ورازالى جاندوسوۆتىڭ تاريحتاعى تۇلعاسى مىناداي سەبەپتەرگە بايلانىستى قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. بىرىنشىدەن, ول گەولوگيامەن عالىم جانە پراكتيك ەسەبىندە كاسىبي تۇرعىدان اينالىسا باستاعان العاشقى بۋىن ۇلت زيالىلارى قاتارىنداعى تۇلعا. وسى رەتتە ونىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتىنە قاتىستى ماتەريالدار وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسىن بۇرىنعىدان تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ورازالى قيقىم ۇلىنىڭ قوعامدىق ومىرگە جانە ونداعى وزگەرىستەرگە قاتىستى ۇستانىمى مەن كوزقاراسى سول تاريحي مەزگىلدە جالپى ەلدە قالىپتاسقان ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدى دا تۋرا قورىتۋعا كومەكتەسەرى حاق. ءۇشىنشىدەن, ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا, قازاق قوعامىندا كەڭەس وكىمەتى جۇرگىزگەن ۇلت ساياساتى جونىندە تارتىنا جازىپ كەلەمىز. ويتكەنى قازاقستانداعى قازاق ماسەلەسى تۋرالى اشىق جازىپ, وعان تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن اۆتوردىڭ ۇلتشىل اتانۋى وڭاي بولاتىن. ال تاريحي شىندىق سونداي, وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ نەگىزى قالاندى. وسى كەزەڭدەگى قازاق قوعامىنان بۇل ساياساتتىڭ باستى كورىنىستەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن انىق بايقاۋعا بولادى. ولاي بولسا بۇل مازمۇنداعى ماتەريالداردى سول كۇيىندە جىلى جاۋىپ قويۋ تاريح عىلىمى ءۇشىن ءوزىنىڭ كاسىبي مىندەتىن ورىنداۋدان باس تارتۋمەن تەڭ.
ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءارحيۆىنىڭ قورىندا گەولوگتار ورازالى جاندوسوۆ پەن مەرعالي قادىلبەكوۆتىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارى ساقتالعان. وندا الماتى وبلىسى تالدىقورعان اۋدانىنداعى تەكەلى كەن باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى ورازالى جاندوسوۆ پەن وسى كاسىپورىننىڭ تەحنيكالىق ديرەكتورى (ياعني باس ينجەنەرى) مەرعالي قادىلبەكوۆتى تۇتقىنعا الىپ, ولاردىڭ ۇيلەرىندە ءتىنتۋ جۇرگىزۋگە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ تالدىقورعان اۋداندىق ءبولىمىنىڭ بەرگەن وردەرلەرى تىركەلگەن. مىنە وسى ماتەريالداردىڭ كورسەتۋىنە قاراعاندا كەن باسقارماسىنىڭ اتالعان ەكى باسشىسى 30 مامىر كۇنى تەكەلىدە ۇستالىپ, ولاردىڭ الماتىداعى ۇيلەرىندە 6 ماۋسىم كۇنى ءتىنتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
تەكەلىدە تۇتقىندالعان گەولوگتارعا بايلانىستى ۋاكىل شايمەردەنوۆ پەن نكۆد باسقارماسى باستىعىنىڭ كومەكشىسى مارسەلسكيدىڭ دايارلاعان قاۋلىسىندا «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىلدار ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى جاندوسوۆ پەن قادىلبەكوۆتىڭ الماتىداعى ۇيلەرىندە بولۋى مۇمكىن قارۋ-جاراق پەن جازىسقان حاتتارىن الۋ ءۇشىن ءتىنتۋ جۇرگىزۋ قاجەت» دەپ كورسەتىلەدى.
