەلەرى امانتاي 1946 جىلى تۋعان. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن 1975 جىلى بىتىرگەن. قۋدالاۋ سالقىنىنا قاراماستان ءبىراز باسشى قىزمەتتەردە بولعان. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق قارجى باسقارماسىندا. 2004 جىلى باقيلىق بولدى.
تولەش اكەمىزدىڭ قىزى تىلەۋجان اپايىمىز جوعارىدا ايتقان ياگۋنوۆودا 1941 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. مەديتسينا سالاسىنىڭ ارداگەرى. استانادا تۇرىپ جاتىر. بۇل كىسى دە باسشى قىزمەتتەر اتقارعان. بىزگە وسى اۋلەت تاريحىن شەجىرەلەگەن اپايىمىز وسى كىسى.
2008 جىلى تىلەۋجان اپايدىڭ بالالارى ينتەرنەت ارقىلى باياعى قىرىق بىردە حابار-وشارسىز كەتكەن تولەش اكەمىزدىڭ ءىزىن شىعاردى. ول كىسى نەمىس قولىنا تۇتقىن بولىپ ءتۇسىپ, 1943 جىلى كونتسلاگەردە قايتىس بولىپتى. مينسك وبلىسىنداعى «شتالاگ 342» كونتسلاگەرىندە جەرلەنگەن ەكەن. تىلەۋجان اپايىمىز باستاپ بارىپ, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن بۇيىرتتى. سول كەشەندى مەموريالعا ەسىمى جازىلىپتى. سولايىنشا تولەش اكەمىزدىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. ماڭگىلىك ءومىرى.
بوقتى كوتەرىلىسىمەن قاتىستى ءبىرقاتار بابالارىمىزعا بەرتىنگە دەيىن بەلگى قويىلماعانى بەلگىلى.
مۇساتاي مەن سماعۇل بىرگە تۋادى. سماعۇلدىڭ بالاسى كاكىمباي سوعىس ارداگەرى, كوشەلى ادام ەدى. سول كىسى مۇساتاي بابامىزدى ياگۋنوۆودان قاراعاندىعا كوشىرىپ اكەلەدى. سول كاكىمباي اكەمىز باستاپ, سەرعازى ىنىلەرى قوشتاپ ونىڭ دا رەتىن كەلتىرىپتى. كەلىستىرىپ تۇرىپ بابالارى قورىمىن قورشاۋلاپ, بەلگىتاس قويىپتى.
ءبىر عانا كورپەلدەس اۋلەتىنىڭ تاريحى وسىنداي. ارينە تاراتىپ جازار بولسا كىتاپ تا جازۋعا بولار. ءتىپتى ونىڭ قالىڭىراق بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى كەيىنگى بالالار باباتانۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر.
تورەحان مايباس,
ەتنوگراف-جازۋشى
قاراعاندى