ءتىنتۋ حاتتاماسىندا ونى جۇرگىزگەن نكۆد قىزمەتكەرلەرى ورازالىنىڭ ۇيىنەن 46 بەتتىك گەولوگتىڭ جازبا ءداپتەرىن, سونداي-اق 105 بەتتەن تۇرعان حاتتارىن الىپ كەتكەندىگى تىركەلگەن. نكۆد قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ءتاركىلەنگەن بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدار, ارينە, قايتارىلماعان, سول كۇيىندە جويىلعان. تەرگەۋشىلەر تاراپىنان ورىن العان مۇنداي فاكتىلەر گەولوگقا جاسالعان قياناتتىڭ ءىزىن جاسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى ەدى. ويتكەنى مۇنداي جازبالارداعى فاكتىلىك ماتەريالدار تۇتقىنعا الىنعان تۇلعانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن مالىمەت بەرۋمەن قاتار, تەرگەۋشىلەرگە سول بەرىلگەن فاكتىلەردى پايدالانىپ ءىستى ودان ءارى كەڭەيتىپ, «جوقتان بار جاساۋ» ءۇشىن دە قاجەت-ءتىن. تەرگەۋشىلەرگە ءوز مىندەتىن اتقارعان جازبالاردى ەندى جويۋدان باسقا امال دا قالمايتىن ەدى. رەپرەسسيا تۇسىندا كامپەسكەلەنگەن ماتەريالداردىڭ كەيىن قايتارىلماي, جوعالىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا.
ورازالى 1904 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ اۋدانىندا, سول تۇستا «وراز» اتانعان كولحوزدا ومىرگە كەلگەن. ءوز وتباسىنىڭ قۇرامىنا بايلانىستى ول قولىندا 63 جاستاعى اناسى دارمەننىڭ, 30 جاستاعى حاتيما اتتى زايىبىنىڭ, توعىز جاستاعى رايسا, مەلەۋ (جاسى كورسەتىلمەگەن) جانە اسىراپ العان 12 جاستاعى فاۋزيا اتتى قىزدارىنىڭ, ءبىر جارىم جاستاعى ەرلىم اتتى ۇلىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتكەن.
ورازالىنىڭ 1926 جىلى قاڭتاردا فەرعانا قالاسىندا (وزبەكستان) قىزمەتتە ءجۇرىپ جازعان ءومىربايانى بار. وسى قۇجاتتا بەرىلگەن مىناداي مالىمەتتەرگە كوڭىل اۋدارۋعا بولادى. وندا جەكە شارۋاشىلىعى بار قيقىم ەسىمدى جۇمىسشىنىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلىپ, 9 جاسقا دەيىن اكەسىنىڭ مەنشىگىندەگى 50 باس قوي مەن قوزىنى باعۋعا كومەكتەسىپ, توعىزعا تولعاندا اكەسى ۆەرنىي قالاسىنداعى بەدەلدى مەششانين, جەكە زاۋىتى بار ت.ۆ.ۆەليكانوۆتىڭ كومەگىمەن ۇلى ورازالىنى قازىنا ەسەبىنەن قالاداعى ەرلەر گيمنازياسىنىڭ پانسيونىنا ورنالاستىرعانىن جازادى. وسى وقۋ ورنىندا ول 1918 جىلعا دەيىن تاربيەلەنىپ ءارى ءبىلىم الادى. وسى جىلى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە جانە اكەسى قيقىمنىڭ وپات بولۋىنا بايلانىستى وقۋىنان قول ءۇزىپ, ۇيىنە قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. 1918-1920 جىلدار ارالىعىندا ەتىك تىگۋمەن شۇعىلدانىپ, ال 1920 جىلى اك وندىرۋشىلەر ارتەلىن ۇيىمداستىرادى. 1922-1924 جىلدارى الماتى ۋەزىندە ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىندە, ۋەزدىك كومسومول جاستار ۇيىمىندا, «قوسشى» وداعىندا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارىپ, 1924 جىلى تاشكەنتكە پارتيا جۇمىسىنا اۋىسىپ, سول جەردەن ماسكەۋگە جوعارى كووپەراتيۆشىلەر كۋرسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى. وقۋدان ورالعان سوڭ فەرعانا وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىندا قازاقستان وكىلى, 1926-1929 جىلدارى ۋەزدىك جانە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىندە ءتۇرلى قىزمەت اتقارادى.
قورىتا ايتقاندا, ەل ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعان كەز ورازالى قيقىم ۇلى ءۇشىن دە ازاماتتىق كەمەلدەنۋ كەزەڭى بولعان ەدى.
گەولوگ ورازالى جاندوسوۆ نە ءۇشىن جازالاندى؟ جالپى بۇل تاقىرىپ, ياعني پاتشالىق جانە كەڭەستىك جۇيەلەر تۇسىنداعى قازاق جەرىنىڭ كەندەرىن يگەرۋ تاقىرىبى, ونىڭ ءتۇرلى قىرلارى مەن سالدارى تاۋەلسىز ۇستانىم تۇرعىسىنان ارنايى تالداۋعا الىنعان ەمەس. فاكتىلىك نەگىزدە باياندالعان وسى تاقىرىپتىڭ ءوزى عانا جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك جۇيەلەردىڭ ىشكى مازمۇنىن تۋرا تۇسىنۋگە جول اشقان بولار ەدى. جاڭا عانا كۇش الا باستاعان رەسەيلىك كاپيتاليزم, اسىرەسە ونىڭ ورنىن باسقان كەڭەستىك يندۋستريا قازاق جەرىنىڭ كەن بايلىعىنان سۇيەنىش تاپقانى تاريحي اقيقات رەتىندە ۇمىتىلماق ەمەس.
مىنە وسى كونتەكستە العاندا العاشقى بۋىن قازاق گەولوگتارىنىڭ دا تاعدىرى جەڭىل بولا قويعان جوق-تىن. كەڭەس وكىمەتى العاشىندا قازاق جاستارىنا گەولوگ بارلاۋشى ماماندىعىن بەرۋدى قۋاتتادى. جەرگىلىكتى حالىقتان شىققان ماماندارعا كەن كوزدەرىن تابۋدى جەڭىلدەتەتىن مۇمكىندىك رەتىندە قارادى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ كەڭەستىك بيلىككە قاتىستى ۇستانىمىنا سەنىمسىزدىكپەن قارادى. گەولوگ-بارلاۋشىلار و.جاندوسوۆ پەن م.قادىلبەكوۆتىڭ تاعدىرى ەرىكسىز وسى ويعا جەتەلەيدى.
جالپى, كەڭەس وداعىندا قالىپتاسقان جاعدايدا نۇسقاۋشىنىڭ بۇل انىقتاماسى كەن باسقارماسىنىڭ باستىعى جاندوسوۆتى پارتيا قاتارىنان شىعارۋعا جەتكىلىكتى ەدى. بۇل شەشىمدى 1937 جىلدىڭ 9 مامىرىندا وتكىزىلگەن تالدىقورعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى بەكىتەدى. بۇل قۇجات ارقىلى كوممۋنيستىك پارتيا ۇيىمدارىنىڭ ساياسي رەپرەسسيا پروتسەسىندەگى ورنىن پايىمداۋعا بولادى. بيۋرو قاۋلىسىندا, ماسەلەن, شاحتا جۇمىسشىلارى ارنايى تىگىلگەن كيىمسىز جۇمىس ىستەدى, شاحتادا ۆەنتيلياتسيا بولماۋىنا بايلانىستى جەكە ادامداردىڭ ۋلانۋى ورىن الدى, سىنعا جول بەرىلمەدى, ديرەكتور توققوجانوۆ, سكريتچەنكو جانە باسقالاردى جاقىن تارتىپ, جۇمىسقا الدى, جۇمىستان شىعارىلعان 40 جۇمىسشى تۇگەلدەي ورىس ۇلتىنان ەدى دەگەن سياقتى كەمشىلىكتەر كەلتىرىلدى. بۇل تاڭىلعان كىنالارعا بايلانىستى و.جاندوسوۆتىڭ بەرگەن ءۋاجى مۇلدەم ەسكەرىلمەدى. اسىرەسە, ورازالىعا ديرەكتور رەتىندە ءوز قىزمەتى ارقىلى ءبىراز كولەمدە قارجىلاي شىعىن كەلتىردى دەگەن ايىپ تاعىلعانىمەن, بىراق سول ايىپقا بايلانىستى تەكسەرۋ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمادى. ويتكەنى ونداي تەكسەرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن ەدى.
جوعارىدا باياندالعانداي, پروكۋروردىڭ و.جاندوسوۆتى قاماۋعا الۋ تۋرالى وردەرى كوپ كۇتتىرگەن جوق-تىن. ول مامىردىڭ سوڭىنا قاراي تۇتقىندالىپ, ماۋسىمنىڭ 1-ىنەن تەرگەۋشىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرە باستايدى. وكىنىشكە قاراي بىزگە ورازالى جاندوسوۆتىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تولىق كۇيىندە تانىسۋعا ءمۇمكىندىك بەرىلمەدى. ءۇستىرت, كوز جۇگىرتىپ قاراعاندا بايقالعانى: جارتى جىلعا سوزىلعان (1937 ج, ماۋسىم-جەلتوقسان) تەرگەۋ ىسىنەن سوڭ وسى جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا بەرگەن جاۋابىندا ورازالى «مەنى كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتپەن اينالىسىپ, قىلمىس جاسادى دەگەن ايىپتاۋمەن كەلىسپەيمىن» دەگەن ۇستانىمىن اشىق تا انىق بىلدىرەدى. بۇل ارينە, تەرگەۋ پاپكاسىنا تىگىلگەن قۇجاتتىق ماتەريالدار ءنوپىرىنىڭ اراسىنان بىزگە جەتكەن 33 جاستاعى ەشقاندايدا كىناسىز ورازالىنىڭ جانايقايى ەدى.
دەگەنمەن, نكۆد تەرگەۋشىلەرىنىڭ «ادام بولسا ءىس تابىلادى» دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الىپ جاساعان ءىسىنىڭ اراسىنان تاريحي شىندىقتىڭ ۇشىن كورۋگە بولاتىن ەدى. ورازالى قيقىم ۇلى ءبىر سوزىندە سول تاريحي كەزەڭدەگى قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسقان جاعدايدان حابار بەرەتىن مىناداي پىكىردى بىلدىرەدى: «قازاق گەولوگيالىق ترەسى پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسىندا (بۇل كەزدە و.جاندوسوۆ سەمەيدە قىزمەتتە بولاتىن – اۆت.) شىعىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ستانكين قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 6-پلەنۋمى جۇمىسىنىڭ قورتىندىلارىنا بايلانىستى باياندامامەن سويلەدى. قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 6-پلەنۋمى 1933 جىلى 10-16 شىلدە كۇندەرى وتەدى. پلەنۋمدا قارالعان نەگىزگى ماسەلە ف.ي. گولوششەكين باسشىلىعى تۇسىندا ەلدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قىرعىنعا ۇشىراتقان قاتەلىكتەر جونىندە بولادى. باياندامادان كەيىنگى جارىسسوزدە ءسوز الىپ مەن «پارتيانىڭ ولكەلىك كوميتەتى بۇرىنعى باسشىلىقتىڭ ءجىبەرگەن قاتەلىگىن تولىق اشا المادى» دەگەن ويدى ايتتىم». بۇل ويدىڭ ۇلتشىلدىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن.
1931-1933 جج. قازاق دالاسىنداعى جويقىن اشتىقتىڭ كۋاسى بولعان ورازالىنىڭ مۇنداي تۇجىرىمعا كەلۋى, ارينە, تولىق زاڭدى دا ەدى. سونداي-اق, مۇنداي تۇجىرىمعا كەلگەن جالعىز ول دا ەمەس-ءتىن. ءىنىسىنىڭ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى سىني ۇستانىمدا بولعاندىعىنان وراز جاندوسوۆ تا مالىمەت بەرەدى. 1937 جىلدىڭ تامىزىندا اباقتىعا جابىلعان ول 30 قىركۇيەك كۇنى بەرگەن كورسەتۋىندە «مەنىڭ ءىنىم ورازالى جاندوسوۆتىڭ 1933 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا بايلانىستى ۇلتشىلدىق ۇستانىمدا بولعاندىعىنان حاباردارمىن. ول بۇل كەزدە سەمەيدە قىزمەتتە ەدى. قازاقتاردىڭ ارعى بەتكە جاپىرىلا كوشۋىن ول باسشىلىقتىڭ قاتە ساياساتىمەن بايلانىستىردى. كەزىندە اننەنكوۆ اسكەرىندە بولعان الاشوردالىق مۇحامەدچين دەگەن كىسىمەن ۇزاق جىلدار بويى جاقىن قاتىناس ۇستاپ, ونى قىزمەتكە تارتىپ ءجۇردى. تاۋ ونەركاسىبىندەگى قىزمەتىنە بايلانىستى ىلعي دا كەلمانسونمەن ءجيى ارالاسىپ, پياتاكوۆپەن دە كەزدەستى», دەيدى.
وسى مويىنداۋدىڭ ءوزى-اق ەندى عانا قىزمەتكە ارالاسقان بۇل جاس ازاماتتاردى «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار» رەتىندە جانە «حالىق جاۋلارى» پياتاكوۆ پەن كەلمانسون سياقتى قايراتكەر تۇلعالارمەن بايلانىستا (تروتسكيشىلدەر رەتىندە ايىپتالعان – اۆت) كەڭەستىك بيلىكتى قۇلاتۋدى كوزدەگەندەر ساناتىنا جاتقىزۋعا جەتكىلىكتى ەدى. كسرو-نىڭ جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسى (قۇرامى گورياچەۆ ا.د (توراعا), الەكسەەۆ گ.ا., ميكلياەۆ ا.ن., شاپوشنيكوۆ ن.ن. (حاتشى) ءوزىنىڭ 1933 جىلعى 28 اقپان كۇنگى وتىرىسىندا تەكەلى كەن باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ورازالى جاندوسوۆتى 1933 جىلدان باستاپ قازاق كسر-دە قۇرىلعان كونتررەۆوليۋتسيالىق-ۇلتشىلدىق, كوتەرىلىسشىل-تەرروريستىك جانە ديۆەرسيالىق-زيانكەستىك ۇيىمنىڭ قۇرامىندا وڭشىل-تروتسكيستىك بلوكپەن ءبىرلىكتە كەڭەستىك بيلىكتى قۇلاتۋ ماقساتىنداعى كونتررەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى ءۇشىن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 2,7,8 جانە 11-تارماقتارىندا قاراستىرىلعان قىلمىسقا سايكەس ەڭ جوعارعى جازا – اتۋعا بۇيىرىلسىن, سونداي-اق وعان تيەسىلى جەكە مۇلكى تاركىلەنسىن دەگەن شەشىم شىعارادى. بۇل كۇش قولدانۋ, دايارلانعان حاتتاماعا زورلىقپەن قول قويعىزۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن 2-3 تەرگەۋ جانە 9 ايعا سوزىلعان اباقتىدان سوڭ بار بولعانى 5-6 مينۋتقا سوزىلعان سوت پروتسەسى بولاتىن.
كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسى 1957 جىلعى 1 تامىزداعى وتىرىسىندا 1938 جىلعى شەشىمىن قايتا قاراپ, ورازالى قيقىم ۇلى جاندوسوۆتى پارتيا مەن وتانى الدىندا كىناسىز دەپ تاپتى.
مامبەت قويگەلديەۆ,
ۇعا اكادەميگى
